Мероприятия женского клуба «Дружба без границ» проходили на разных площадках: в кафе осетинской кухни «Ирон Кабис», Хаба-ровской духовной семинарии


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
иэщъцич—эиыщър ъ�ы�тън�щур н Д�ч—щрнъьэъчщъч нррры�ч—щъч ъцыиор ръььухьцъх
“ррры�цуу : цъччрцэунщ�я чъщъоы�нуя Ethno-cultural education far Eastern Federal
istrict of the Russian Federation 1 я-нъ ъ�ы�тън�щуя ррьы. с�х� (кциэуя), “ГчН— «Ищ-э
щ�ц. шц. ррьы. с�х� (кциэуя)»; ]ьъьэ.: р.ьъц.щ., ц.ыьух.щ., ыыън. —.А. Цущъциыън�, ц.ы.щ.
с.с. срчрщън� ; ъэн. ырр. —.А. Цущъциыън�]. Ч кциэьц : ярру�-хъчрущо «кциэуя», 2015. -
Ц цъччрцэунщъх чъщъоы�нуу ъьчыьчун�№эья эръырэучрьцур у ыы�цэучрьцур ыыъ�чрчы
нщррырщуя –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя н ррущър ъ�ы�тън�эрч—щър ыыъьэы�щьэнъ ръььуу, ут
чъсрщы уьэъыучрьцур, –эщъыроуъщ�ч—щыр у –эщъырр�оъоучрьцур ъьъ�рщщъьэу ъыо�щут�цуу у
ьъррыс�щуя –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя н ъ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цуях, ьуьэрчр ръыъч
щуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя у н ныьшух ичр�щых т�нрррщуях ьи�ърцэън Д�ч—щрнъьэъчщъоъ нррр
ы�ч—щъоъ ъцыио� ръььухьцъх “ррры�цуу. йыррыыущяэ� ыъыыэц� ы�ты��ъэцу ъьщън
ц ыыъ�чрч�ч ырнуэ�чут�цуу –эщъятыцъных у –эщъцич—эиыщых црщщъьэрх цъырщ
E91 Ethno-cultural education in the Far Eastern Federal
istrict of the Russian Federation: the
collective monograph Ethno-cultural education far Eastern Federal
istrict of the Russian Federation
1 Ministry of Education Rep. Sakha (Yakutia),Scientific Research Institute of National Schools of the
Republic of Sakha (Yakutia) ; ]
octor of Sociology,
andidate of pedagogical sciences,
andidate of Pedagogical Sciencies S.S. Semenova; Executive editor
This collective monograph conceptualizes theoretical and practical problems of implementation
of ethno-cultural education in a single educational space of Russia. It describes
istorical, Ethno
regional and Ethno pedagogical specific features of the organization and content of the ethno-
cultural education in educational institutions, system of additional education and higher education
Institutions of the Far Eastern Federal
istrict of the Russian Federation.
n attempt was made to
develop a basic groundwork for the problems of Indigenous Methodology in the direction of ethno-
linguistic and ethno-cultural values for revitalization of indigenous peoples of the North, Siberia and
. Vinokurova, 2015
т S.S. Semenova, 2015
45
4.2. “�хщ –.А. иэщъцич—эиыщър ъ�ы�тън�щур н ыъчу–эщучщъх Енырх
�р
сутщу (йыърцэ «съцу�ч—щых цъчычрць ррэьцъх ррырнщу "срчрхщых
щрщуя рихънщъ-щы�ньэнрщщых –эщъцич—эиыщых црщщъьэрх щ�ыърън
щуу цитщрц� я�щр�ы —иь
4.7. ринън� я.Н. дцъч� «Аыцэуц�» - чъррч— шцъчы ыънышрщщъоъ
иыънщя рчя ррэрх цъырщщых щ�ыърън срнры�
4.8. чрч—ры б.А. иэщъцич—эиыщър ъ�ы�тън�щур н ыъчу–эщучрьцъч
45
75
4.1. M.G. Selyuch. Ethno regional development of the education system
«ич—эиыъчъоучрьц�я ы�ы�руоч� ъ�ы�тън�щуя ьэ�щънуэья янщъх
н ыыъцрььр ыъьэиы�эрч—щъоъ ы�тнуэуя у чъррыщут�цуу ыъььухьцъх
ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя ъэ ьъцу�ч—щъ-�р�ыэунщъх ц ьъцу�ч—щъ у цич—
эиыщъ ы�тщъъ�ы�тщъчи энъычрьэни. «ич—эиыъчъоучрьц�я цъчыъщрщэ�
ъ�ы�тън�щуя ыыъянчрщ� н э�цух т�р�ч�х ыъььухьцъх ъ�ы�тън�эрч—
щъх ыъчуэуцу, ц�ц «ы�ты��ъэц� у ыр�чут�цуя ыроуъщ�ч—щых ыыъоы�чч
ы�тнуэуя ъ�ы�тън�щуя ь ичрэъч ыроуъщ�ч—щых ьъцу�ч—щъ-–цъщъчу
чрьцух, –цъчъоучрьцух, ррчъоы�нучрьцух, –эщъцич—эиыщых у рыиоух
яъррчу –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя ьэыъяэья щ� ъьъ�рщщъ
ьэях ьъцуъцич—эиыщъоъ у цунучут�цуъщщъоъ ырьиыь� ьъъэнрэьэни
№щух –эщучрьцух ьъъ�щрьэн. сънырчрщщ�я ьъцу�чут�цуя ррэрх у
чъчърёсу ы�тнун�рэья н ыырррч�х чъррчрх руннрырщцуыън�щщъх
у ьырцу�чутуыън�щщъх ьъцу�чут�цуу, ърщъх ут нъыч цъэъыъх ян
чярэья –эщъцич—эиыщ�я н�ыу�эунщ�я ьъцу�чут�цуя н нурр рихънщъоъ
нъьыыъутнърьэн� –эщъырр�оъоучрьцъоъ цич—эиыщъоъ ы�тщъъ�ы�туя
щ�ыърън ръььуу. Гчи�ъцър у ьуьэрчщър ыъщуч�щур ыъры�ьэ�№щуч
ыъцъчрщурч уьэъыучрьцух у ьънырчрщщых щ�цуъщ�ч—щых цич—эиы
щ�ыърън ръььуу ьыъьъ�ьэнирэ нъычуыън�щу№ оы�ср�щьцъоъ ь�чъ
ъыырррчрщуя, ьътщ�эрч—щъх ъыурщэ�цуу ух �ирищух цич—эиыщых ыъ
иэщъцич—эиыщър ъ�ы�тън�щур ьэ�щънуэья цыр�эунщыч ущьэыи
чрщэъч ьъцу�чут�цуу у щ�црчрщъ щ� нъьыуэ�щур ъьщън оы�ср�щьцъх
цъчырэрщэщъьэу ыъьыррьэнъч иьнърщуя –эщъцич—эиыщых цъщщъэ�цух
у црщщъьэрх, нцч№чрщщъьэу н цъччищуц�эунщыр ц�щ�чы чрсчуч
щъьэщых, чрсщ�цуъщ�ч—щых, чрсцич—эиыщых нт�учъррхьэнух щ�
чъц�ч—щъч, ыроуъщ�ч—щъч у очъ��ч—щъч иыънщях. —ьырх ръьэусрщуя
р�щщъх црчу �иррэ ъ�рьырчрщ н ьчич�р нънчрчрщуя ньроъ ъ�щрьэн�
н нурр ьъцу�ч—щъоъ ы�ыэщрыьэн�, ьътр�щуя цич—эиыщъ-ъ�ы�тън�эрч—
щых цч�ьэрыън, ъ�ъррущя№щух ырр�оъоучрьцур у оы�ср�щьцур ьъ
ъ�щрьэн�, �утщрь-ьэыицэиыы, э�цср ъыо�щы ь�чъиыы�нчрщуя у оъьи
Д�щщ�я цъччрцэунщ�я чъщъоы�нуя ъьчыьчун�рэ –эщъцич—эиы
щых ырр�оъоучрьцух ыъэрщцу�ч цъырщщых щ�ыърън срнры�, су�уыу
у Д�ч—щроъ Цъьэъц� ц�ц ьъцыыэър ьъцыънущр ьъцу�чут�цуу, ъьъ�рщ
щъ н р�щщых чъчрщэ, цъор� �ъч—шущьэнъ ут щух щ�хъруэья ырырр ны
съъэнрэьэнрщщъ ьэыицэиы� чъщъоы�нуу ьъьэ�нчрщ� э�цуч ъ�ы�
тъч, чэъ�ы ныянуэ— эръырэучрьцур у ыы�нъныр ъьщън�щуя нщррырщуя
щрыырыынщъоъ –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя н ыъььухьцър ъ�ы�тъ
н�эрч—щър ыыъьэы�щьэнъ, ьэучичуыън�щуя ыыъцрььън чъ�учут�цуу
–щръорщщых ырьиыьън ч�чъчуьчрщщых –эщъьън, ы�тнуэуя ррхьэни№
щух чъррчрх, ыы�цэуц у эрхщъчъоух –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя,
� э�цср ъьъ�рщщъьэу ыыъоы�чч ыъроъэънцу ырр�оъоън ь –эщъцич—
эиыщычу цъчырэрщцуячу н ъ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цуях Д�ч—щр
Ц эръырэучрьцъч ы�тррчр чъщъоы�нуу оыиыы� �нэъыън (А.Г.
Аьчъчън, “.Ц. Г��ышрн�, А.ч. й�щ—цущ, с.с. срчрщън�, Дс. дрн�ч—р,
А.я. буыич—щуцън, Н.И. чио�рн, —.А. Цущъциыън�, с.А. чъыоъяцън)
ы�тчышчярэ щ�р цич—эиыънррчрьцучу ыыъ�чрч�чу у ъьъ�рщщъьэя
чу indigenous methodology н щ�ичщъч ъ�ъьщън�щуу –эщъцич—эиыщъ
оъ ыърхър� ц цыр�эунщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�эрч—щъх ыы�цэуцу,
ныянчярэ ррэрычущ�щэы ь�чъы�тнуэуя –эщъцич—эиыщых ъ�ы�тън�
эрч—щых ьуьэрч, ыыъощътуыирэ ыыъцрьь ырнуэ�чут�цуу уьчрт�№щух
Н�цъычрщур тщ�щух ъ нрщъчрщ�х –эщучрьцух цич—эиы ыътнъ
чучъ �нэъы�ч нэъыъоъ ы�тррч� (р.с. Нуцуэущ�, Г.я. “рръыън, А.Ц.
Нуцъч�рн�, Д.Г. Енучън�, Ц.Ц. съныъщррн�, Ц.к. —щ�ыън�, я.й. йр
эыън�, А. «ущо, Ц.р. Дррыц, Н.я. й�щ�ыич—эыщ�) «ныцыуьэ�ччутуыъ
н�э—» ьнъръ�ы�тщыр чъррчу щрыырыынщъоъ –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тъ
н�щуя, щ�чущ�я ь ьрч—у, ръшцъч—щых ъ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цух,
цъчрных у �оыъшцъч, –эщъцич—эиыщых шцъч н ыъчу–эщучрьцъх ьыр
рр, ущэроы�цуу ъ�щроъ у ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя. Цыянчрщы
ырыьырцэунщыр чъррчу чщъоъыыънуч—щъоъ у чщъоъъ�ы�тщъоъ –эщъ
цич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя, нътчъсщыр рчя ы�ьыыъьэы�щрщуя н ъ�ы�
тън�эрч—щъх ыы�цэуцр н ы�тщых ыроуъщ�х ръььуу. Цыыуьънын�№эья
цъщэиыы црчъьэщъх ьуьэрчы иыъыяръчрщуя у ьъыыясрщщъьэу чърр
чрх –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя. «ч№чрныч эрычущъч, ъ�ъррущя
Ц эырэ—рх оч�нр �нэъыы (».ч. Г�шучън�, с.с. Иощ�э—рн�, Н.Д.
Нриьэыърн, А.Н. Нриьэыърн�, Н.Н. Ц�ьуч—рн�, И.А. ’рыц�шущ, Е.й.
’рхъырищ�, р.Е. –учънррн�, Ц.Ц. «�ы�щън�) уьыъч—ти№э чъц�ч—
щъ-ьнрыщых у ьуьэрчщъ-рряэрч—щъьэщых ыърхъры ц цич—эиыънрр
чрьцуч щ�иц�ч у ъ�ъ�щ�№э ьънырчрщщър ьъьэъящур ыъроъэънцу
ырр�оъоън, ьырцу�чуьэън н ьнрыр цич—эиыы, уьциььэн у ьыъыэ� ь –э
щъцич—эиыщычу цъчырэрщцуячу н ьуьэрчр ныьшроъ ъ�ы�тън�щуя н
ръььуу. съцу�ч—щъ-ырр�оъоучрьц�я �цэи�чут�цуя –эщъцич—эиыънрр
чрьцъх цъчырэрщцуу �ирищух ьырцу�чуьэън ъыуы�рэья щ� ы�тчучщыр
нуры цич—эиыщых ыы�цэуц у ырнчрцьунщъьэу н ыыъцрььр чрсцич—
эиыщых цъччищуц�цух, ущэрыщ�цуъщ�чут�цуу ъыо�щут�цуу у ьърры
с�щуя ичр�щъоъ ыыъцрьь�. Н��ч№р�рэья ьнъръ�ы�тщых «ьъцу�ч—
щых т�ц�т» щ� црщщъьэу цич—эиы цъырщщых щ�ыърън н нрц очъ��ч—щых
у –цъчъоучрьцух ыъэыяьрщух, ыы�цэучрьцу ъыурщэуыън�щщых щ� щр
ыырхърящур црщщъьэу цич—эиыы ьъоч�ьуя Ч «щ�ичуэ—ья ыътщ�н�э—,
щ�ичуэ—ья ррч�э—, щ�ичуэ—ья суэ— нчрьэр, щ�ичуэ—ья суэ—». иэщъ
цич—эиыщър ъ�ы�тън�щур ьэ�щънуэья цч№чъч ц чуыъч№�у№, ъ�рьыр
чун�я ицъырщёщщъьэ— н ыърщых цич—эиы�х ц�ц ьъцыънущщуц –цъ-оич�
йы�цэуц� –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя ыыррьэ�нчрщ� шуыъ
цуч цыиоъч �нэъыън, т�щуч�№щухья –эщъцич—эиыщычу ыыъ�чрч�чу
ъ�ы�тън�щуя нъ ньрх ьи�ърцэ�х Д�ч—щрнъьэъчщъоъ нррры�ч—щъоъ
ъцыио� (я.Г. срч№ч,–.А. “�хщ, б.Ц. йрэыиц, я.я. йыъцъы—рн�, Е.«.
’уыярн, И.А. сунцрн�, я.Н. ринън�, б.А. чрч—ры), ныянчярэ ыъьэ –э
щъцич—эиыщъх уррщэучщъьэу и ньрх –эщъьън Д�ч—щрнъьэъчщъоъ нррр
ы�ч—щъоъ ъцыио�. б�ы�щ�рэ щ� ьр�я нщуч�щур –щэиту�тч у ч№�ън—
ырр�оъоън, ы��ъэ�№щух ь ррэ—чу, у цыъыъэчунър ыърнусщучрьэнъ
ъыо�щут�эъыън ыроуъщ�ч—щъоъ –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя. Ц ыыъ
црььр нщррырщуя –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя и ррэрх нъычуыи
№эья ьъъэнрэьэни№щ�я щ�цуъщ�ч—щ�я ц�ыэущ� чуы�, ьнъръ�ы�тщых
ьыъьъ� чышчрщуя, о�ычъщутуыирэья уры�ыхуя црщщъьэрх у ы�тнун�
яъщъоы�нуя т�нрыш�рэья уььчррън�щурч –эщъцич—эиыщых эрх
щъчъоух, ыыррьэ�нчрщщых ыыручищрьэнрщщъ ух ы�ты��ъэчуц�чу (Е.А.
Гыитррн�, й. кщхищрщ, й.й. «ъщры�э—рн, Е.И. Цущъциыън�, Г.с. йъыъ
н�, Е.А. Н�хрёщън�, –.я. ч�ыущън�, с.А. Ги�уч�щ, –.й. Еычъчущьц�я,
я.А. –�нщрыън�), ыъчичуншучу шуыъцър ыыутщ�щур ъ�щрьэнъч ух
ыыъьнрэуэрч—ьцъоъ –щэиту�тч�, оич�щуэ�ыщъх чуььуу у ырр�оъоучр
ьцъоъ э�ч�щэ�. йъ ьиэу, –эу эрхщъчъоуу ныыъчщя№э цич—эиыъъхы�щ
щи№ нищццу№, щ�ыы�нчя№э ц ьътщ�эрч—щъчи ны�ъыи чучщъьэ—№ ьнъ
рх цич—эиыщъх ыъчу н ъ�щрьэнр, оы�ср�щьцъоъ ь�чъъыырррчрщуя,
ъыурщэуыън�щы щ� ьътур�щур чичшроъ �ирищроъ рчя ыъры�ьэ�№щр
р��ъэ� щ�р ьътр�щурч цъччрцэунщъх чъщъоы�нуу ыъ –эщъцич—
эиыщъчи ъ�ы�тън�щу№ ныянуч� «тъчъэи№ сучи» ррущъоъ ырр�оъоу
чрьцъоъ ыыъьэы�щьэн�, ьыъьъ�щи№ ъ�ъо�эуэ— эръыу№ у ыы�цэуци
ырр�оъоучрьцъх чъррыщут�цуу цнрэищуч чщъоъъ�ы�турч щ�ыърън
Анэъыьцух цъччрцэун щ�рррэья, чэъ чъщъоы�нуя �иррэ ыъчртщ�
ньрч, цэъ ы�тррчярэ црщщъьэу «ырр�оъоуцу щ�цуъщ�ч—щъоъ ьы�ьрщуя»
Ц ьнър нырчя утнрьэщых ыьухъчъо ».с. Цыоъэьцух т�чрэуч, чэъ
ыъщуч�щур чыьчу ьъ�рьррщуц� �рт тщ�щуя чъэунън ьъ�рьррщуц�
ъьэ�рэья щрыъчщыч ыъщуч�щурч. Ц ьняту ь –эуч ыъыыэ�рчья цы�эцъ
ъчрыэуэ— эр чъэуны, ы�ру цъэъыых ы�ты���эын�ч�ь— ьэы�эроуя ьъ
«ч№чрныч чъэунъч щ�ьэъящрх ы��ъэы янчярэья ы�тнуэур ыырр
ьэ�нчрщух ъ чуььуу у ыыуыърр ъ�ы�тън�щуя ц�ц нррищрх ьъцу�ч—
щъх рряэрч—щъьэу, ич�ьэни№щрх н ыъыъсррщуу э�цух ьуьэрчщых
ьъцу�ч—щых у чрщэ�ч—щых –ннрцэън н сутщу ъ�щрьэн�, ц�ц нъы
чуыън�щур оы�ср�щьцъх, –эщъцич—эиыщъх у ъ�щрчрчънрчрьцъх уррщ
эучщъьэу; рущ�чуц� ьъцу�ч—щъх руннрырщцу�цуу у ьэы�эунуц�цуу
ъ�щрьэн�; иьнърщур ы�тчучщых эы�руцух, црщщъьэрх, щъыч у иьэ�щъ
нъц ыънрррщуя �ъч—шух у ч�чых ьъцу�ч—щых оыиыы; ыыуъ�ырэрщур
ырырыэи�ы� чучщъьэщых, ьъцу�ч—щых у ыыънрььуъщ�ч—щых цъчыр
эрщэщъьэрх, ъ�рьырчун�№щух ущрунури�чут�цу№, ьъцу�чут�цу№ у
ыыънрььуъщ�чут�цу№ чучщъьэу н чуыр ч№ррх у ыыънрььух; ыъьэ
чрчънрчрьцъоъ ыъэрщцу�ч� ц�ц н�сщрхшроъ иьчънуя цъщциырщэъьыъ
Иьэъцу нточярън щ� ъ�ы�тън�щур ц�ц щ� ърщи ут нррищух ьъ
цу�ч—щых рряэрч—щъьэрх, нъычъъ�ы�ти№щух уьэъыуцъ-–нъч№цуъщ
щых ыыъцрьь щ�ыяри ь рыиоучу ущьэуэиэ�чу ьъцу�чут�цуу (ьрч—я,
сяИ, ырчуоуя), нъьхъряэ ц урряч щ�ичщъх шцъчы цич—эиыщъ-рряэрч—
щъьэщъх ыьухъчъоуу ».с. Цыоъэьцъоъ, А.Н. »ръщэ—рн� у А.р. »иыуя, �
э�цср ц э�цъчи �чутцъчи ыъ рихи –эъх шцъчр ыъьэчъррыщуьэьцъчи
щ�ыы�нчрщу№ чрэъръчъоуу, ц�ц ьъцу�ч—щых цъщьэыиццуъщутч. Н�у
�ъчрр рчцъ ы�ы�руоч� ьъцу�ч—щъоъ цъщьэыиццуъщутч� ыыррьэ�нчр
щ� н ы��ъэ�х й. чрыоры�, –. »ицч�щ� «съцу�ч—щър цъщьэыиуыън�щур
ыр�ч—щъьэу» ]5] у «. Дсрырсрщ� «съцу�ч—щых цъщьэыиццуъщутч:
Ичрщщъ ъыъы� щ� урру щрцч�ььучрьцъх чрэъръчъоуу цич—эиы
щъ-рряэрч—щъьэщъх ыьухъчъоуу у ьъцу�ч—щъоъ цъщьэыиуыън�щуя
ыр�ч—щъьэу ыътнъчуч� щ�ч нырнущиэ— у ы�ты��ъэ�э— ыяр урръчъоу
чрьцух цъщьэыицэън, ъц�т�ншух ъыырррчрщщър нчуящур щ� ы�тнуэур
«ыы�цэучрьц�я ыьухъчъоуя ъ�ы�тън�щуя» ц�ц иьэ�щънц� щ� ыъ
щуч�щур у ыърррысци црщщъьэу ущрунури�ч—щъоъ ы�тнуэуя ц�сръоъ
«н�ыу�эунщър ъ�ы�тън�щур» ц�ц иьэ�щънц� щ� цъщьэыиуыън�
щур ъ�ы�тън�щуя, ъ�рьырчун�№щрр цъчырэрщэщых ны�ъы ущрунури
«эъчры�щэщъьэ—» ц�ц цунучут�цуъщщ�я щъыч�, ъ�рьырчун�№
щ�я иьэъхчунър ы�тнуэур чрчънрц� у ьъцу�ч—щых оыиыы н чуыр ы�т
йъ ьнърчи с�щыи –эу урръчъоучрьцур цъщьэыицэы ъэщъьяэья ц
ъьъ�ыч иьэ�щънц�ч ьътщ�щуя, щ�тн�щщыч цч�ььуцъч ъэрчрьэнрщщъх
нучъьънуу А.“. »ъьрныч у уьэъыуцъч я.к. Грнэрыъч ыъыъср�№
щучу оуыъэрт�чу ]7]. « с�щыи ыъыъср�№щух оуыъэрт ыыущ�рчрсуэ у
оуыъэрт� ъ щръ�хъручъьэу ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тъ
н�щуя. иэ� оуыъэрт� щ�у�ъчрр ыъчщъ ныы�с�рэ ъ�щи№ иьэ�щънци щ�
шух рн�рц�эучрэщух ыъуьцън Ш урръчъоучрьци№ иьэ�щънци щ� цъщ
ьэыиуыън�щур ъ�ы�тън�щуя ц�ц ьъцу�ч—щъх рряэрч—щъьэу, нррищрх ц
ыъьэыърщу№ оы�ср�щьцъоъ ъ�щрьэн� у ы�тнуэу№ ущрунури�ч—щъьэу
Д�н�хэр нточящрч чрырт ыыутчи оуыъэрты ъ щръ�хъручъьэу ьъ
цуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя ]16] у �чутцъоъ ц –эъх
оуыъэртр цыио� уррх, ъэы�срщщых н ръцч�рр б�щрьэнрщщъх ы�ч�эы
«б�ы�тън�щур у ъ�щрьэнъ: оъэън� чу ръььуя ущнрьэуыън�э— н ьнър
�ирищрр?», щ� ьъ�ыэуя, ыыъуьхърящур н щънрхшрх уьэъыуу ыъььух
сэъуэ нъььэ�щънуэ— н ьнърх �уъоы�нучрьцъх ы�чяэу ьъ�ыэуя
–эъх уьэъыуу Ш у чы и�рручья н эъч, чэъ н ыъьчррщур ррьяэучрэуя
ыъььухьцър ъ�ы�тън�щур нчрьэр ьъ ньрх ьэы�щъх ьэ�чъ �ырщъх т�
эы�оун�№щух н�цэучрьцу ц�сръоъ суэрчя ръььуу утчрщрщух. бщъ
ырырсучъ у ыыъръчс�рэ ырырсун�э— ырыуъры ьэ��учут�цуу (щ�ч�чъ
1990-х оърън), ырнъычуыън�щуя у ы�тнуэуя (ьрыррущ� 1990-х оърън) у,
щ�цъщрц, чъррыщут�цуу (ь цъщц� 1990-х оърън ръ щыщршщроъ). бьщънщыч
нрцэъыъч ырыуър� чъррыщут�цуу, хыъщъчъоучрьцъх эъчцъх ъэьчрэ� цъэъ
ыъоъ янчярэья 1997 оър, �ыч� у ъьэ�рэья ы�ты��ъэц� ъыо�щут�цуъщщъ-–цъ
щъчучрьцух ыыърцэън ы�тнуэуя ьнрыы ъ�ы�тън�щуя ]2]. бцрщц� иьырхън,
щрир�ч у ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцух ыъьчррьэнух ц�сръоъ ут ъ�ътщ�чрщ
щых нышр ырыуърън Ш ыыррчрэ ьырцу�ч—щъоъ уьэъыуцъ-�щ�чуэучрьцъоъ
уььчррън�щуя, цъэъыър, ц�ц у ч№�ър уььчррън�щур щънрхшрх уьэъыуу, щр
ъ�хъручъ рчя ыыърцэуыън�щуя �ирищух ьцрщ�ыурн ы�тнуэуя ъ�ы�тън�щуя.
Цчрьэр ь эрч р�ср �рочых �щ�чут щънрхшрх уьэъыуу ырнъычу
ыън�щуя ъ�ы�тън�щуя ыътнъчярэ т�цч№чуэ—, чэъ т� оы�щ—№ ы�тчуч
щых ьцрщ�ыурн ы�тнуэуя ъ�ы�тън�щуя, ц�ц ыы�нучъ, ъц�тын�чуь—
ьуьэрчщыр ьъцу�ч—щыр у чрщэ�ч—щыр –ннрцэы, н ыъыъсррщуу цъ
нъычуыън�щур уррщэучщъьэу чрчънрц� н иьчънуях ыъчу–эщу
ъ�рьырчрщур ьъцу�ч—щъх чъ�уч—щъьэу чучщъьэу, ц�чрьэн� у
ръьэиыщъьэу ъ�ы�тън�щуя ц�ц н�цэъыън ичрщ—шрщуя ыуьцън ьъцу
цъщьэыиуыън�щур ьъцу�ч—щых щъыч эъчры�щэщъьэу у рънрыуя
рыио ц рыиои ыыррьэ�нуэрчрх ы�тчучщых ьъцу�ч—щых оыиыы, ырчуоу
ыънышрщур цъщциырщэъьыъьъ�щъьэу чучщъьэу, ъ�щрьэн� у оъ
Гчъ��чут�цуя, щрут�рсщ�я нцч№чрщщъьэ— ыъььухьцъоъ ъ�щр
ьэн� н ъ�щрчуыъныр ыыъцрььы, иср щ�ьэиыунш�я –ы� цъччищуц�цу
ъщщъх цунучут�цуу н тщ�чуэрч—щъх ьэрырщу ыънчуячу щ� ыъчуэучр
йрырчрщы, ыыъуьхърящур н ъ�ы�тр сутщу ъ�щрьэн�, ыыунрчу ц
эъчи, чэъ ъ�ътщ�чучья ырырхър ъэ ъэщъьуэрч—щъ ьэ��уч—щъх н�ты ц
рущ�чучрьцъх н�тр ы�тнуэуя, ъэ т�цыыэъоъ ъ�щрьэн� ц ъэцыыэъчи,
ъэ ущриьэыу�ч—щъоъ ц ыъьэущриьэыу�ч—щъчи ущнъыч�цуъщщъчи ъ�
йыуьищ�я –эъчи ырырхъри ьъцу�ч—щ�я, чрщэ�ч—щ�я у –цъщъчу
чрьц�я руннрырщцу�цуя ъ�щрьэн� щ�ыяри ь ыъянчрщурч ы�тчучщых
нъыч ьъ�ьэнрщщъьэу ьэ�ч� ыыррыъьычцъх ьъьищрьэнън�щуя оъьи
р�ыьэнрщщъоъ, щроъьир�ыьэнрщщъоъ у ьрчрхщъоъ ъ�ы�тън�щуя, � эрч
ь�чыч Ш щрут�рсщъх ьъцу�ч—щъх эы�щьнъыч�цуу ньрх ьуьэрчы ъ�
Нрыррцъ –эи эы�щьнъыч�цу№ ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя ы�ьцрщу
н�№э ц�ц щрыъьыррьэнрщщых ыртич—э�э црчрщ�ыы�нчрщщых ырнъыч.
йъръ�щ�я х�ы�цэрыуьэуц� ыырэрыырн�рчых ьнрыъх ъ�ы�тън�щуя ут
Ц ррхьэнуэрч—щъьэу т� ыыъуьхърящучу ьъцу�ч—щычу утчрщрщу
ячу н ыъььухьцъч ъ�ы�тън�щуу ьэъяэ, щ�ыяри ь ыъыыэц�чу роъ црчр
щ�ыы�нчрщщъоъ ырнъычуыън�щуя ьъ ьэъыъщы ъыо�щън оъьир�ыьэнрщ
щъх нч�ьэу, чщъоъчуьчрщщыр ьч��ъ цъщэыъчуыирчыр у ьыъщэ�щщыр
ыыъцрььы: ърщу ьнят�щы ь ущуцу�эун�чу ы�тчучщых ьъцу�ч—щых
оыиыы, рыиоур Ш ь ы�ььунщъх ыр�ццурх ъ�ы�тън�эрч—щъх ьуьэрчы
щ� ы�тчучщыр �№рсрэщыр ъоы�щучрщуя. Ц уэъор ьчррирэ ичрьэ—, чэъ
ыъыыэцу ырнъычуыън�щуя ъ�ы�тън�щуя, н эъч чуьчр у ыъыыэц� ъыо�
щут�цуъщщъ-–цъщъчучрьцъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя ыъьчррщух
чрэ, ъьищрьэнчячуь— щ� нъщр щро�эунщых ьъцу�ч—щых ъсур�щух ц�ц
ы�тчучщых ьчърн щ�ьрчрщуя, э�ц у чщъоух ыыррьэ�нуэрчрх ъ�ы�тън�
эрч—щъоъ ьъъ�щрьэн� ыъ ъэщъшрщу№ ц ч№�ыч ырнъыч�ч ъ�щрьэнрщ
щъх сутщу. сищрьэнирэ црчых ыяр ьры—ртщых ыыучущ, нытын�№щух
Иощъыуыън�щур чъэун�цуу щ�ьрчрщуя ыыу ыыънрррщуу ьъцу
брщуч ут оч�нщых ыыъч�хън ьъцу�ч—щъх ыъчуэуцу н ыъьэьънрэ
ьцъх ръььуу �ычъ ыъчщър уощъыуыън�щур чрщэ�чуэрэ� щ�ьрчрщуя,
ыьухъчъоуу ч�ььънъоъ ьътщ�щуя, ъ цъэъыи№ ы�т�ун�№эья ч№�ыр,
р�ср ь эъчщъьэ—№ ръ эыьячщъоъ тщ�ц� ыыъьчуэ�щщыр, ьъцу�ч—щыр
ырнъычы, рьчу ъщу очиху ц чъэун�ч ыънрррщуя ч№ррх у ич�ччун�
№э ъ эъч, «ы�ру чроъ» рчя эрх учу ущых оыиыы щ�ьрчрщуя ыыънъряэья
ырнъычы. Нрръьэ�эъчщ�я –ннрцэунщъьэ— ы�тщых оъьир�ыьэнрщщых
ырнъыч у ыыъоы�чч �ыч� ьнят�щ� ь ыъыыэцъх «иыы�нчрщуя �рт чъ
эун�цуу, иыы�нчрщуя �рт урръчъоуу ьчъсщычу ьъцу�ч—щычу ьуьэр
ч�чу». рр�ч—щъ ср урръчъоуя н цъщэрцьэр чрэъръчъоуу ьъцу�ч—щъоъ
цъщьэыиццуъщутч� чъсрэ �ыэ— ъыырррчрщ� щ�чу ц�ц н��ыуц� чъ
эун�цуу ьъцу�ч—щъоъ ыънрррщуя, цъщьэыиуыън�щур чъэун�цуу �ъч—
ррнъыч�эъыы щрыррцъ иыиьц�№э ут нури, чэъ чъэун�цуъщщыр
чрх�щутчы ьъцу�ч—щых ырнъыч щр чрщрр н�сщы рчя ух ыр�чут�цуу,
чрч –цъщъчучрьцур ъ�ъьщън�щуя ы�тчучщых ыыъоы�чч ырнъычуыъ
н�щуя ьъцу�ч—щъх ьнрыы. Цьчррьэнур –эъоъ ыъръ�щыр ырнъычы
щ�э�чцун�№эья щр ыыъьэъ щ� «ьъыыъч�э» ч�ььънъх ыьухъчъоуу щ�ьр
чрщуя ьэы�щы, щъ у н ыярр ьчич�рн щ� цъщьэыиуыън�щур ыыъэрьэщъх
чъэун�цуу ьъцу�ч—щъоъ ыънрррщуя ы�тчучщычу ъыыътуцуъщщычу
Нро�эунщых ъыыэ ыырршрьэни№щух ырнъыч н ъ�ч�ьэу ьъцу
Нрир�ч� ыырршрьэни№щух ырнъыч н ьъцу�ч—щъх ыъчуэуцр, н
эъч чуьчр ыъыыэъц ырнъычуыън�э— ьуьэрчи ъ�ы�тън�щуя, н утнрьэ
щъх ьэрырщу ъ�иьчънчрщ� эрч, чэъ ъщу т�ричын�чуь— �рт ичрэ� ьэы�
эроучрьцух ыыуъыуэрэън ъ�щрьэн�, ыъщуч�щуя нрцэъы� роъ ы�тнуэуя,
� э�цср �рт ичрэ� ьъцу�ч—щых у чрщэ�ч—щых –ннрцэън ъ�ы�тън�щуя.
Ц чрэъръчъоуу ыыърцэуыън�щуя ыыъоы�чч ъ�ы�тън�щуя ]22] чъ
оиэ �ыэ— ныррчрщы эыу црчрныр ъ�ч�ьэу, щ� цъэъыыр ыъэрщцу�ч—щъ
Ц ьняту ь ыъръ�щъх цч�ььунуц�цурх црчрных ъ�ърцэън ь ь�чъ
оъ щ�ч�ч� щръ�хъручъ ъьътщ�э—, щ� чэъ щ�ыы�нчрщ� ыыъоы�чч� ы�т
нуэуя ъ�ы�тън�щуя. Еьчу ыыъоы�чч� щ�ыы�нчрщ� щ� ъ�ы�тън�эрч—
щър ыыъьэы�щьэнъ ц�ц црчрни№ ъ�ч�ьэ— ыыучъсрщуя ыыъоы�ччы, эъ
ъщ� ъхн�эын�рэ э�цур ы�тчучщыр ущьэуэиэы ьъцу�чут�цуу, ц�ц ьр
ч—я, ьыррьэн� ч�ььънъх цъччищуц�цуу, ырчуоуя, эы�руцуу у щън�цуу
цич—эиыы у э.ы., цъэъыыр щ�ыяри ь ъ�ы�тън�щурч ц�ц нррищрх ьъцу
Еьчу црчрнъх ъ�ч�ьэ—№ ыыъоы�ччы янчярэья ьнры� ъ�ы�тън�
щуя, эъ нъциьъч ыыучъсрщуя иьучух ыыъоы�ччы янчярэья иыы�нчр
щур ъ�ы�тън�щурч ц�ц ъьъ�ъх ъэы�ьч—№ ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцъоъ
ы�тнуэуя оъьир�ыьэн�, э�цъх ср, ц�ц тры�нъъхы�щрщур, ьрч—ьцър хъ
И щ�цъщрц, рьчу црчрнъх ъ�ч�ьэ—№ ыыъоы�ччы янчярэья ъ�ы�
тън�эрч—щ�я ьырр�, эъ иьучуя ыыъоы�ччы щ�ыы�нчя№эья щ� ъ�щрр у
ыыънрььуъщ�ч—щър ъ�ы�тън�щур чучщъьэу н эъч учу ущъч цъщцырэ
щъч ъ�ы�тън�эрч—щъч ичырсррщуу (ррэьцух ь�р, шцъч�, ыыънрььуъ
Цыррчрщур црчрнъх ъ�ч�ьэу ыыъоы�ччы ц�ц нъциь� ыыучъср
щуя иьучух ыыъоы�ччы, ыъчъо�рэ ъыырррчуэ— урръчъоу№ у чрэъръ
чъоу№ ыъьэыърщуя ыыъоы�ччы, чуььу№ ыыъоы�ччы, ч�ьшэ�� ыыъ
оы�ччы; ыыъ�чрчы, црчу у т�р�чу ыыъоы�ччы, � э�цср чрх�щутчы у
Еьчу црчрнъх ъ�ч�ьэ—№ ыыъоы�ччы янчярэья ъ�ы�тън�эрч—щър
ыыъьэы�щьэнъ, эъ чы учррч ррчъ ь с�щыъч ыъьэыърщуя щ�цуъщ�ч—
щъх ыыъоы�ччы ъ�ы�тън�щуя (учу э�ц щ�тын�рчъх ыыртуррщэьцъх
ыыъоы�ччы). яуььурх –эъх ыыъоы�ччы ы�тнуэуя ъ�ы�тън�щуя янчя
рэья ыр�чут�цуя ъ�щрщ�цуъщ�ч—щъх урръчъоуу у ыъчуэуцу, ыътнъ
чя№щрх ръьэуч— э�цух ьуьэрчщых ьъцу�ч—щых у чрщэ�ч—щых –н
нрцэън, ц�ц о�ычъщут�цуя ъ�щрьэн�, ьъцу�ч—щ�я ьэы�эунуц�цуя,
ыъьэ цъщциырщэъьыъьъ�щъьэу ьэы�щы, нъычуыън�щур оы�ср�щьцъх
уррщэучщъьэу ц�ц ъьщъны ы�тнуэуя ррчъцы�эучрьцъоъ ъ�щрьэн�. Ц
цъщэрцьэр ыъръ�щъх ыыъоы�ччы ъ�ы�тън�щур ныьэиы�рэ ц�ц нрри
щ�я ьъцу�ч—щ�я рряэрч—щъьэ— ъ�щрьэн�, ыъыъср�№щ�я оы�ср�щ
ьци№ уррщэучщъьэ— у нъычуыи№щ�я чрщэ�чуэрэ щ�ыър�, црщщъьэу,
ьъцу�ч—щыр щъычы ыънрррщуя ъэррч—щых чучщъьэрх, �ъч—шух у
ч�чых ьъцу�ч—щых оыиыы. Ц р�щщъх ыыъоы�ччр ьэ�щр�ыэ ъ�ы�тън�
щуя ныьэиы�рэ ц�ц ъ�щрьэнрщщых ръоънъы, � ыънышрщур ц�чрьэн�,
ръьэиыщъьэу у чъ�уч—щъьэу ъ�ы�тън�щуя Ш ц�ц ущьэыичрщэы, ъ�рьыр
чун�№щур чуььу№ ъ�ы�тън�щуя. йъръ�щ�я щ�цуъщ�ч—щ�я ыыъоы�ч
ч� ы�тнуэуя ъ�ы�тън�щуя у чъсрэ �ыэ— ъх�ы�цэрыутън�щ� щ�чу ц�ц
ыыъоы�чч� ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя. бщ� ъ�ч�
Ш ъырырс�№щ�я ьэы�эроуя ъ�щрьэнрщщъоъ ы�тнуэуя, � щр ыр�ц
эунщ�я ьэы�эроуя (ъ�ы�тън�щур нрррэ т� ьъ�ъх ы�тнуэур ъ�щрьэн�, н
Ш ут�ыэъчщъьэ— ъ�ы�тън�щуя ц�ц нррищрх ьъцу�ч—щъх рря
Еьчу ср ъьщънщъх црчрнъх ъ�ч�ьэ—№ ыыъоы�ччы ы�тнуэуя ъ�
ы�тън�щуя янчярэья ьнры� ъ�ы�тън�щуя ц�ц ърщ� ут ьъцу�ч—щъ-–цъ
щъчучрьцух ъэы�ьчрх оъьир�ыьэнрщщъоъ ы�тнуэуя, эъ чы чъсрч оънъ
ыуэ— ъ ыыърцэуыън�щуу нррры�ч—щъх учу ыроуъщ�ч—щъх ыыъоы�ччы
ы�тнуэуя ъ�ы�тън�щуя, ьъьырръэъчун�№щрх ьнъу иьучуя щ� т�р�ч�х
у эрхщъчъоуях ъ�ьчисун�щуя р�щщъх ъэы�ьчу. йъръ�щ�я ыыъоы�чч�,
Ш эрщррщцуя ц ьнрррщу№ т�р�ч у эрхщъчъоух ыыъоы�ччы ц т�р�
ъыо�щут�цуъщщъ-–цъщъчучрьцуч т�р�ч�ч иыы�нчрщуя ьнрыъх ъ�ы�
Ш ыр�цэунщ�я ьэы�эроуя ы�тнуэуя, уьхърящ�я ут ыърчущрщуя
йыъоы�ччы ы�тнуэуя ъ�ы�тън�щуя ц�ц ъэррч—щъх ъэы�ьчу щр
ыррцъ ьнъряэья ц ьчрри№щуч рнич нур�ч: цъчырщь�эъыщыр ыыъоы�ч
«ъчырщь�эъыщыр ыыъоы�ччы щ�ыы�нчрщы н ъьщънщъч щ� нъь
ыъчщрщур ррнуцуэ� ьыррьэн н ыыъцрььр эрцищроъ нущ�щьуыън�щуя
ъэы�ьчу у щ�ы�щун�щур ч�эрыу�ч—щъ-эрхщучрьцъоъ ущьэыичрщэ�ч—
щъоъ ъьщ�щрщуя ьнрыы ъ�ы�тън�щуя. бщу щрыррцъ ныыъср�№эья н
ьнъроъ ыър� ыыъоы�ччы «ч�э�щуя рыы» н рряэрч—щъьэу эъх учу ущъх
ьуьэрчы иыы�нчрщуя ьнрыъх ъ�ы�тън�щуя Ш нррры�ч—щъх, ыроуъ
йыъоы�ччы нищццуъщуыън�щуя щ�ыы�нчрщы щ� ыърррыс�щур
ырсуч� нысун�щуя у ъыэучут�цу№ чрырт ырьэыицэиыуыън�щур иср
ьищрьэни№щрх ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя. иэу ыыъоы�ччы учр№э щр
янщи№ црчрни№ иьэ�щънци щ� ьъхы�щрщур (учу нысун�щур), � щр щ�
Ц црчрных ыыъоы�чч�х, щ�ыы�нчрщщых щ� ьнрыи ъ�ы�тън�щуя,
ущщън�цуу ьнъряэья ыыручищрьэнрщщъ ц чъррыщут�цуу э�цух щъыч�
эунщъ-ыы�нъных у –цъщъчучрьцух чрх�щутчън иыы�нчрщуя ъ�ы�тън�
щурч, ц�ц ьэ�щр�ыэут�цуя ъ�ы�тън�щуя, ыънышрщур ц�чрьэн� ъ�ы�
тън�щуя, ръьэиыщъьэу у –ннрцэунщъьэу ъ�ы�тън�щуя, чъ�уч—щъьэу
ъ�ы�тън�щуя т� ьчрэ ъыо�щут�цуъщщъ-–цъщъчучрьцъоъ ырнъычуыъ
бьъ�ъ ыърчрыцщрч, чэъ ы�тчучщыр нррры�ч—щыр у ыроуъщ�ч—
щыр ыыъоы�ччы, щ�црчрщщыр щ� ы�тнуэур у ъ�ьчисун�щур ьнрыы
ъ�ы�тън�щуя, чъоиэ ыъныьуэ— –ннрцэунщъьэ— ъ�ы�тън�щуя, роъ
�р�ыэ�цуъщщых ыъэрщцу�ч н ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцъч ы�тнуэуу
ьэы�щы. Цчрьэр ь эрч ьнрррщур ьцрщ�ыурн ыыърцэуыън�щуя ыыъ
оы�чч ъ�ы�тън�щуя ц ыыъоы�чч�ч, щ�црчрщщыч уьцч№чуэрч—щъ щ�
ьнрыи ъ�ы�тън�щуя ц�ц ъэррч—щи№ ъэы�ьч—, ьищрьэнрщщъ ьис�рэ
нътчъсщъьэу ъ�ы�тън�щуя ц�ц нррищрх ьъцу�ч—щъх рряэрч—щъьэу,
ьыъьъ�ьэни№щрх ъ�щрьэнрщщъчи ы�тнуэу№ у ыъьэи цъщциырщэъьыъ
Ит нышрутчъсрщщъоъ чъсрэ ьчъсуэ—ья нырч�эчрщур ъ ьищр
ьэнън�щуу ъыыътуцуу чрсри ыыъоы�чч�чу ы�тнуэуя ъ�ы�тън�щуя,
щ�црчрщщычу щ� ъ�ы�тън�эрч—щър ыыъьэы�щьэнъ, у ыыъоы�чч�чу,
щ�црчрщщычу щ� ы�тнуэур ъ�ы�тън�щуя ц�ц ъэррч—щъх ъэы�ьчу. иэ�
ъыыътуцуя щъьуэ чщучых х�ы�цэры. Ц ыр�ч—щъьэу ьцрщ�ыух ъыо�щут�
цуъщщъ-–цъщъчучрьцъоъ ы�тнуэуя ъ�ы�тън�щуя ц�ц ъэы�ьчу ръчсрщ
нъхэу н ъ�щух ьцрщ�ыух ыыърцэуыън�щуя щ�цуъщ�ч—щъх ыыъоы�ччы
ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя ц�ц ьъцу�ч—щъх рря
эрч—щъьэу, чуььурх цъэъыъх янчя№эья нъычуыън�щур оы�ср�щьцъх
уррщэучщъьэу у ыъьэ цъщциырщэъьыъьъ�щъьэу ьэы�щы н ьънырчрщщъч
р�ььчъэыуч ыяр ъ�щух нъыыъьън у ыыъ�чрч, цъэъыыр ыъыъх
ут-т� ьнърх ъчрнурщъьэу у ц�сищрхья ��щ�ч—щъьэу нъьыыущуч�№эья
ц�ц ыъьэич�эы, щр эыр�и№щур ръц�т�эрч—ьэн, � щр ц�ц т�р�чу, ыршр
брущ ут –эух нъыыъьън: ыъ ц�цуч ыыучущ�ч эртуь ъ ыыуъыуэрэ
щъьэу ъ�ы�тън�щуя, � э�цср ъ црщщъьэу ъ�ы�тън�щуя (ныыъчрч, ц�ц у
щ�ицу) ыртцъ ы�ьхъруэья ь ыр�ч—щъьэ—№ у, ц�ц ыы�нучъ, щ�хъруэья щ�
Ц ьънырчрщщъч чуыр цъщциырщэъьыъьъ�щъьэ— ьэы�щ ь ыъьэущри
ьэыу�ч—щыч иыънщрч ы�тнуэуя ъыырррчярэья ръьэиыщъьэ—№ у ц�чр
бчрнурщъ, чэъ т�р�ч� ръьэусрщуя ыыуъыуэрэщъьэу ъ�ы�тън�щуя
у ыырны�щрщуя роъ н ыъььухьцъч чрщэ�чуэрэр н црщщъьэ— ьэ�щънуэья
рчя ръььуу ьэы�эроучрьцъх т�р�чрх оъьир�ыьэнрщщъх ыъчуэуцу, цъ
эъы�я щъьуэ урръчъоучрьцух х�ы�цэры. –ъч—цъ ыыу иьчънуу иьыршщъ
оъ рр ыршрщуя ъ�ы�тън�щур чъсрэ ныьэиыуэ— ц�ц ыърчущщых ырьиыь
ыънышрщуя цъщциырщэъьыъьъ�щъьэу чучщъьэу, ъ�щрьэн� у оъьир�ы
Ц ьняту ь –эуч рщр ы�т ыърчрыцщрч, чэъ урръчъоуя н ьъцу�ч—
щъ-ыьухъчъоучрьцъч ьчыьчр ьчън� чъсрэ �ыэ— ъх�ы�цэрыутън�щ�
ц�ц н��ыуц� чъэун�цуу �ъч—шух у ч�чых ьъцу�ч—щых оыиыы. йъчу
эучрьц�я –чуэ� н ч№�ъч оъьир�ыьэнр рчя ыршрщуя урръчъоучрьцух
т�р�ч ъырыуыирэ ыъ чрщ—шрх чрыр чрэыы—чя цътыыщычу ц�ыэ�чу:
сяИ, ъ�ы�тън�щур, ырчуоуя у цич—эиы�. –ъэ, цэъ ррысуэ ыици щ�
ыич—ьр –эух цч№чрных ущьэуэиэън ьъцу�чут�цуу, ыъыъср�№щух ч�ь
ьънър ьътщ�щур, эъэ у т�ц�тын�рэ ыъчуэучрьци№ читыци щ� оъьир�ы
Ц ьънрэьцъх урръчъоуу ъ�ы�тън�щур, сяИ у цич—эиы� янщъ учу
щрянщъ уьыъчщячу чрчъру№ ьъцу�ч—щъоъ цъщьэыиуыън�щуя уррщ
эучщъьэу, учрщирчъх «ьънрэьцух чрчънрц». Цьыъчщуч ьчън� ырьщу:
«ыутуь уррщэучщъьэу ыъьчр ы�ьы�р� ссср, ыъоыисрщур ьънрэ
ьцъх Аэч�щэуры щ� рщъ уьэъыучрьцъоъ ъцр�щ� ыыунрчу ц эъчи, чэъ
ч�ььънър ьътщ�щур ч№ррх ы�тщых щ�цуъщ�ч—щъьэрх, цъщнрььух у
ыроуъщън, ц�ц ьнуррэрч—ьэни№э ы�тчучщыр ьъцуъчъоучрьцур уььчр
рън�щуя щ�цуъщ�ч—щъоъ ь�чъьътщ�щуя у уррщэучщъьэу ]8], ьэ�чъ ьнъ
роъ ыър� «�ртръчщыч ьътщ�щурч». Ц –эъх ьуэи�цуу учрщщъ �цэунщ�я
урръчъоуя ыыърцэуыън�щуя оы�ср�щьцъх уррщэучщъьэу чъсрэ ьэ�э—
н��ыуцъх ыъ ыыъутнърьэни «ьъцу�ч—щъоъ цчря», ьцырычя№щроъ ъь
Дчя ръьэусрщуя црчу �ычъ �ы ныуоыышщъ чрырт ъ�ы�тън�щур
ц�ц ущьэуэиэ ьъцу�чут�цуу ыыърцэуыън�э— ьэ�щр�ыэы щънъоъ ыъцъ
чрщуя, ьыъьъ�ьэни№щур ыыръръчрщу№ цыутуь� оы�ср�щьцъх уррщ
эучщъьэу, ьэ�щънчрщу№ оы�ср�щьцъоъ ъ�щрьэн� ц�ц ъ�щрьэн� ыъны
Н� щ�ш нточяр, ърщуч ут э�цух ыърхърън ц ыыърцэуыън�щу№
ьэ�щр�ыэън ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя, ъэнрч�№щуч ьэы�эроуу ьъцуъцич—
эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя, янчярэья ьуьэрчщъ-рряэрч—щъьэ
щых ыърхър, ы�тнун�рчых н ы�чц�х чрэъръчъоуу цич—эиыщъ-рряэрч—
щъьэщъх ыьухъчъоуу. суьэрчщъ-рряэрч—щъьэщых ыърхър ущэроыуыирэ
цъщьэыицэунщыр –чрчрщэы цъчырэрщэщъьэщъоъ ыърхър� у ыърхър�,
ъьщън�щщъоъ щ� �ухрнуъыуьэьцъх чрэъръчъоуу нъычуыън�щуя тщ�
щух, ичрщух у щ�ныцън ]1], ы�щрр уьыъч—тън�ншухья ыыу ы�ты��ъэцр
Ц ы�чц�х ьуьэрчщъ-рряэрч—щъьэщъоъ ыърхър� ныррчя№эья рнр
щръэърччрчыр рыио ъэ рыио� х�ы�цэрыуьэуцу: ьэ�щр�ыэут�цуя ъ�ы�
инъч№цуъщщых ьчыьч ьэ�щр�ыэут�цуу т�цч№ч�рэья н ъ�рьыр
чрщуу иьэъхчунъьэу ыыъцрьь� эы�щьчяцуу ъ�ы�тцън ыътщ�щуя, ыыу
ьищух р�щщъчи иыънщ№ ы�тнуэуя цунучут�цуу. Н� щ�ш нточяр, щръ�
Ш ьэ�щр�ыэут�цуя ц�ц щръ�хъручър иьчънур �р�ыэ�цуу ыъры�ь
э�№щух ыъцъчрщух ц ыршрщу№ шуыъцъоъ цч�ьь� эуыъных сутщрщщых
Ш ьэ�щр�ыэут�цуя ц�ц ущьэыичрщэ иыы�нчрщуя тщ�щуячу н иьчъ
нуях ьъцу�ч—щъоъ, –цъщъчучрьцъоъ, –эщучрьцъоъ у ыьухъчъоучрьцъоъ
Ш ьэ�щр�ыэут�цуя ц�ц иьчънур ъ�рьырчрщуя ррущьэн� ъ�ы�тъ
н�эрч—щъоъ ыыъьэы�щьэн�, цъэъыър ъыырррчярэья щ�чу ц�ц «ррущьэнъ
инъч№цуъщщых ьчыьч н�ыу�эунщъьэу ъ�ы�тън�щуя т�цч№ч�
рэья н щ�ы�щун�щуу энъычрьцъоъ ыъэрщцу�ч� ыъры�ьэ�№щух ыъцъ
чрщух. Ц�ыу�эунщъьэ— ныьэиы�рэ ц�ц щръ�хъручър иьчънур ы�ьшу
ырщуя нътчъсщъьэрх ы�тнуэуя чучщъьэу ыыу ыршрщуу сутщрщщых
т�р�ч н ьуэи�цуях ыъьэ� ы�тщъъ�ы�туя. Ц�ыу�эунщъьэ— ъ�рьырчун�рэ
иыы�нчрщур утчрщрщуячу н ъ�ы�тън�эрч—щых ьуьэрч�х нррры�ч—щъ
сэ�щр�ыэут�цуя ъ�ы�тън�щуя ныьэиы�рэ ц�ц эрщррщцуя, х�ы�ц
эрыути№щ�я ьуьэрчи ъоы�щучрщух, щ�цч�рын�рчых щ� н�ыу�эун
щъьэ— ъ�ы�тън�щуя н ьняту ь щръ�хъручъьэ—№ ъ�рьырчрщуя ы�нрщ
ьэн� нътчъсщъьэрх ич�щухья н ъ�ы�тън�эрч—щъч ыыъьэы�щьэнр ц�ц
Ц�ыу�эунщъьэ— ъ�ы�тън�щуя ы�ььч�эыун�рэья ц�ц эрщррщцуя,
х�ы�цэрыути№щ�я, нъ-ырыных, ьыъьъ�щъьэ— ъ�ы�тън�щуя ьъъэнрэ
ьэнън�э— чъэун�ч у нътчъсщъьэяч ы�тчучщых оыиыы ич�щухья у
ущрунури�ч—щыч ъьъ�рщщъьэяч ъэррч—щых ич�щухья; нъ-нэъыых,
нътчъсщъьэ— иыы�нчрщуя утчрщрщуячу, ущщън�цуячу н ррущъч ъ�
Ц црчъч ьэ�щр�ыэут�цуя у н�ыу�эунщъьэ— ъ�ы�тън�щуя ьыъьъ�
ьэни№э ц�ц ьъцу�чут�цуу у ущрунури�чут�цуу ц�сръх чучщъьэу ыър
ы�ьэ�№щроъ ыъцъчрщуя, э�ц у иыы�нчрщу№ нищццуъщуыън�щурч у ут
чрщрщуячу н ьуьэрчр ъ�ы�тън�щуя щ� нррры�ч—щъч, ыроуъщ�ч—щъч,
с ичрэъч ъ�ътщ�чрщщых нышр ъьъ�рщщъьэрх ыыуыъры ьэ�щр�ы
эут�цуу у н�ыу�эунщъьэу ц�ц чъчрщэън ьъцу�ч—щъх рряэрч—щъьэу
ъ�ы�тън�щуя, ъ�рьырчун�№щух иьэъхчунъьэ— р�щщъх рряэрч—щъьэу у
рр ущщън�цуъщщых ыъэрщцу�ч, н ы�чц�х ьуьэрчщъ-рряэрч—щъьэщъоъ
ыърхър� ныррчя№эья ��тъныр ъыурщэуыы ыыърцэуыън�щуя ьэ�щр�ы
щ� ъыырррчрщур н ц�чрьэнр нррищрх црчу ъ�ы�тън�щуя н ущ
нъыч�цуъщщи№ –ыъхи чъэун�цуу ц ъ�ичрщу№ у нъычуыън�щуя «цъч
щ� ныррчрщур црщщъьэщых иьэ�щънъц, ъэы�с�№щух эыр�ън�
щуя у о�ы�щэуу ьрч—у, ъ�щрьэн� у оъьир�ыьэн� ыъ ъэщъшрщу№ ц иьчъ
нуяч, ъ�рьырчун�№щуч ьъцу�ч—щъ ъсур�рчър ц�чрьэнъ ъ�ы�тън�
щ� ыъщуч�щур ьэ�щр�ыэън ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя ц�ц цъщнрщ
цуъщ�ч—щых ьъцу�ч—щых щъыч, о�ы�щэуыи№щух ьъ ьэъыъщы оъьи
р�ыьэн�, ъ�щрьэн�, ьрч—у у шцъчы ръьэиыщъьэ—, ц�чрьэнъ, –ннрц
эунщъьэ— ъ�ы�тън�щуя у нуцьуыи№щух эыр�ън�щуя ц ыртич—э�э�ч
ъ�ы�тън�щуя, щ��ъыи ъ�ы�тън�эрч—щых ъ�ч�ьэрх у ъ�ърчи щ�оыитцу
щ� ы�тчучщых иыънщях у ьэиырщях ъ�ы�тън�щуя, ьыъц�ч ъ�ичрщуя,
ьэыицэиыр ыыучрыщых ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч, ыыъцрриы�ч цъщ
эыъчя т� ъ�ы�тън�эрч—щычу ръьэусрщуячу ич�щухья щ� ы�тщых нът
щ� ыыърцэуыън�щур н�ыу�эунщых ыьухъчъоъ-ырр�оъоучрьцух
эрхщъчъоух нъычуыън�щуя ищунрыь�ч—щых ыътщ�н�эрч—щых ррх
ьэнух, ъ�рьырчун�№щух ыршрщур ичр�щых т�р�ч у ыъьэыърщур ц�ы
бьъ�ъ ыърчрыцщрч, чэъ црщщъьэщъх црчрнъх иьэ�щънцъх н ъ�ъ
тщ�чрщщъх нышр ьуьэрчр цъъырущ�э ыыърцэуыън�щуя ьэ�щр�ыэън
ъ�ы�тън�щуя янчярэья иьэ�щънц� щ� нъычуыън�щур чуыънъттырщуя
чучщъьэу у щ� чъэун�цу№ ц ъ�ичрщу№ н ц�чрьэнр нррищрх чъэун�цуу
ы�тнуэуя чучщъьэу. Иьхъря ут –эъх иьэ�щънцу �ццрщэ ыыу ыыърцэуыъ
н�щуу шцъч—щых ьэ�щр�ыэън ьчрщ�рэья ыырсрр ньроъ щ� ъ�рьырчрщур
чучщъьэщъоъ ыртич—э�э�, ръьэуо�рчъоъ н хърр ъ�ичрщуя у нъьыуэ�щуя.
Ц ц�чрьэнр ърщъоъ ут э�цух чучщъьэщых ыртич—э�эън ъ�ы�тън�щуя у
ныьэиы�рэ ъ�ырэрщур уррщэучщъьэу чучщъьэу, �рт цъэъыъх щрнътчъс
брщщъьэщыр ъыурщэуыы чрэъръчъоуу ьъцуъцич—эиыщъоъ цъщ
ьэыиуыън�щуя ъ�ы�тън�щуя ц�ц нррищрх ьъцу�ч—щъх рряэрч—щъьэу
ъ�щрьэн�, ц�ц �ычъ ъэчрчрщъ нышр, ыътнъчя№э щ�ч ыъьэ�нуэ— т�р�чи
нъычуыън�щуя оы�ср�щьцъх уррщэучщъьэу, –эщъцич—эиыщъх уррщэуч
щъьэу у ъ�щрчрчънрчрьцъх уррщэучщъьэу у ц�ц иьчънур рр ыршрщуя
ы�ты��ъэ�э— эыу ы�тчучщых эуы� ыыучрыщых ыыъоы�чч, ьъъ�ы�тщых
ьънъциыщъьэ— ыыучрыщых ыыъоы�чч ыъ нъычуыън�щу№ оы�с
р�щьцъх уррщэучщъьэу, щ�ыы�нчрщщых щ� ьэ�щънчрщур чрчънрц� ц�ц
оы�ср�щущ� ьнърх ьэы�щы, щ� нъьыуэ�щур оы�ср�щьцъоъ ы�эыуъэутч�
у ч№�ну ц рърущр: ыиььцух ятыц ц�ц оъьир�ыьэнрщщых, уьэъыуя бэрчр
ьънъциыщъьэ— ыыучрыщых ыыъоы�чч ыъ нъычуыън�щу№ –эщъ
цич—эиыщъх уррщэучщъьэу у ыроуъщ�ч—щъх уррщэучщъьэу (ьъчур�ыщъ
ьэу ь «ч�чъх ыърущъх» Ш ьрчъч, оъыъръч, ыроуъщъч), щ�ыы�нчрщщых
щ� ыыуъ�щрщур ц щ�цуъщ�ч—щъх цич—эиыр, щ� тщ�щур уьэъыуу ыър
щъоъ цы�я у э.ы.: щ�цуъщ�ч—щых ятыц ц�ц ыърщъх ятыц, цы�рнрррщур,
ьънъциыщъьэ— ыыучрыщых ыыъоы�чч ыъ нъычуыън�щу№ ъ�щр
чрчънрчрьцъх уррщэучщъьэу, щ�ыы�нчрщщых щ� ыыуъ�щрщур ц ыыъ
рицэ�ч чуыънъх цич—эиыы у ньръ�щрх уьэъыуу чрчънрчрьэн�, ъ�щр
чрчънрчрьцуч црщщъьэяч, ръьэусрщуяч щ�ицу у эрхщуцу, ыърщящух
чрчънрц� ьъ ньрч чрчънрчрьэнъч: ч�эрч�эуц� ц�ц ищунрыь�ч—щых
ятыц ъ�щрщуя, ущнъыч�эуц�, нутуц�, ъцыис�№щух чуы, чуыън�я
уьэъыуя, чуыън�я чуэры�эиы�, чуыън�я хиръсрьэнрщщ�я цич—эиы�,
йыррчъсрщщ�я ьуьэрч�эут�цуя ыыъоы�чч ыъ ъьщън�щу№ «уррщ
эучщъьэ—», щ� щ�ш нточяр, р�рэ нътчъсщъьэ— ихэу ъэ чрх�щучрьцъх
�рчущуьэы�эунщъ-эрыыуэъыу�ч—щъх ьуьэрч�эут�цуу цъчыъщрщэън
ьэ�щр�ыэън ъ�ы�тън�щуя (нррры�ч—щых, ыроуъщ�ч—щых у шцъч—щых
цъчыъщрщэы ьэ�щр�ыэън) у ы�ьцыыэ— ыр�ч—щыр црщщъьэщыр иьэ�щън
цу ъ�ы�тън�щуя, щ� ръьэусрщур цъэъыых у ръчсщы �ыэ— щ�ыы�нчрщы
—ц�т�щщых нышр щ��ъы ыыъоы�чч ыъ нъычуыън�щу№ оы�ср�щ
ьцъх уррщэучщъьэу, –эщъцич—эиыщъх уррщэучщъьэу у ъ�щрчрчънрчр
ьцъх уррщэучщъьэу ныьэиы�рэ н ц�чрьэнр иьчънуя иьнърщуя црщщъьэ
щых щъыч�эунщых х�ы�цэрыуьэуц чучщъьэу ц�ц ъьъ�ъоъ «урр�ч—щъоъ
ъьътщ�щур чрчънрцъч ьр�я ц�ц оы�ср�щущ� ыъььухьцъоъ ъ�
щрьэн�, ин�с�№щроъ уьэъыу№ ьнърх рърущы у щрьищроъ ъэнрэьэнрщ
иьэ�щънц� щ� ыыущяэур нррищух црщщъьэрх ьнърх щ�цуъщ�ч—
оъэънщъьэ— ц ру�чъои у ьъэыирщучрьэни ь ч№р—чу ы�тщых
и�рсррщух, щ�цуъщ�ч—щых цич—эиы у ырчуоух; эъчры�щэщъьэ— ц ущъ
иьэ�щънц� щ� нч�ррщур ищунрыь�ч—щычу ьыъьъ��чу ыътщ�щуя чуы�.
Ц ьчич�р иьыршщъоъ ыршрщуя т�р�чу ыыръръчрщуя цыутуь� уррщэучщъ
ьэу н цъщэрцьэр ъ�ы�тън�щуя ц�ц нррищрх ьъцу�ч—щъх рряэрч—щъьэу нъты�ь
эрэ нрыъяэщъьэ— ръьэусрщуя ьчрри№щух ьуьэрчщых ьъцу�ч—щых –ннрцэън:
ъьътщ�щур ыыррьэ�нуэрчячу ыъры�ьэ�№щух ыъцъчрщух ьр�я оы�с
ыъьэ цъщциырщэъьыъьъ�щъьэу ыъььухьцъоъ ъ�щрьэн� н ьъныр
ичрщ—шрщур ыуьц� ы�ьы�р� ьэы�щы щ� ъэррч—щыр эрыыуэъыуу
ыъ –эщучрьцуч, цъщнрььуъщ�ч—щыч у (учу) ыроуъщ�ч—щыч ы�ы�чр
эы�ч у ыуьц� ы�тчучщых ьъцу�ч—щых цъщнчуцэън (–эщучрьцух, цъщ
нрььуъщ�ч—щых, чрсыроуъщ�ч—щых у э.ы.).
йъьчррщух ут ъ�ътщ�чрщщых –ннрцэън щ�ыыячи№ т�эы�оун�рэ
цыутуь уррщэучщъьэу н щ�шрх ьэы�щр. йъ–эъчи �ъчрр ррэ�ч—щъ ъьэ�
Ц иьчънуях ыъьэ� ьъцу�ч—щъоъ ы�тщъъ�ы�туя н ьэы�щр ырырр
ьуьэрчъх ъ�ы�тън�щуя ньр �ъчрр ырч—рнщъ ныьэиы�№э т�р�чу ъ�р
ьырчрщуя ьъцу�ч—щъх у ыьухъчъоучрьцъх о�ычъщут�цуу ы�тчучщых
ьчърн ъ�щрьэн�, ичрщ—шрщуя ьъцу�ч—щъх щ�ыыясрщщъьэу чрсри
ыыррьэ�нуэрчячу ы�тчучщых цъщнрььух у щ�цуъщ�ч—щых цич—эиы.
рршрщур –эух ьъцу�ч—щых т�р�ч эыр�ирэ ыр�чут�цуу оъьир�ыьэнрщ
щъх ыъчуэуцу, щ�ыы�нчрщщъх щ� нъычъщрщур ыыущцуыън нрыъэры
ыучъьэу, эъчры�щэщъьэу, чуыъч№�уя, оы�ср�щьцъоъ ы�эыуъэутч� у
ьнрэьцъоъ х�ы�цэры� ъ�ичрщуя н ьуьэрчр ъ�ы�тън�щуя, � эрч ь�чыч
ыырны�щрщуя ъ�ы�тън�щуя н ущьэуэиэ щ�цъычрщуя ьъцу�ч—щъоъ ръ
рртич—э�эы ьъцуъчъоучрьцъоъ чъщуэъыущо� ыъц�тын�№э, чэъ н
ыыъянчрщуях щрэрыыучъьэу н�цэучрьцу цъщциыуыи№э чрсри ьъ�ъх
ьыррьэн� ч�ььънъх ущнъыч�цуу у ьнры� ьрчрхщъх сутщу. Нръ�
хъручъ ъэчрэуэ—, чэъ, ыъ р�щщыч ьъцуъчъоучрьцух ъыыъьън, ьнры�
ъ�ы�тън�щуя ъцрщун�рэья ц�ц ьнры� щ�учрщ—шроъ ыыъянчрщуя щр
эрыыучъьэу ]18]. яъсщъ т�цч№чуэ—, чэъ ъсур�щуя ъ�щрьэн� ыъ ъэ
щъшрщу№ ц ъ�ы�тън�щу№ ц�ц ущьэуэиэи ьъцу�чут�цуу, ьыъьъ�щъчи
цъчырщьуыън�э— ррнрцэы ьъцу�чут�цуу н ьрч—р, сяИ у «щ� ичуцр»,
Н�ыяри ь –эучу р�щщычу ыънышрщщъоъ нщуч�щуя т�ьчисун�№э
уььчррън�щуя ьъцу�ч—щых ьэрыръэуыън, нъычуыирчых сяИ, � э�ц
ср црщщъьэщых ъыурщэ�цух ыърыъьэцън Ш ьнуррэрчрх у ич�ьэщуцън
ы�тщъоъ ыър� эы�нчуыи№щух ьуэи�цух, ръц�тын�№щур, чэъ н ьъныр
чрщщъч ыъььухьцъч ъ�щрьэнр нътщуц�№э ьэрыръэуыы нъьыыуяэуя
ыыъянчрщух срьэъцъьэу, цьрщънъ�уу, –эщънъ�уу, чуоы�щэънъ�уу
Н�у�ъчрр янщъ иц�т�щщыр нышр чъчрщэы ыыъянчя№эья н сутщу
ьъцу�ч—щых оыиыы, щ�хърящухья н нъциьр ыънышрщщъоъ ъ�щрьэнрщ
щъоъ нщуч�щуя (ыърыъьэцу, чуоы�щэы, щ�цуъщ�ч—щыр чрщ—шущьэн�).
–�ц, н ыыъцрььр чъщуэъыущо� эъчры�щэщъьэу н ыърыъьэцънъх ьи�
цич—эиыр (2003 о.) ыърыъьэцу, ъэнрч�я щ� нъыыъь ъ эъч, ц�цър ъэщъ
шрщур н ьънырчрщщъх ръььуу ы�ьыыъьэы�щрщъ ц щ�цуъщ�ч—щыч, –э
щучрьцуч, ырчуоуътщыч у ятыцъныч чрщ—шущьэн�ч, щ� ырынър чрьэъ
ыъьэ�нучу �оырььунщых щ�цуъщ�чутч (18,6%), т�эрч ы�ьутч (17,1%),
руьцыучущ�цу№ (16,4%), щ�ьучур (14,7%), щрэрыыучъьэ— (14,4%),
эрыыъыутч (13,4%). –ъч—цъ ъцъчъ 2% ыърыъьэцън ьчуэ�№э, чэъ щу
ърщъ ут ырырчуьчрщщых янчрщух щр ы�ьыыъьэы�щрщъ ыъ ъэщъшрщу№ ц
йъц�т�эрч—щъ ныьъц у ыыъцрщэ эрх шцъч—щуцън, цъэъыыч �рт
ы�тчучщ� –э� ыыъ�чрч� (28,2%). Н�ьэъы�сун�рэ э�цср эъэ н�цэ, чэъ
�ъчрр эырэу ъыыъшрщщых ыърыъьэцън ъэщъьяэья ь �рты�тчучурч ц
ч№�ыч щрнъыч�ч—щыч чъчъррсщыч оыиыы�ч, н эъч чуьчр у ц ьцущ
счррирэ ъьъ�ъ ыърчрыцщиэ—, чэъ ы�нщъришщър ъэщъшрщур тщ�
чуэрч—щъх ч�ьэу ыърыъьэцън ц ьъцу�ч—щъ ъы�ьщыч ыыъянчрщуяч ср
ьэъцъьэу у –цьэырчутч�, нъьыыуяэур ух ц�ц ьъцу�ч—щъх щъычы ян
чя№эья и�рруэрч—щыч ръц�т�эрч—ьэнъч щръ�хъручъьэу �цэунут�цуу
оъьир�ыьэнрщщъх ыъчуэуцу уьыъч—тън�щуя нътчъсщъьэрх ъ�ы�тън�
щуя ц�ц ущьэуэиэ� нъычуыън�щуя оы�ср�щьцъх уррщэучщъьэу, ьъцу
йыунрррщщыр р�щщыр ьнуррэрч—ьэни№э, чэъ ъ�ы�тън�щур чъ
срэ ныьэиыуэ— ц�ц ърущ ут нррищух н�цэъыън нъычуыън�щуя эъчр
ы�щэщъьэу у ыыънуч�цэуцу цьрщънъ�ьцух иьэ�щънъц. Цчрьэр ь эрч
нътчъсщъьэу ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя ц�ц ырьиыь� нъычуыън�щуя эъчр
ы�щэщъьэу и ррэрх у ыърыъьэцън уьыъч—ти№эья ь чыртныч�хщъ щутцъх
–ннрцэунщъьэ—№. чъчрр эъоъ, ыртич—э�эы оич�щуэ�ыщъх –цьырыэуты
ыъц�тын�№э, чэъ шцъч—щыр ичр�щуцу, н цъэъыых уьэъыуя ы�тнуэуя
чрчънрчрьэн� ыырыърщъьуэья ц�ц уьэъыуя щ�ьучуя у нъхщ, ыыунъряэ
ц нъычуыън�щу№ иьэ�щънцу щ� ьучъныр ьыъьъ�ы ы�тыршрщуя цъщ
нчуцэън ц�ц ьъцу�ч—щъх щъычы. Ц ьняту ь –эуч ыыу ыыърцэуыън�щуу
ичр�щуцън щръ�хъручъ нцч№ч�э— н ух ьъррыс�щур н�цэучрьцух ч�
эрыу�ч, ррчъщьэыуыи№щух ыъч— ьъэыирщучрьэн�, цъъыры�цуу, нт�у
чъыъщуч�щуя, нрыъэрыыучъьэу, чуыъч№�уя, ру�чъо� н ы�тнуэуу ы�т
йыънрррщщых нышр �щ�чут ыътнъчярэ щ�чрэуэ— ъьщънщыр т�р�
чу ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя, �рт ыршрщуя цъэъ
ыых, щ� щ�ш нточяр, �ириэ щ�ы�ьэ�э— ьъцу�ч—щыр ыуьцу н ыыъцрььр
йрын�я т�р�ч� ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя ьъ
ьэъуэ н ы�ты��ъэцр ыыърцэън, ы�ьцыын�№щух ьищщъьэ— ъ�ы�тън�щуя
ц�ц нррищрх ьъцу�ч—щъх рряэрч—щъьэу ъ�щрьэн�, у ыр�чут�цуу –эух
ыыърцэън н оъьир�ыьэнрщщых ыыъоы�чч�х ы�тчучщъоъ иыънщя. “ъци
ьъч ьъъэнрэьэни№щух црчрных ыыъоы�чч янчярэья ъ�ы�тън�эрч—
щър ыыъьэы�щьэнъ ц�ц ьъцу�ч—щ�я ьрэ—, нцч№ч�№щ�я ъ�ы�тън�щур
щ�ыяри ь рыиоучу ущьэуэиэ�чу ьъцу�чут�цуу (ьрч—я, сяИ, ырчуоуя,
ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцур ущьэуэиэы) у ъыырррчя№щ�я ьъцу�ч—щыр
–ннрцэы нт�учъррхьэнуя ъ�ы�тън�щуя ь –эучу ущьэуэиэ�чу н сутщу
чучщъьэу, ъ�щрьэн� у оъьир�ыьэн�. йыухъруэья цъщьэ�эуыън�э—, чэъ
н щ�ьэъящрр нырчя, щрьчъэыя щ� щ�чрэуншухья н оъьир�ыьэнрщщъх
ыъчуэуцр нрцэъы рнусрщуя ц ъ�щрьэни, ъьщън�щщъчи щ� тщ�щуях, н
ч�ььънъч ьътщ�щуу ьнят— ъ�ы�тън�щуя ь ьъцу�ч—щычу –ннрцэ�чу
ъ�щрьэнрщщъоъ ы�тнуэуя у чрщэ�чуэрэъч щ�ьрчрщуя ръььуу ыырр
ьэ�нчрщ� нрь—ч� ьч��ъ. бэь№р� ьчррирэ, чэъ ъ�щрьэнрщщър ыъщуч�
щур ьэы�эроуу ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя у ыиэрх
рр ыр�чут�цуу чъсрэ ьэ�э— ърщуч ут н�цэъыън, чъэунуыи№щух ьчр
Цэъы�я т�р�ч� ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя
ьнят�щ� ь црчрщ�ыы�нчрщщыч нъычуыън�щурч оы�ср�щьцъх уррщ
эучщъьэу ц�ц ыыррыъьычцу ицырычрщуя ъ�щрьэн�, ц�ц «ррущьэн� ы�т
щъъ�ы�туя» у ьъчур�ыщъьэу н ьнрыр ьъцу�ч—щых у чрсчучщъьэщых
ъэщъшрщух оы�ср�щ ръььуу. чрт ыршрщуя –эъх т�р�чу цыутуь уррщ
эучщъьэу, щ��ч№р�№щухья н ы�тчучщых ыроуъщ�х у щ�цуъщ�ч—щых
ырьыи�чуц�х, �иррэ щ�ы�ьэ�э—, ыъыъср�я ыъчуэучрьцур у ьъцу�ч—
с ыршрщурч т�р�чу нъычуыън�щуя оы�ср�щьцъх уррщэучщъьэу
щрыъьыррьэнрщщъ ьнят�щ� эырэ—я т�р�ч� ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщу
т�цуу ъ�ы�тън�щуя Ш т�р�ч� ыыърцэуыън�щуя ыыъоы�чч, н ырыни№
ъчрырр—, ыыъоы�чч ръшцъч—щъоъ у шцъч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя, ъ�рьыр
чун�№щух нъычуыън�щур ьъцу�ч—щых щъыч эъчры�щэщъьэу у рънр
ыуя ц�ц иьчънуя ру�чъо� цич—эиы н чщъоъщ�цуъщ�ч—щъч ыъььухьцъч
’рэнрыэ�я т�р�ч� ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�
щуя Ш –эъ т�р�ч� цъчырщь�цуу ыъэрщцу�ч—щых ыуьцън ьъцу�чут�
цуу ыъры�ьэ�№щух ыъцъчрщух, нътщуц�№щух н рыиоух ущьэуэиэ�х
ьъцу�чут�цуу. ррч— уррэ ъ ыъуьцр ыиэрх ьъцу�ч—щъоъ ы�ыэщрыьэн�
ьъ сяИ, ырчуоурх у ьрч—рх н црчях иьыршщъх ьъцу�чут�цуу ррэрх,
ыърыъьэцън у чъчъррсу у уьыъч—тън�щуу ьъцу�ч—щых ьрэрх чрсри
–эучу ущьэуэиэ�чу рчя ичрщ—шрщуя ыуьц� ьъцу�ч—щых цъщнчуцэън у
йяэ�я т�р�ч� ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя Ш
–эъ ыънышрщур чъ�уч—щъьэу, ц�чрьэн� у ръьэиыщъьэу ъ�ы�тън�щуя
ц�ц ырьиыь� ыъьэ� ьъцу�ч—щъоъ ьэ�эиь� чучщъьэу н ьънырчрщщъч ъ�
щрьэнр, ръьэусрщуя ыыънрььуъщ�ч—щъоъ у чучщъоъ иьырх�, ыъыъс
р�№щроъ нрыи н ьр�я у �ирищрр ьнърх ьэы�щы. рршрщур –эъх т�р�чу,
ыыячъ ьнят�щщъх ьъ ьэы�эъъ�ы�ти№щрх нищццурх ъ�ы�тън�щуя, э�ц
ср ыътнъчуэ ъьч��уэ— ыуьцу ьъцу�ч—щъх ьроыро�цуу, н тщ�чуэрч—щъх
ьэрырщу янчя№щрхья ьчррьэнурч щутцъх ьъцу�ч—щъх чъ�уч—щъьэу у
щрирънчрэнъыуэрч—щых ыъц�т�эрчрх ръьэиыщъьэу ц�чрьэнрщщъоъ ъ�
дрьэ�я т�р�ч� ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя
Ш ы�тнуэур «цъчырэрщэщъьэу ц ъ�щънчрщу№ цъчырэрщцух» ц�ц црщ
щъьэщъх црчрнъх иьэ�щънцу ыыу ыыърцэуыън�щуу ъ�ы�тън�эрч—щых
ыыъоы�чч ы�тщъоъ иыънщя, ыътнъчя№щрх ыыррьэ�нуэрчяч ыъры�ьэ�
№щух ыъцъчрщух н иьчънуях ьэырчуэрч—щъоъ ыъьэ� ущнъыч�цуъщщых
ыъэъцън у эрчы� ьъцу�ч—щых утчрщрщух ьыы�нчяэ—ья ь ы�тчучщычу
И щ�цъщрц, ьрр—ч�я т�р�ч� ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу
ъ�ы�тън�щуя Ш ы�ты��ъэц� ьэ�щр�ыэън ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя ц�ц
цъщнрщцуъщ�ч—щых ьъцу�ч—щых щъыч, ъ�рьырчун�№щух ��ч�щь ущ
эрырьън ьрч—у, ъ�щрьэн�, оъьир�ыьэн� у шцъчы н ръьэусрщуу ц�
чрьэнрщщъоъ ъ�ы�тън�щуя у ыътнъчя№щух ъьищрьэнуэ— сутщрщщыр
–�цъны н ь�чъч ъ�щрч нурр ырынъъчрыррщыр т�р�чу ьъцуъ
цич—эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя. Дчя эъоъ чэъ�ы ьэы�эроуя
ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ныыъчщуч� нищццу№ оуыъэрты,
ыъыъср�№щрх иьэ�щънци ьътщ�щуя, щръ�хъручъ, чэъ�ы �ыч� ыыъ
утнрррщ�, ц�ц ъэчрч�ч яушрч— “ицъ, цыуэучрьц�я ы��ъэ�, цъэъы�я
«...рщр ыъры�тичрн�рэ нрыи н йыъьнрщрщур у ...ньрор� нтын�рэ ц
щръ�хъручъьэу ы��ъэы щ�р щ�шучу ыы�цэуц�чу, э.р. эрыырчунъоъ
эыир�, ънъыччя№щроъ щрэрыырщур ьнъ�ъры» ]21, ь. 358].
Лфмэуфсоп-йтупсйшжтлбё тйтужноп-ежёужмэоптуобё рбсбейднб рсп
жлуйспгбойё тубоебсупг щлпмэопдп пвсбипгбойё 1 Бтнпмпг Б.Д., Вфснжо
тлбё Д.Г., Гпмпебстлбё И.Б., Лбсбвбопгб П.Б., Тбмнйоб О.Д. 11 Гпрспть ртй
Лпочжрчйё псдбойибчйпооп-юлпопнйшжтлпк сжхпснь тйтужнь пв
сбипгбойё Спттйй 1 Бтнпмпг Б.Д., Енйусйжг Н.И., Лмёшлп У.М., Лфиэнйопг
Бтнпмпг, Б.Д. Лфмэуфсоп-йтупсйшжтлбё ртйцпмпдйё й лпотусфйспгб
Бтнпмпг, Б.Д. Ртйцпмпдйё мйшоптуй: лфмэуфсоп-йтупсйшжтлпж рпой
Вжсджс, Р., Мфлнбо, У. Тпчйбмэопж лпотусфйспгбойж сжбмэоптуй.
Усблубу рп тпчйпмпдйй иобойё. — Н.: Нжейфн, 1995.
Дсбзеботлйж, юуойшжтлйж й сжмйдйпиоьж йежоуйшоптуй г тпгсжнжоопк
Дспньлп, Я.Г. Рспжлуйспгбойж й рспдсбннйспгбойж сбигйуйё пвсб
11. Ебсжоепсх, С. Тпгсжнжооьк тпчйбмэоьк лпохмйлу. Пшжсл рпмй
12. Езжсезжо, Л. Тпчйбмэоьк лпотусфлчйпойин : иобойж й рсблуйлб. —
13. Лфиэнйопг, а.И. Пвсбипгбойж г Спттйй. Шуп нь нпзжн тежмбуэ? 11
14. Пучь й ежуй: рплпмжошжтлйк бобмйи тпгсжнжоопк Спттйй 1 Тпту.:
15. Рспвмжнь упмжсбоуоптуй г рпесптулпгпк тфвлфмэуфсж 11 Усфеь рп
тпчйпмпдйй пвсбипгбойё 1 Рпе сже. Г.Т. Тпвлйоб. — Упн VIII. — Гьр. XIII. — Н.:
16. Спмэ пвсбипгбойё г лпотпмйебчйй й сбигйуйй Спттйй. Иупдпгьк
17. Спттйктлбё йежоуйшоптуэ. Бобмйуйшжтлйк еплмбе Иотуйуфуб тпчй
18. Тпмебупгб, Д.Ф., Хймймжжгб, Ж.Г. Упмжсбоуоптуэ, тпчйбмэопж еп
гжсйж й лтжопхпвйё: прсжежмёящйж хблупсь й дсфррь сйтлб 11 Ужусбей
19. Тубоебсу пвщждп пвсбипгбойё: лпочжрчйё дптфебстугжоопдп тубо
ебсуб пвщждп пвсбипгбойё 1 Рпе пвщ. сже. Б.Н. Лпоеблпгб, Б.Б. Лфиожчпгб.
20. Тубоебсу пвщждп пвсбипгбойё: об рфуй л пвщжтугжоопнф епдпгпсф.
21. Хфлп, Н. Иоужммжлуфбмь й гмбтуэ. Иивсбооьж рпмйуйшжтлйж туб
22. Ъжеспгйчлйк, Р.Д. Пшжслй рп хймптпхйй пвсбипгбойё. — Н.,
сэы�эроуу оъьир�ыьэнрщщъх щ�цуъщ�ч—щъх ыъчуэуцу ръььухьцъх
“ррры�цуу у ы�тнуэуя ъэрчрьэнрщщъоъ ъ�ы�тън�щуя н иьчънуях очъ
��чут�цуу у ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцух ыыръ�ы�тън�щух, ыыъуьхъря
щух н щ�шрч чщъоъщ�цуъщ�ч—щъч оъьир�ыьэнр, щ�ыы�нчрщы щ� ръьэу
срщур н�сщрхшрх црчу Ш нъычуыън�щур ыъььухьцъх оы�ср�щьцъх
уррщэучщъьэу, ныьъцъцн�чунуцуыън�щщъоъ ьырцу�чуьэ�, ыыуичщъ
с�№щроъ щ�цуъщ�ч—щър �ъо�эьэнъ ыърущы н иьчънуях иьэъхчунъоъ
ы�тнуэуя у эы�щьцъщэущрщэ�ч—щъх цъщциырщцуу ]13]. рршрщур –эъх
црчу эыр�ирэ ъ�рьырчрщуя ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тъ
н�щуя у ущщън�цуъщщъоъ ьцрщ�ыуя ы�тнуэуя ьнрыы ъ�ы�тън�щуя щ�
ръчоъьыъчщи№ ырыьырцэуни ь ичёэъч ыроуъщ�ч—щых ыыуыърщъ-цчуч�
эучрьцух у ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцух ъьъ�рщщъьэрх, � э�цср чуыъ
ных эрщррщцух, нытънън у чрсрищ�ыърщых цъщцрыэи�ч—щых ыърхъ
ррьыи�чуц� с�х� (кциэуя) нхъруэ н ьъьэ�н Д�ч—щрнъьэъчщъоъ нр
рры�ч—щъоъ ъцыио� у янчярэья ърщуч ут уьэъыучрьцу ьчъсуншухья
ыъчуцич—эиыщых ыроуъщън ръььуу, орр нрц�чу нчрьэр суниэ у эыи
ряэья ыыррьэ�нуэрчу ьнышр 130 щ�ыърън. ррьыи�чуц�, ц�ц у чщъоур
ыроуъщы Д�ч—щроъ Цъьэъц�, н ьучи ьнъроъ оръоы�нучрьцъоъ ыъчъср
щуя, нънчрчрщ� н ыыъцрьь –цъщъчучрьцъоъ у цич—эиыщъоъ ьъэыирщу
чрьэн� ьъ ьэы�щ�чу Ату�эьцъ-–ухъъцр�щьцъоъ ыроуъщ� Ш ь «уэ�рч,
кыъщурх, йсщъх «ъыррх у срнрыщъх «ъыррх, цъэъыыр ы�тнун�№эья
Ц црчъч Д�ч—щрнъьэъчщых нррры�ч—щых ъцыио, янчяяь— эрыыу
эъыурх уьцъщщъоъ ыыъсун�щуя цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън
срнры�, су�уыу у Д�ч—щроъ Цъьэъц� ръььухьцъх “ррры�цуу, ъэчу
ч�рэья щр эъч—цъ оръыъчуэучрьцучу ъьъ�рщщъьэячу, щъ у ьырцуну
цъх –эщъррчъоы�нучрьцъоъ ьъьэ�н� щ�ьрчрщуя. Н� ъ�шуыщъх эры
ыуэъыуу ъцыио� ыыъсун�№э –нрщцу, –нрщы, чицчу, щ�щ�хцы, цъыяцу,
щунху, уэрч—чрщы, ич—чу, �чриэы, �ч№эъыцы, ир–орхцы, ц�чч�р�чы,
ръчо�щы, №ц�оуыы, црырцу, –ьцучъьы, ъыъцу (ич—ч�), э�ты, чин�щцы,
сэы�эроучрьцъх црч—№ ы�тнуэуя Д�ч—щроъ Цъьэъц� у ч�хц�ч—ьцъ
оъ ыроуъщ� янчярэья ыр�чут�цуя оръыъчуэучрьцъх т�р�чу т�цырычр
щуя щ�ьрчрщуя н –эух ыроуъщ�х т� ьчрэ нъычуыън�щуя ы�тнуэъх –цъ
–�цуч ъ�ы�тъч, Д�ч—щрнъьэъчщых нррры�ч—щых ъцыио чрырт
10-20 чрэ ыырны�эуэья н ърщи ут –цъщъчучрьцу иьэъхчуных эрыыу
эъыух ьэы�щы. бсур�рэья, чэъ н �чус�хшур оъры ы�тщъъ�ы�тур –э
щучрьцъоъ у цъщнрььуъщ�ч—щъоъ ьъьэ�н� щ�ьрчрщуя ыроуъщ� �иррэ
щ�ы�ьэ�э— н ьняту ь чуоы�цуъщщычу ыыъцрьь�чу. Ц –эух иьчънуях
щ�ыяри ь нъычуыън�щурч оы�ср�щьцъх уррщэучщъьэу ъьъ�ър тщ�чр
щур ыыуъ�ырэ�рэ ыърррысц� щ�цуъщ�ч—щъх уррщэучщъьэу и ррэрх у
’рчънрчрьцух ц�ыуэ�ч, ъ�рьырчун�№щух нътчъсщъьэу иьэъхчу
нъоъ ы�тнуэуя Д�ч—щроъ Цъьэъц� ръььухьцъх “ррры�цуу, нъычуыи
рэья н ьнрыр ъ�ы�тън�щуя. чъчрр ныьъцух иыънрщ— чрчънрчрьцъоъ
ы�тнуэуя щрнътчъсрщ �рт ч�ьшэ��щъх чъррыщут�цуу, � ыъьчррщяя
Ч �рт ъ�щънчрщуя ъ�ы�тън�щуя щ� ъьщънр ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщу
т�цуу, цъэъы�я щр чъсрэ �ыэ— ъьищрьэнчрщ� �рт ичрэ� ыроуъщ�ч—щых
Ц�сщъ ичрьэ—, чэъ эы�щьоы�щучщыр, ыъоы�щучщыр нт�учъъэщъшр
щуя щ�ьрчрщуя ыроуъщън Д�ч—щрнъьэъчщъоъ нррры�ч—щъоъ ъцыио�
ьнуррэрч—ьэни№э ъ щръ�хъручъьэу ъьъ�ъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ыъчу
эуцу. Н�ш� т�р�ч� Ш ьъхы�щуэ— «ъьъ�и№ ьэ�э—» ръььуу, нъычуыия
оы�ср�щущ�, «Зицъырщёщщъоъ н рихънщых у цич—эиыщых эы�руцуях
чщъоъщ�цуъщ�ч—щъоъ щ�ыър� ръььухьцъх “ррры�цуу» ]3], у, ъыуы�
яь— щ� чрэыыр «ьэъчы�» ъ�ичрщуя, ъыырррчрщщых ярсрищ�ыърщъх
цъчуььурх йНЕс«б ыъ ъ�ы�тън�щу№ рчя ””I нрц�: «ичуэ—ья ыътщ�
Ц щ�ьэъящрр нырчя ыъььухьц�я щ�ичщ�я у ырр�оъоучрьц�я ъ�щр
ьэнрщщъьэ— ъьътщ�рэ щръ�хъручъьэ— ьъхы�щрщуя ыыррчьэнрщщъьэу
уррщэучщъьэрх чучщъьэу ц�ц оы�ср�щущ� ръььуу у ыыррьэ�нуэрчя
ъыырррчрщщъх –эщъцич—эиыщъх ъ�щщъьэу, ьъчрэ�щуя ыыъшчъоъ, щ�
ьэъящроъ у �ирищроъ н ь�чъуррщэунуц�цуу щ�ыърън. И�ъ щ�ыишр
щуя н эы�щьчяцуу, щ�ыыучры, оы�ср�щьцъх уррщэучщъьэу, ыъыъср�№
щур црщщъьэщъ-уррщэунуц�цуъщщыр цъщнчуцэы, ыыунъряэ ц ьчрщ�ч
ьъцуъцич—эиыщых ръчущ�щэ. йъьэьънрэьцур уррщэучщъьэу, чушун
шуь— ыырсщрх ъ�щроы�ср�щьцъх црчъьэщъьэу Ч ьънрэьцъх уррщэуч
щъьэу Ч ъ�ырчу щъныр нътчъсщъьэу цъщьъчур�цуу уьцч№чуэрч—щъ
щ� –эщъыъчуэучрьцъх у –эщъцъщнрььуъщ�ч—щъх ъьщънр. Ичрщщъ –эъ
у янчярэья ьроърщя н�сщыч ъьщън�щурч ыъуьц� у ныы��ъэцу щъных
чъррчрх оы�ср�щьцъх цъщьъчур�цуу ыъьыррьэнъч нъычуыън�щуя
З� цъыъэцух уьэъыучрьцух ырыуър –э� ыыъ�чрч� щ�хъруэ ьнър
ыршрщур н ыыъцрььр нъычуыън�щуя чщъсрьэнрщщъх уррщэучщъьэу.
йъ ньрыъььухьцъх ны�ъыцр 2011 оър� ныянчрщы э�цур ъьъ�рщщъьэу
–эъоъ ыыъцрьь�: 82% ъыыъшрщщых ъэщъьяэ ьр�я ц эрч, цэъ «щуцъор�
щр т��ын�рэ ъ ьнърх щ�цуъщ�ч—щъьэу». Ц 2009 оъри �ычъ т�нуцьу
ыън�щъ, чэъ 85% ъыыъшрщщых уррщэунуцуыи№э ьр�я ыъььуящ�чу,
ыыуэъч –эъэ ыъц�т�эрч— ръ 90% ръхъруэ н –ъчьцр, Ец�эрыущ�иыор у
кциэуу, у ръ 35% Ш н ’рчрщьцъх ррьыи�чуцр. –�цуч ъ�ы�тъч, щ��ч№
“ъычуыън�щур оы�ср�щьцъх у –эщъцич—эиыщъх уррщэучщъьэу
эыр�ирэ ы�ты��ъэцу ьэы�эроуу –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя н ыъ
чуцич—эиыщъч ыыъьэы�щьэнр, цъэъы�я чъсрэ ьэыъуэ—ья ц�ц чъррч—
ь�чъх –эщъцич—эиыы. бьщън�щурч рчя э�цъоъ нынър� чъоиэ ьчисуэ—
ьчън� утнрьэщъоъ ыиььцъоъ �у�чуънуч�, ъьщън�эрчя �у�чуъыьухъ
чъоуу Н.А. ри��цущ� ъ эрцьэр ц�ц ыыърццуу цич—эиыы щ� чучщъьэ—.
А ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъцрьь ц�ц ыыъцрьь нъьыыуяэуя цич—эиыщых
эрцьэън эъср ыыърццуя цич—эиыы щ� чучщъьэ—З]12]. ’эъ�ы ыыърццуя
цич—эиыы щ� чучщъьэ— ъ�ич�№щухья ъ�щръ�ы�тън�эрч—щъх шцъчы
�ыч� �ррцн�эщъх, н ырыни№ ъчрырр—, щръ�хъручъ ыршуэ— ыыъ�чрчи
ыъуьц� чрэърън у эрхщъчъоух, ъ�чроч�№щух ъьнърщур «–эщъцич—эиы
щъоъ щ�ьчрруя у нъьыуэ�щуя чучщъьэу щ� –эщъцич—эиыщых эы�руцуях»
у «ыыъцрьь� ьэ�щънчрщуя чучщъьэу н ъьчыьчрщуу ьущхыъщщых у ру
�хыъщщых ущнъыч�цуъщщых ьнятрх, ичуэын�№щух ыъчу–эщучрьци№
оъыутъщэ�ч— оръоы�нучрьцъоъ ыыъьэы�щьэн� у уьэъыуцъ-нырчрщщи№
нрыэуц�ч— ы�тнуэуя –эщъь� у ьиыры–эщъь� н ьэыицэиыр ы�тнуэуя чу
Дчя –эъоъ ьуьэрчр ъ�ы�тън�щуя щръ�хъручъ щънър утчрырщур
Ч ннрррщур ущщън�цух, ныы�ьэ�№щух ут эы�руцух, ыроуъщ�ч—щъоъ
чщъоъъ�ы�туя, –эщучрьцух иьэърн у ьыъьъ�ън рряэрч—щъьэу, щ�цуъ
щ�ч—щъоъ ъыыэ�. И�ъ ьэы�эроучрьц�я црч— –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тъ
н�щуя Ш чрсцич—эиыщ�я ущэроы�цуя. Еьчу –эщучрьци№ уррщэучщъьэ—
ч№�ъх –эщъь чъсрэ ръьэуощиэ— н ъэщъьуэрч—щъ цъыъэцър нырчя, эъ
ръьэусрщур чрсцич—эиыщъх ущэроы�цуу Ш ыыъцрьь рчуэрч—щых, эыр
�и№щух иьучух ыыррьэ�нуэрчрх ньрх –эщъьън, ыыъсун�№щух щ� цъщ
Ц цъщрчщъч уэъор учрщщъ ьътр�щур ррущъоъ цич—эиыщъ-ъ�ы�тъ
н�эрч—щъоъ ыыъьэы�щьэн� у рьэ— ъьщънщър иьчънур нътчъсщъьэу
оы�ср�щьцъх у –эщъцич—эиыщъх уррщэунуц�цуу ч№ррх, щ�ьрчя№щух
счррън�эрч—щъ, оы�ср�щьц�я у –эщъцич—эиыщ�я уррщэучщъьэ—
щ�у�ъчрр –ннрцэунщъ чъоиэ �ыэ— ръьэуощиэы, н ырыни№ ъчрырр—,
чрырт ьуьэрчи ъ�ы�тън�щуя у ьъцу�ч—щъ-цич—эиыщыр ущьэуэиэы ъ�
«ыиыщых ьырцу�чуьэ ыъ –эщъыроуъщ�ч—щъх ыыъ�чрч�эуцр А.я.
буыич—щуцън ы�ты��ъэ�ч ьчрри№щур ыыущцуыы ыроуъщ�чут�цуу
ъ�ы�тън�щуя: цич—эиыщъ-уьэъыучрьц�я ыыррчьэнрщщъьэ— у –эщъцич—
эиыщ�я щ�ыы�нчрщщъьэ—, црчъьэщъьэ—, н�ыу�эунщъьэ— у чщъоъцрщ
эыънщъьэ—, ьнрыщъх ъыо�щут�цуу, ъэцыыэъьэу у рущ�чучщъьэу ]16].
ярх�щутчъч ыр�чут�цуу –эъоъ ыърхър� чъоиэ ьэ�э— ъ�щрьэнрщщъ-оъ
Ц ьэ. 3 “З «б� ъ�ы�тън�щуу н ръььухьцъх “ррры�цуу» ъыырррчр
щъ, чэъ ърщуч ут ъьщънщых ыыущцуыън оъьир�ыьэнрщщъх ыъчуэуцу у
ыы�нънъоъ ыроичуыън�щуя ъэщъшрщух н ьнрыр ъ�ы�тън�щуя янчярэья
«ррущьэнъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ыыъьэы�щьэн� щ� эрыыуэъыуу ръььух
ьцъх “ррры�цуу, т�щуэ� у ы�тнуэур –эщъцич—эиыщых ъьъ�рщщъьэрх
у эы�руцух щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу н иьчънуях чщъоъщ�цу
ъщ�ч—щъоъ оъьир�ыьэн�» ]15]. Ц ц�чрьэнр чрх�щутч� роъ ыр�чут�цуу
ъыо�щ�ч оъьир�ыьэнрщщъх нч�ьэу ьи�ърцэън ырырр�№эья ыъчщъчъ
чуя ыъ ы�ты��ъэцр у ыр�чут�цуу ыроуъщ�ч—щых ыыъоы�чч ы�тнуэуя
ъ�ы�тън�щуя ь ичрэъч ыроуъщ�ч—щых ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцух, –цъ
чъоучрьцух, ррчъоы�нучрьцух, –эщъцич—эиыщых у рыиоух ъьъ�рщщъ
ьэрх ьи�ърцэън. иэъэ ыыущцуы ыъчичуч ыы�цэучрьцър нъычъщрщур у
н «сэы�эроуу оъьир�ыьэнрщщъх щ�цуъщ�ч—щъх ыъчуэуцу ръььухьцъх
“ррры�цуу ръ 2025 оър�», ъьщънын�рэья щ� чрсрищ�ыърщых �цэ�х
ббН, йНЕс«б, йъьэъящщъоъ “ъыич� цъырщщых щ�ыърън чуы�, Аы
цэучрьцъоъ сънрэ�, чрИ«, «Н�цуъщ�ч—щъх ьэы�эроуу ррхьэнух н ущ
сырру ъьщънщых т�р�ч иц�т�щ� т�щуэ� ъ�ы�тън�эрч—щых ыы�н
ррэрх, ыыущ�рчрс�щух ц щ�цуъщ�ч—щыч у –эщучрьцуч оыиыы�ч, ыыъ
сун�№щуч н –цьэырч�ч—щых иьчънуях ы�хъщън «ы�хщроъ срнры� у
ыыуы�нщрщщых ц щуч чрьэщъьэях. З�нрышрщур н 2015 оъри “ррры�ч—
щъх црчрнъх ыыъоы�ччы ы�тнуэуя ъ�ы�тън�щуя ыъэыр�ирэ ъэ ьи�ъ
рцэън ъ�щънчрщуя ыроуъщ�ч—щых ыыъоы�чч н ьъъэнрэьэнуу ь щънычу
брщуч ут чрх�щутчън ыр�чут�цуу щъыч “ррры�ч—щъоъ т�цъщ� «б�
ъ�ы�тън�щуу н ръььухьцъх “ррры�цуу» у сэы�эроуу оъьир�ыьэнрщщъх
щ�цуъщ�ч—щъх ыъчуэуцу н ръььухьцъх “ррры�цуу янчя№эья ыршрщуя,
ыыущяэыр ыъ уэъо�ч ьънчрьэщъоъ т�ьрр�щуя сънрэ� ыъ чрсщ�цуъ
щ�ч—щыч ъэщъшрщуяч у сънрэ� ыъ ыиььцъчи ятыци, ьъьэъяншроъья 19
ч�я 2015 оър�. йрырчрщ— ыъыичрщух йыртуррщэ� ръььухьцъх “ррры�
цуу Ц.Ц. йиэущ� ъэы�с�рэ ыъщуч�щур ъьъ�ых –эщъьъцу�ч—щых у –э
щъцич—эиыщых нищццух ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя ыъ т�щуэр у ы�тнуэу№
щ�цуъщ�ч—щых цич—эиы; ньцыын�рэ ыыъ�чрчы н нъыыъь�х ъ�рьырчрщуя
ятыцънъоъ ъ�ы�тън�щуя, чрсцич—эиыщъоъ нт�учъррхьэнуя у ыъроъэън
цу ыырыър�н�эрчрх ыиььцъоъ ятыц� у чуэры�эиыы, ыырыър�н�эрчрх
ятыцън у чуэры�эиыы щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу, ырырнърчуцън
хиръсрьэнрщщъх чуэры�эиыы ь ятыцън ыъььухьцух щ�ыърън, ыърррыс
цу ьыррьэн ч�ььънъх ущнъыч�цуу у утр�щуя хиръсрьэнрщщъх, ичр�
щъх, ичр�щъ-чрэъручрьцъх у щ�ичщъх чуэры�эиыы щ� ятыц�х щ�ыърън.
йыртуррщэ ьэы�щы иц�т�ч э�цср щ� щръ�хъручъьэ— ъьищрьэнчрщуя
рсроърщъоъ ыъьэъящщъоъ чъщуэъыущо� ьъьэъящуя у ы�тнуэуя ятыцън
щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу, ъ�ъ�щрщуя ыы�нъыыучрщуэрч—щъх
ыы�цэуцу ьи�ърцэън ыъ ыр�чут�цуу ятыцънъх ыъчуэуцу у ыыррьэ�нчр
щуя ыыррчъсрщух ыъ ьънрышрщьэнън�щу№ нррры�ч—щъоъ т�цъщър�
эрч—ьэн� н ч�ьэу, ц�ь�№щрхья ьъхы�щрщуя, ы�тнуэуя у уьыъч—тън�щуя
оъьир�ыьэнрщщъоъ ятыц�, оъьир�ыьэнрщщых ятыцън ьи�ърцэън, ятыцън
щ�ыърън ръььуу; ыъэыр�ън�ч ыр�чут�цуу н ыъчщъч ъ�ъёчр ыы�н� ъ�
ич�№щухья щ� утичрщур ыиььцъоъ ятыц�, ыърщъоъ ятыц� ут чуьч� яты
цън щ�ыърън ръььуу. яущуьэрыьэни ъ�ы�тън�щуя у щ�ицу ръььухьцъх
“ррры�цуу ыъыичрщъ ыыущяэ— чрыы ыъ нцч№чрщу№ ичр�щуцън, ъ�р
ьырчун�№щух ыр�чут�цу№ ыы�н оы�ср�щ щ� ыъчичрщур ъ�ы�тън�щуя
щ� ыърщъч ятыцр у утичрщур ыърщъоъ ятыц� ут чуьч� ятыцън щ�ыърън
ръььухьцъх “ррры�цуу у чуэры�эиыы щ�ыърън ръььуу щ� ыърщъч яты
цр, н нррры�ч—щых ырырчрщ— ичр�щуцън, ырцъчрщрирчых ц уьыъч—
тън�щу№ ыыу ыр�чут�цуу учр№щух оъьир�ыьэнрщщи№ �ццырруэ�цу№
ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч щ�ч�ч—щъоъ ъ�щроъ, ъьщънщъоъ ъ�щроъ у
Д�щщых ръцичрщэ эыр�ирэ ъэ чрщррсрыън ъ�ы�тън�щуя ьчрщрщуя
ыыуъыуэрэън н нъычуыън�щуу –эщъцич—эиыщъх ятыцънъх чучщъьэу.
Н�ч щръ�хъручъ т�рич�э—ья: ц�цур щушу т�хчёэ ьънырчрщщ�я –эщъ
цич—эиыщ�я ятыцън�я чучщъьэ—? Црр— «Зчрч ьры—ртщрр уьэъыучрьц�я
т�р�ч�, эрч �ъчрр очи�ъцур ыч�ьэы щ�цуъщ�ч—щъх уррщэучщъьэу ъщ�
т�эы�оун�рэ»]11], ыъьцъч—ци учрщщъ ятыц ыыррьэ�нчярэ ярыъ щ�цуъ
йыъ�чрч� ьъхы�щрщуя ыътуэунщъх ыыррчьэнрщщъьэу уррщэучщъ
ьэрх чучщъьэу Ч н�сщрхш�я ыр�ч—щ�я ырр�оъоучрьц�я у ъ�щрьэнрщ
щ�я т�р�ч�. иэщъцич—эиыщър ъ�ы�тън�щур ныыъчщярэ эы�щьчуыи№щур,
ы�тнун�№щур, руннрырщцуыи№щур у ущэроыуыи№щур нищццуу у
учррэ чщъсрьэнрщщыр н�ыу�цуу эрхщъчъоух ьъцу�чут�цуу н ы�тщых
кциэьц�я щ�ичщ�я у ъ�щрьэнрщщ�я ырр�оъоучрьц�я чыьч— ыыуьэ�ч—
щъ ъэьчрсун�ч� эы�щьнъыч�цу№ ьънрэьцъх шцъчы н чъррыщутуыи№
щи№ья, нырнущин «ъщцрыцу№ ъ�щънчрщуя у ы�тнуэуя щ�цуъщ�ч—щъх
шцъчы ]6]. бщ� ыыъянчяч�ь— н ыы�нънъч, щ�ичщъ-чрэъручрьцъч, –эщъ
цич—эиыщъч, ъыо�щут�цуъщщъч ьъыыънъсррщуу ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя,
н ъыо�щут�цуу ыъроъэънцу ырр�оъоучрьцух ц�рыън, н ыроуъщ�чут�цуу
Ц щ�ьэъящрр нырчя н иьчънуях ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу
ъ�ы�тън�щуя щ�цуъщ�ч—щ�я шцъч� ыыручищрьэнрщщъ ьэ�щънуэья �у
чущон�ч—щъх у ыъчуцич—эиыщъх, цъчычрцьщъ нъычуыи№щрх оы�ср�щ
ьци№, ыроуъщ�ч—щи№ у –эщъцич—эиыщи№ уррщэучщъьэу. Ц ьъъэнрэьэнуу
ь «ъщцрыцурх ы�эыуъэучрьцъоъ нъьыуэ�щуя ъ�ич�№щухья ррьыи�чу
цу с�х� (кциэуя) щ� 2012-2016 оъры ьънрышрщьэнирэья рихънщъ-щы�н
ьэнрщщър, оы�ср�щьцъ-ыы�нънър у ы�эыуъэучрьцър нъьыуэ�щур ыъры�ь
э�№щроъ ыъцъчрщуя. Ц ъ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цуях ыр�чути№эья
ыыъоы�ччы оы�ср�щьцъ-ы�эыуъэучрьцъх щ�ыы�нчрщщъьэу, ррхьэнирэ
ррущър ррэьцър рнусрщур, н ы�чц�х нррры�ч—щъоъ оъьир�ыьэнрщщъоъ
ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ьэ�щр�ыэ� нъычуыирэья ъ�щрыъььухьц�я уррщэуч
щъьэ—, нъьыуэын�рэья оы�ср�щьэнрщщъьэ—, ьъцу�ч—щ�я �цэунщъьэ— у
ыы�нънър ь�чъьътщ�щур, ьътр�№эья иьчънуя рчя ь��ч�щьуыън�щщъоъ
бьъ�рщщъьэ— ьъцуъчущонуьэучрьцъх ьуэи�цуу н ррьыи�чуцр с�х�
(кциэуя) ц�ц ьи�ърцэ� Д�ч—щрнъьэъчщъоъ нррры�ч—щъоъ ъцыио� ьъ
ьэъуэ н эъч, чэъ щ�ыяри ь ыиььцуч нищццуъщуыирэ нэъыъх оъьир�ы
ьэнрщщых ятыц Ч ятыц ь�х�, н чрьэ�х цъчы�цэщъоъ ыыъсун�щуя цъырщ
щых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры� Ч ыяэ— ънуцу�ч—щых ятыцън
Ц ы�чц�х ыр�чут�цуу «ъщцрыцуу шцъч—щъоъ ятыцънъоъ ъ�ы�тъ
н�щуя н рс (к) ]4] ррхьэнирэ ыърыыъоы�чч� «съхы�щрщур, утичрщур
Бхбобтэжг Г.Х. Юуопржебдпдйлб ожсфттлйц обспепг Тйвйсй й Ебмэождп Гптуплб.
алфутл, 1979; Ебоймпг Е.Б. , Хжепспгб М.И. Юуопржебдпдйшжтлйж усбейчйй г сждйпобмэопн
пвсбипгбойй (Сжтрфвмйлб Тбцб й ТШБ). алфутл, 2000; Нйцбкмпгб Ж.И. Сбигйуйж тйтужнь пв
сбипгбойё г Сжтрфвмйлж Тбцб (алфуйё). алфутл, 1999; Дбвьщжгб Х.Г. Тпчйплфмэуфсобё нпежс
ойибчйё пвсбипгбойё г Сжтрфвмйлж Тбцб (алфуйё): щбд ржсгьк. алфутл, 2011; Шлпмб алфуйй г
у ы�тнуэур оъьир�ыьэнрщщых у ънуцу�ч—щых ятыцън н ррьыи�чуцр
с�х� (кциэуя) н 2012-2016 оо.» Гъьир�ыьэнрщщъх ыыъоы�ччы рс (к)
«р�тнуэур ъ�ы�тън�щуя н ррьыи�чуцр с�х� (кциэуя) щ� 2012-2017
оъры», утр�рэья щ�ичщ�я, ьыы�нъчщ�я у хиръсрьэнрщщ�я чуэры�эи
ы�; нрриэья щ�ичщыр уььчррън�щуя ятыцън, чуэры�эиыы, нъч—цчъ
ы�, цич—эиыы у ъ�ичрщур ятыц�ч. йыручищрьэнрщщъ иьучуячу ъ�
щрьэнрщщых ъыо�щут�цух ыър ыицънърьэнъч сънрэ� ыъ ятыцънъх
ыъчуэуцр ыыу Гч�нр ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) ищунуцуыи№эья цу
�рышыунэы ятыц� ь�х� у ятыцън цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън
срнры�, чэъ ыътнъчучъ ьищрьэнрщщъ ыыръръчрэ— ъэьэ�н�щур ятыцъ
нъх ьырры ъ�щрщуя н цу�рыыыъьэы�щьэнр ыыу нищццуъщуыън�щуу
–ун�я ырр�оъоуц� щ�црчрщ� щ� ыр�ч—щър нщррырщур н ыы�цэуци
ыъньррщрнщъьэу –эщъцич—эиыщых црщщъьэрх, иэнрысррщур щ�цуъ
щ�ч—щъх ы�чяэу н ы�щъы�чи �ирищух ыъцъчрщух щ�ыър�. Цъьыуэ�щур
ц�ц нъычуыън�щур црщщъьэщъоъ ъэщъшрщуя ръчсщъ щ�ыъчщяэ—ья хи
ръсрьэнрщщыч, црщщъьэщыч ъьчыьчрщурч сутщу у ыр�ч—щъьэу. Цы
янчрщур ырр�оъоучрьцъоъ ьъррыс�щуя –эщъцич—эиыщъх ь�чъ�ыэщъ
ьэу ц�ц чрчънрчрьцъоъ у чъы�ч—щъоъ ц�ыуэ�ч� чучщъьэу Ч �цэи�ч—щ�я
т�р�ч� ырр�оъоучрьцъх щ�ицу у н иьчънуях ннрррщуя нррры�ч—щых
бьщън�эрч— –эщъырр�оъоуцу Ч ърщъоъ ут щ�ыы�нчрщух ырр�оъоу
чрьцъх щ�ицу Ш Г.Н. Цъчцън: «З ныьш�я црщщъьэ— Ч чрчънрц, ьчъс
щрхшрр ут ррч Ч нъычуыън�щур чрчънрц�» ]2]. Дрхьэнуэрч—щъ, ъщ
�ыч щ�ьэ�нщуцъч н щ�ичщъч у ыы�цэучрьцъч ъьчыьчрщуу ъ�щънчр
щуя щ�цуъщ�ч—щъх шцъчы н ыроуъщ�х. Ц ы�чяэ— ъ «ньрчуыщъ утнрьэ
щъч яциэьцъч ырр�оъор» ыъ ущуцу�эунр –эщъырр�оъоън кциэуу эы�ру
цуъщщъ ыыънъряэья «Цъчцъньцур чэрщуя». Г.Н. Цъчцън ныьъцъ црщуч
щ�ичщи№ у ъ�щрьэнрщщи№ рряэрч—щъьэ— ьътр�эрчя яитря щ�ыърщъх
ырр�оъоуцу н Црыхщрнуч№хьцъч ы�хъщр «.с. ’уыярн�. Н� ��тр р�щ
щъоъ читря �ыч� ьътр�щ� ырьыи�чуц�щьц�я Аььъцу�цуя щ�ыърщъх
с црч—№ ыыъръчсрщуя чичшух эы�руцух –эщъырр�оъоучрьцъх щ�
ицу ръььуу т�цч№чрщъ съоч�шрщур ъ ьэы�эроучрьцъч ы�ыэщрыьэнр у
ьъэыирщучрьэнр н ьнрыр ъ�ы�тън�щуя, щ�ицу у цич—эиыы ь «�ччыц
цуч оъьир�ыьэнрщщыч ищунрыьуэрэъч, ущуцу�эъыъч цъэъыъоъ ны
ьэиыуч ръцэъы ырр�оъоучрьцух щ�иц, ыыънрььъы, �нэъы эръыуу –эщъ
Н� ”II ьъртрр ичуэрчрх у ырр�оъоучрьцъх ъ�щрьэнрщщъьэу ырьыи
�чуцу, ыыънрррщщъч н 2010 оъри ыър ррнутъч «Нън�я шцъч� Ч ыыуъ
ыуэрэ оъьир�ыьэн�, ъ�щрьэн�, �утщрь�», �ычу ъыырррчрщы чрыы ыъ
ьъхы�щрщу№ щ�цуъщ�ч—щъх цич—эиыы у щ�цуъщ�ч—щых эы�руцух ыъ
ьыррьэнъч ъыо�щут�цуу циыьън ыъ ыроуъщънрррщу№, щ�цуъщ�ч—щъх
цич—эиыр у чуэры�эиыр щ�ыърън ырьыи�чуцу щ� ыърщых ятыц�х, ы�т
ы��ъэцу ичр�щых у чрэъручрьцух ыъьъ�ух, ъьщ�щрщуя ичр�щыч ъ�ъ
ыирън�щурч ичр�щых ц��ущрэън ыъ ыърщыч ятыц�ч у чуэры�эиы�ч.
Ц �чус�хшрх ырыьырцэунр ыырриьчъэырщъ ыыънрррщур щ�ичщых уь
ьчррън�щух ыъ ьътр�щу№ ущщън�цуъщщых чъррчрх ъ�ы�тън�эрч—щых
ъыо�щут�цух, нищццуъщуыи№щух н ыъчуцич—эиыщъх ьыррр у иьыршщъ
“ъычуыън�щур ррущъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ыыъьэы�щьэн� ръььуу
ъьищрьэнчярэья чрырт цъщьъчур�цу№ роъ ыроуъщ�ч—щых ьрочрщэън
ыъьыррьэнъч чрсрищ�ыърщых, ыъььухьцух, чрсыроуъщ�ч—щых ыыъ
рцэън у ущуцу�эун. ррьыи�чуцъх с�х� (кциэуя) нрррэья црчрщ�ыы�н
чрщщ�я рряэрч—щъьэ— ьънчрьэщъ ь йНЕс«б, йъьэъящщыч нъыичъч
цъырщщых щ�ыърън чуы� ббН, сънрэъч Еныъыы, И«бя, срнрыщыч
Ц 2005 оъри яциэьцух орыъучрьцух –ыъь ъчъщхъ �ыч ыыутщ�щ
йНЕс«б шрррныъч щрч�эрыу�ч—щъоъ иьэщъоъ щ�ьчрруя щ�ыърън
чуы�. Ц црчях ныыъчщрщуя ырцъчрщр�цух йНЕс«б �ычъ ъ�ъянчрщъ
Дрьяэучрэур бчъщхъ н кциэуу, ыыущяэ� црчрн�я ыыъоы�чч�, тщ�чу
эрч—щи№ ч�ьэ— цъэъыъх т�щуч�рэ йрр�оъоуц� бчъщхъ, ��туыи№щ�я
ья щ� ущэроы�цуу ичырсррщух цич—эиыы у ъ�ы�тън�щуя н нъьыуэ�щуу
Ц 2014 оъри ыърыуь�щъ сънчрьэщър цъчч№щуцр йыртуррщэ� рр
ьыи�чуцу с�х� (кциэуя) Еоъы� чъыуьън� у Грщры�ч—щъоъ руырцэъы�
ббН ыъ нъыыъь�ч ъ�ы�тън�щуя, щ�ицу у цич—эиыы (йНЕс«б) Иыущы
сънчрьэщъ ь ч№ыъ йНЕс«б н яъьцнр ыр�чутън�щы ыыърцэы
««ъчрн�я шцъч�» ыъ ъ�рьырчрщу№ ръьэиыщъьэу ъ�ы�тън�щуя ррэяч,
нррищуч ь ыъруэрчячу цъчрнъх ъ�ы�т сутщу, «йц�оуыьцух ятыц» Ш
ыъ ьъхы�щрщу№ у ы�тнуэу№ уьчрт�№щух ятыцън у цич—эиы, «—чуэрчя
Аыцэуцу» Ш ыъ нъычуыън�щу№ щъных ыыънрььуъщ�ч—щых цъчырэрщ
цух у ы�ты��ъэцр ыроуъщ�ч—щъх чъррчу ыънышрщуя цн�чунуц�цуу
—ьыршщър нщррырщур н ьуьэрчи ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя ущщън�
цуъщщых ыыърцэън ыъ ьъхы�щрщу№ цич—эиыщъоъ у ятыцънъоъ ы�т
щъъ�ы�туя ьънчрьэщъ ь ыъььухьцучу у т�ыи�рсщычу ы�ыэщры�чу
ыътнъчучъ ырьыи�чуцр ыр�чутънын�э— чрсыроуъщ�ч—щых щ�ичщъ-ъ�
ы�тън�эрч—щых ыыърцэ «йрр�оъоуц� срнры�» у ныьэиыуэ— ущуцу�эъ
ыъч ьэы�эроучрьцъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ыыърцэ� «ярсрищ�ыърщ�я
Ц ы�чц�х ыыърцэ� «йрр�оъоуц� срнры�» ыыънрррщы чрсыроуъ
щ�ч—щыр у Цьрыъььухьцур цъщнрырщцуу «йрр�оъоуц� срнры�: ъ�
ы�тън�эрч—щыр ырьиыьы щ� ыърщых ятыц� цъырщщых ч�чъчуьчрщщых
щ�ыърън срнры�» ]7], «йрр�оъоуц� срнры�: ы�ыэщёыьэнъ нъ учя ыр
�ёщц�» ]8], «йрр�оъоуц� срнры�: ущэроы�цуя н ррущър ъ�ы�тън�эрч—
щър ыыъьэы�щьэнъ». иэу чрыъыыуяэуя щ�ыы�нчрщы щ� ьъррхьэнур
ръьэусрщу№ црчрх Цэъыъоъ чрсрищ�ыърщъоъ ррьяэучрэуя цъырщщых
щ�ыърън чуы� н ръььухьцъх “ррры�цуу у ьънчрьэщъх ныы��ъэцр
ррущых щ�ичщых у иыы�нчрщчрьцух ыърхърън ц ъ�рьырчрщу№ ц�чр
ьэн� сутщу у ъ�ы�тън�щуя ррэрх цъырщщых ч�чъчуьчрщщых ррэрх
срнры�, су�уыу у Д�ч—щроъ Цъьэъц� ръььухьцъх “ррры�цуу. –�цуч
ъ�ы�тъч, ыыърцэ «йрр�оъоуц� срнры�» ь ц�срыч оъръч ы�ьшуыярэ
ьнъё ыыъьэы�щьэнъ у ьэ�щънуэья ычъщ�рцъх рчя ъ�ьисррщуя щ�ич
щых ыыъ�чрч –эщъцич—эиыщъоъ ы�тнуэуя цъырщщых щ�ыърън у нщррыр
щуя ущщън�цуъщщых ъ�ы�тън�эрч—щых ыыърцэън н ыроуъщ�х срнры�,
ярсрищ�ыърщ�я Аыцэучрьц�я шцъч� ыыутн�щ� ъ�рьырчун�э—
иьыршщи№ ьъцу�чут�цу№ ъ�ич�№щухья чрырт ищуц�ч—щър нщиэырщ
щрр у нщршщрр ъ�ы�тън�эрч—щър ыыъьэы�щьэнъ. Цщршщуч ъ�ы�тъ
н�эрч—щыч ыыъьэы�щьэнъч ыыу –эъч янчярэья эрьщ�я у ъыо�щучщ�я
ьнят— ь нррищучу чрсрищ�ыърщычу ъыо�щут�цуячу у т�ыи�рсщычу
ъ�ы�тън�эрч—щычу ичырсррщуячу, н эъч чуьчр н ъ�ч�ьэу ыыучрщр
щуя ущнъыч�цуъщщъ-цъччищуц�эунщых эрхщъчъоух у ущщън�цуъщщъх
ырр�оъоуцу, нцч№ч�я руьэ�щцуъщщыр эрхщъчъоуу у уьыъч—тън�щур
ярсрищ�ыърщых ьэ�эиь шцъчы ыърэнрыср�рэья чрырт ыр�чут�
цу№ ыыъоы�чч ярсрищ�ыърщъоъ ��ц�ч�ныу�э� (IB), �ццырруэ�цурх
н сънрэр ярсрищ�ыърщых шцъч (
IS), чрсрищ�ыърщычу ъ�ы�тън�
эрч—щычу ыыърцэ�чу ыъ ъ�чрщи шцъч—щуц�чу у ич�ьэурч н ъ�ы�тъ
н�эрч—щых, щ�ичщъ-уььчррън�эрч—ьцух у цич—эиыщых ыыърцэ�х ббН,
«Аыцэуц� Ш щ�ш ръч у щ�шр �ирищрр». йър э�цуч ррнутъч ны
ыиьцщуцу р�щщъх шцъчы, ныуэ�н н ьр�я ъыыэ чуыънъоъ ьъъ�щрьэн�,
учря цъчырэрщцуу ыъ ыроуъщ�ч—щъх у –эщъцич—эиыщъх ьырцунуцр
Аыцэуцу, ьчъоиэ ьыъьъ�ьэнън�э— иьыршщъчи ы�тнуэу№ ьъцуъцич—эиы
Ц црчях чъррыщут�цуу ыроуъщ�ч—щых ьуьэрч ъ�ы�тън�щуя ц�ц ущ
ьэыичрщэън ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцъоъ ы�тнуэуя Д�ч—щрнъьэъчщъоъ
нррры�ч—щъоъ ъцыио� ррьыи�чуц� с�х� (кциэуя) ущуцууыирэ ыр�
чут�цу№ ыыърцэ� «Д�ч—щрнъьэъчщых нъыыъьэ». рр�чут�цуя ыыърц
э� ыътнъчуэ ъыо�щутън�э— ьуьэрчи ыыърцэщъх рряэрч—щъьэу ррэрх у
чъчъррсу щ� ы�тщых иыънщях ъ�ы�тън�щуя, ъьщън�щщых щ� т�р�ч�х
ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцъоъ ы�тнуэуя Д�ч—щрнъьэъчщъоъ ыроуъщ�, у
–�цуч ъ�ы�тъч, эръыуя у ыы�цэуц� нъычуыън�щуя оы�ср�щьцъх
у –эщъцич—эиыщъх уррщэучщъьэрх н ыроуъщ�х ръььухьцъх “ррры�цуу
эыр�и№э ыыънрррщуя щ�ичщых уььчррън�щух, ныы��ъэцу цъщьъчуру
ыън�щщъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ыъчуэуцу, ъьчыьчрщуя нъыч�эън ъ�щр
ьэнрщщъ-оъьир�ыьэнрщщъоъ иыы�нчрщуя, ыр�чут�цуу ыроуъщ�ч—щых,
чрсыроуъщ�ч—щых, ньрыъььухьцух у чрсрищ�ыърщых ыыъоы�чч у
Бтнпмпг, Б.Д. Тусбуждйё тпчйплфмэуфсопк нпежсойибчйй пвсбипгб
ойё: об рфуй л рсжпепмжойя лсйийтб йежоуйшоптуй й рптуспжойя дсбзебо
Гпмлпг, Д.О. Ржебдпдйлб мявгй. Иивсбооьж юуопржебдпдйшжтлйж тп
Лпочжрчйё ефцпгоп-осбгтугжоопдп сбигйуйё й гптрйубойё мйшоптуй
дсбзебойоб Спттйй 1 Ебоймял Б.а., Лпоеблпг Б.Н., Уйщлпг Г.Б. — Н.: Рсп
Лпочжрчйё щлпмэопдп ёиьлпгпдп пвсбипгбойё СТ(а). — алфутл, 2000.
Еспвйзжгб, М.Н. Нйхь й сжбмэоптуэ тпгсжнжоопдп рпмйюуойшж
тлпдп пвщжтугб, 11Хжопнжо йежоуйшоптуй г тпгсжнжоопн дфнбойубсопн иоб
Зйслпг, Ж.Р. Лбл гписпейуэ обчйпобмэофя щлпмф: йежй й опгьж
рпецпеь, лпочжрчйё. Шбдй Сжтрфвмйлй Тбцб (алфуйё): рспдсбннб ежктугйк,
рфуй й нжцбойинь сжбмйибчйй 1 Ж. Р. Зйслпг; ]обфш. сже. й бгу. рсжейтм. Д.
7.
Ржебдпдйлб Тжгжсб: пвсбипгбужмэоьж сжтфсть об спеоьц ёиьлбц лпсжо
оьц нбмпшйтмжооьц обспепг Тжгжсб: рп нбужсйбмбн нжзсждйпо.обфш.-рсблу.
Ржебдпдйлб Тжгжсб: рбсуоёстугп гп йнё сжвёолб: нбужсйбмь гтж
спттйктлпк обфш.-рсблу. лпох. Тбмжцбсе, 27 нбсуб 2013 д. — Нптлгб, 2013.
Ржсжшжоэ рпсфшжойк рп йупдбн тпгнжтуопдп ибтжебойё Тпгжуб
рп нжзобчйпобмэоьн пуопщжойён й Тпгжуб рп сфттлпнф ёиьлф 11 kremlin.
10. Сбтрпсёзжойж Рсбгйужмэтугб СХ пу 28 ежлбвсё 2009 д. №2094-с
«П Тусбуждйй тпчйбмэоп-юлпопнйшжтлпдп сбигйуйё Ебмэождп Гптуплб й Вбк
лбмэтлпдп сждйпоб об ржсйпе еп 2025 д.» (Юмжлуспооьк сжтфст) 11 Дбсбоу. Сф
11. Сфвчпг, Б. Спттйктлбё йежоуйшоптуэ й гьипг нпежсойибчйй. — Н.:
13. Флби Рсжийежоуб Спттйктлпк Хжежсбчйй пу 19 ежлбвсё 2012 д.
№1666 «П Тусбуждйй дптфебстугжоопк обчйпобмэопк рпмйуйлй Спттйк
тлпк Хжежсбчйй об ржсйпе еп 2025 дпеб» (Юмжлуспооьк сжтфст) 11 Лпо
тфмэубоу Рмят.
14. Флби Рсжийежоуб СХ пу 01.06.2012 № 761 «П Обчйпобмэопк тусб
уждйй ежктугйк г йоужсжтбц ежужк об 2012-2017 дпеь» 11 www.consultant.ru1
document1cons_doc_LAW_1305161
15. Хжежсбмэоьк иблпо пу 29 ежлбвсё 2012 д. N 273-ХИ «Пв пвсб
ипгбойй г Спттйктлпк Хжежсбчйй» (т йинжожойёнй й епрпможойёнй) 11
16. Чйсфмэойлпг, Б.Н. Тйтужнб пвсбипгбойё г юуопсждйпобмэопн й
йы�нъ ыъч—тън�э—ья ыърщыч ятыцъч Ч ърщъ ут нищр�чрщэ�ч—щых
ыы�н ц�сръоъ щ�ыър�, ц�сръоъ чрчънрц�, учр№щроъ ыы�нъ щ� ь�
чъныы�срщур щ� ьнъёч ыърщъч ятыцр �рт ц�цух-чу�ъ ъоы�щучрщух.
ктыцъныр ыы�н� щ�цуъщ�ч—щых чрщ—шущьэн т�цырычрщы н рртъч№
Ц Еныъырхьцъх ”�ыэуу ыроуъщ�ч—щых ятыцън у ятыцън чрщ—шущьэн
ятыцу чрщ—шущьэн
ътщ�ч�рэ ятыцу, цъэъыыр: 1) эы�руцуъщщъ
уьыъч—ти№эья щ� р�щщъх эрыыуэъыуу оъьир�ыьэн� суэрчячу –эъоъ оъ
ьир�ыьэн�, ыыррьэ�нчя№щучу ьъ�ъх оыиыыи, чуьчрщщъ чрщ—ши№, чрч
ъьэ�ч—щър щ�ьрчрщур оъьир�ыьэн�; у 2) ъэчуч�№эья ъэ ънуцу�ч—щъ
оъ ятыц� (ятыцън) –эъоъ оъьир�ыьэн�» (ьэ�э—я 1, ыищцэ �) Еныъырх
ьцъх ”�ыэуу ыроуъщ�ч—щых ятыцън у ятыцън чрщ—шущьэн ъэ 25 у№щя
1992 оър�). «�ччыццух ятыц ъэщъьуэья ц ятыц�ч щ�цуъщ�ч—щых чрщ—
шущьэн ыъ ыыучущр эъоъ, чэъ: нъ-ырыных, ъщ эы�руцуъщщъ уьыъч—ти
рэья суэрчячу ррьыи�чуцу «�ччыцуя, цъэъыыр, н ьнъ№ ъчрырр—, ян
чя№эья оы�ср�щ�чу ръььухьцъх “ррры�цуу у ыыррьэ�нчя№э ьъ�ъх
«оыиыыи, чуьчрщщъ чрщ—ши№, чрч ъьэ�ч—щър щ�ьрчрщур оъьир�ыьэн�»
]2, ь. 148]; нъ-нэъыых, ц�ччыццух ятыц ъэчуч�рэья ъэ ънуцу�ч—щъоъ
Аэч�ь ятыцън чуы�, щ�хърящухья ыър иоыътъх уьчртщънрщуя ]3],
ьътр�щщых йНЕс«б, уррщэунуцуыирэ ц�ччыццух ятыц н ц�чрьэнр
ятыц�, щ�хърящроъья ыър иоыътъх уьчртщънрщуя ь чущонуьэучрьцъх
ц�ыэы чуы�. Ц ррьыи�чуцр «�ччыцуя ръььухьцъх “ррры�цуу ррэу
ц�ччыццъх щ�цуъщ�ч—щъьэу, ыъьэиы�№щур н шцъчи, ц�ц ыы�нучъ,
иср щр оънъыяэ щ� ыърщъч ятыцр. счррън�эрч—щъ, ц�ччыццух ятыц
янчярэья «ятыцъч чрщ—шущьэн�
у щ�хъруэья ыър иоыътъх уьчртщъ
нрщуя. Ц –эъх ьняту ъьъ�и№ тщ�чучъьэ— ыыррьэ�нчярэ ъыырррчрщур
ъыо�щут�цуъщщъ-ырр�оъоучрьцух ъьщън ыршрщуя ыыъ�чрчы ьъхы�щр
щуя ц�ччыццъоъ ятыц� ц�ц ятыц� щ�цуъщ�ч—щъоъ чрщ—шущьэн�, щ�
хърящроъья ыър иоыътъх уьчртщънрщуя, н ыыъцрььр –эщъцич—эиыщъх
рршрщу№ ыыъ�чрчы ьъхы�щрщуя ятыцън щ�цуъщ�ч—щых чрщ—
шущьэн иррчярэья нщуч�щур н щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щых ъ�ы�тъ
н�щуях, ърщ�цъ н цъщэрцьэр –эщъцич—эиыщъх цъщщъэ�цуу ьъррыс�щуя
��тънъоъ ъ�ы�тън�щуя р�щщ�я ыыъ�чрч� ъ�ычщъ щр ы�ььч�эыун�рэья.
’рчънрц нуруэ чуы чрырт ыыутчи ррущъх –эщучрьцъх ц�ыэущы
чуы� н т�нуьучъьэу ъэ ьнъух ыъэыр�щъьэрх, ыч�щън у нътчъсщъьэрх
ух ыр�чут�цуу. бьщънщ�я урря ыыущцуы� –эщъцич—эиыщъх цъщщъэ�
цуу т�цч№ч�рэья н эъч, чэъ ьъоч�ьщъ цъщцрыцуу «црщэы�ч—щъх тъщы
цич—эиыы» (Shils E.) н ц�сръх –эщучрьцъх цич—эиыр учррэья ьэрысрщ—
Ч црщэы�ч—щ�я эрч� цич—эиыы –эщъь�, ыыррьэ�нчя№щ�я ьъ�ъх ьуьэр
чи –эщучрьцух цъщьэ�щэ, щръэърччрчи№ ч�ьэ— роъ –эщучрьцъх ц�ыэу
щы чуы�, нъцыио цъэъыъх ьъьырръэъчун�рэья ыърнусщ�я, утчрщчун�я
цич—эиыщ�я «ырыунрыуя». иэщучрьцур цъщьэ�щэы ц�сръх цич—эиыы
ищуц�ч—щы у щр чъоиэ �ыэ— щ�хррщы н цич—эиы�х рыиоух щ�ыърън,
ррущы рчя ньрх рё ччрщън, щрутчрщщы рчя –эщъь� ]5, ь. 41]. ктыц
Ч ъьщънщъх ыъц�т�эрч— чучщъьэщъоъ у –эщучрьцъоъ ь�чъьътщ�щуя,
н�сщрхшух ьэыицэиыщых –чрчрщэ цич—эиыы щ�ыър�, ъьщън� ы�тнуэуя
роъ ущэрччрцэ�, учрщщъ ятыц у ъ�ы�тирэ ьъ�ьэнрщщъ –эщучрьци№ ь�
бьщънщъх нищццурх ъ�ы�тън�щуя ьэ�щънуэья эы�щьнры –эщъ
цич—эиыщъоъ ъыыэ�, т�нуцьуыън�щщъоъ н –эщъцич—эиыщых эы�руцу
ях у ъыурщэуыън�щщъоъ, ыырсрр ньроъ, щ� нъьыыъутнрррщур ррущъх
ц�ыэущы чуы�, щ� црщщъьэу, урр�чы, ущэрырьы у нрыън�щуя, ъыыэ у
щъычы, т�цырычёщщыр н ятыцр Ч ищуц�ч—щъх црщщъьэу, рихънщъ-щы�н
Еьчу у ьищрьэни№э ьъчщрщуя ъэщъьуэрч—щъ ыьухъчъоъ-ырр�оъ
оучрьцух ыыручищрьэн ъ�ичрщуя щ� ыърщъч ятыцр, эъ чуш— ыъэъчи,
чэъ рчя ррэрх Ч ыыррьэ�нуэрчрх щ�цуъщ�ч—щых чрщ—шущьэн Ш ънч�
ррщур «ънуцу�ч—щыч» ятыцъч ьчуэ�рэья ррчъч �ъчрр н�сщыч, чрч
ущэрччрцэи�ч—щър у –чъцуъщ�ч—щър ы�тнуэур, ьэ�щънчрщур чучщъ
ьэу учу р�ср �ирищрр ь�чъх –эщучрьцъх ъ�щщъьэу. дцъч� щр чъ
срэ ыршуэ— –эи ыыъ�чрчи ь�ч�, � эъч—цъ н ьъэыирщучрьэнр ь рыиоучу
ьъцу�ч—щычу ущьэуэиэ�чу, учр№щучу у щр учр№щучу ъэщъшрщуя ц
брч—№ ъ�ы�тън�щуя щ�цуъщ�ч—щых чрщ—шущьэн янчярэья ьъхы�
щрщур –эщучрьцух цъщьэ�щэ црщэы�ч—щъх цич—эиыщъх эрчы –эщъь�,
ы�тнуэур чучщъьэу н иьчънуях чщъоъятычуя у ыъчуцич—эиыщъьэу ц�ц
щъьуэрчя –эщъцич—эиыщъх эы�руцуу, ц�ц оы�ср�щущ� чщъоъщ�цуъ
Ц ьънырчрщщых иьчънуях ррущьэнрщщыч ц�щ�чъч ырырр�чу, нъь
ыыъутнърьэн� у ьъхы�щрщуя ятыц� щ�цуъщ�ч—щъоъ чрщ—шущьэн�
ьэ�щънуэья –эщъцич—эиыщ�я цъщщъэ�цуя ьъррыс�щуя ъ�ы�тън�щуя:
ныррчрщур у ыърчрыцун�щур, ьъхы�щрщур у ы�тнуэур ьэыицэиыщых
–чрчрщэън црщэы�ч—щъх эрчы цич—эиыы –эщъь� (ьуьэрчы –эщучрьцух
цъщьэ�щэ), ыыуьиэьэни№щух нъ ньрх цъчыъщрщэ�х ъ�ы�тън�эрч—щъх
ьуьэрчы ц�ц ьуьэрч� чры, ъ�рьырчун�№щ�я нъычуыън�щур ьъъэнрэ
ьэни№щрх –эщучрьцъх ц�ыэущы чуы�, чышчрщуя, ы�тнун�№щ�я н ыр
�рщцр инрырщщъьэ— н ьнъух ьыъьъ�щъьэях ]8, ь. 90-95]. съррыс�щур
ъ�ы�тън�щуя нъычуыирэья н нурр ьуьэрч�эучрьцу ыыуьиэьэни№щрх
н ичр�щъч ыыъцрььр ьцнътщъх –эщъцич—эиыщъх эрчы Ч ърщъэрчщъоъ
ыъ ьъррыс�щу№ ичр�щъоъ ч�эрыу�ч�, ъэщъьящроъья ц ц�цъх-чу�ъ ут
н�сщрхшух ьнры –эщъцич—эиыщъоъ ъыыэ�, ц ц�цъх-чу�ъ ут –эщучрьцух
сцнътщыр –эщъцич—эиыщыр эрчы ннъряэья н ь�чъч щ�ч�чр ъ�ичр
щуя у ыыъръчс�№эья щ� ыыъэясрщуу ньроъ ичр�щъоъ ырыуър�, ъыыр
ррчя№эья ыыъоы�ччъх у ьъьэ�нчя№э ярыъ ьъррыс�щуя ъ�ы�тън�щуя
ньроъ ичр�щъоъ циыь� у ьнят�щы чрсри ьъ�ъх ъэщъшрщуячу ыыррч
ьэнрщщъьэу. Ц�сщрхшрх т�р�чрх ьэ�щънуэья ъэ�ъы у ы�ты��ъэц� ыр
цъчрщр�цух ыъ –ннрцэунщъх ъыо�щут�цуу ьъррыс�щуя ъ�ы�тън�щуя
ц�ц ьцнътщъх –эщъцич—эиыщъх эрчы щ� ъьщънр ичр�щъоъ цъщцрщэыут
—чр�щыр цъщцрщэыы Ч ь�чъръьэ�эъчщыр ъ�ъёчы ичр�щъоъ ч�эр
ыу�ч�, ьнят�щщыр чрсри ьъ�ъх ьъррыс�эрч—щъх ыыррчьэнрщщъьэ—№,
рнусрщурч ъэ ъьщънщъх ущнъыч�цуу ц ырыунрыухщъх. йыутщ�цу
ыъщяэуя «ичр�щых цъщцрщэы
: ыъьэрырщщъьэ—, ыъьчррън�эрч—щъьэ—,
нъьхъсррщур ъэ ыыъьэъоъ ц ьчъсщъчи, ъэ иьнърщщъоъ ц щънъчи, ъ�ы�
щ�рчъьэ— (ыънэъырщур), ы�тррчрщур ьъррыс�щуя щ� ъыырррчёщщыр
ьънъциыщъьэу ц�чрьэнрщщъ ърщъэрчщъх ущнъыч�цуу, щ� «чущучичы»,
ъ�ч�р�№щур э�цучу ьнъхьэн�чу, ц�ц ръьэ�эъчщъьэ—, т�цъщчрщщъьэ—,
т�нрышёщщъьэ—. «б�ы�щ�рчъьэ—» ърщъх эрчы щ� ы�тчучщых иыъц�х,
эрч�эучрьцух, чрсыыррчрэщых ы�ы�ччрчутч ыътнъчярэ ичрщуци щ�
ъыырррчёщщых ыыъчрсиэъц нырчрщу «ыъоыис�э—ья» н ъыырррчёщщых
–эщъцич—эиыщых ичр�щых цъщцрщэы, чэъ ыътнъчярэ нъычуыън�э— у т�
цырычяэ— щръ�хъручыр тщ�щуя у ц�чрьэн� чучщъьэу ыр�ёщц�. —чуэрч—
ьуьэрч�эучрьцу нътны�щ�рэья ц эрч�эучрьцу ърщъыърщъчи ичр�щъ
чи ч�эрыу�чи (ь ы�тчучщъх ьэрырщ—№ ущэрщьунщъьэу, ъ�ы�щ�рчъьэу
у ыъ ыыущцуыи цъщцрщэыучрьцъоъ щ�ы�ьэ�щуя эыирщъьэрх). —чр�щых
ыыъцрьь ыыррьэ�нчярэ ьъ�ъх рнусрщур ъэ цъщцрщэы� ц цъщцрщэыи,
—чр�щыр цъщцрщэыы ьцнътщъх –эщъцич—эиыщъх эрчы ъьъ�рщщъ
–ннрцэунщы ыыу цъчычрцьщъч ичёэр эыёх цыуэрыурн Ч ятыцънъоъ,
нцч№ч�№щроъ н ьр�я иыъэыр�чрщур ятыц� ц�ц ьыррьэн� ъ�ичрщуя; ът
щ�цъчуэрч—щъоъ, ыр�чутирчъоъ н ыырррч�х ичр�щъ-нъьыуэ�эрч—щъх
црчрьъъ�ы�тщъьэу; –эщъцич—эиыщъоъ, ыыррыъч�о�№щроъ ичёэ ьэрыр
щу н�сщъьэу у ырынъъчрыёрщъьэу ущнъыч�цуу ь –эщъцич—эиыъчъоу
иэщъцич—эиыщ�я цъщщъэ�цуя ьъррыс�щуя ъ�ы�тън�щуя ьыъьъ�
ьэнирэ ыр�чут�цуу н ыъньррщрнщъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ыы�цэуцр ьу
ьэрчы ятыцънъх �ртъы�ьщъьэу –эщучрьцух чрщ—шущьэн у ыырьчр
рирэ ьчрри№щур црчу: ырырр�ч� ррэяч нъьыыуяэуя ь�чъ�ыэщъьэу
цич—эиыы чрщ—шущьэн�, ц цъэъыъчи ъщу ыыущ�рчрс�э, нъььътр�щуя
н щух иьэ�щънъц у ьъррыс�щуя –эъх цич—эиыы; ыъъщырщур ущэрырь�
ц ыыъ�чрч�ч чрщ—шущьэн� у ррэрх, ыыущ�рчрс�щух ц оыиыыр �ъч—
шущьэн�, у, э�цуч ъ�ы�тъч, ьътр�щур цчуч�э� эрыыучъьэу у нт�учъ
ыъщуч�щуя н оыиыыр щ� ы�щщрч –э�ыр ы�тнуэуя ррэрх; ыыъ�исррщур
и нтыъьчых ч№ррх у ыърыъьэцън чиньэн� нрыщъьэу у ыырр�щщъьэу
ыърщъчи ятыци у цич—эиыр, нъьыуэ�щур и щух рущ�чучщъоъ ъьътщ�
щуя ъэщъшрщух чрсри цич—эиы�чу чрщ—шущьэн� у �ъч—шущьэн�; ъ�р
ьырчрщур ръьэиы� ц цич—эиыр чрщ—шущьэн� рчя ньрх ч№ррх, цъэъыыр,
ъ�ч�р�я ущыч ыърщыч ятыцъч, чрч и оыиыыы чрщ—шущьэн�, срч�№э
ыъчичуэ— ръьэиы ц щрчи у цич—эиыр, цъэъыи№ ъщ ныы�с�рэ, р�ср рьчу
б�ы�тън�эрч—щыр ьуьэрчы, ыр�чути№щур ыыущцуы –эщъцич—эиы
щъх цъщщъэ�цуу, ъыурщэуыън�щы щ� ъ�рьырчрщур ыъчщъцрщщъоъ ��
тънъоъ ъ�ы�тън�щуя ыъ оъьир�ыьэнрщщыч ьэ�щр�ыэ�ч, ыыуъ�щрщур
ррэрх ц ыърщъчи ятыци, цич—эиыр, уьэъыуу, эы�руцуяч, рихънщыч
црщщъьэяч, ъ�рьырчун�№э ин�срщур црщщъьэрх ьъ�ьэнрщщъх цич—эи
ыы, � э�цср црщщъьэрх рыиоух щ�ыърън, ъэнрэьэнрщщъьэ— т� ьъхы�щр
Ащ�чут щ� ъьщънр цунучут�цуъщщъоъ у цич—эиыъчъоучрьцъоъ
ыърхърън ыътнъчуч иьэ�щънуэ— н цич—эиыр, ыьухъчъоуу ц�ччыццъ
оъ –эщъь� –эщучрьцур цъщьэ�щэы, ъ�ърцэы цъщщъэ�цуу ьъррыс�щуя
ъ�ы�тън�щуя: ц�ччыццух ятыц, ьнят�щщых ь ыуь—чрщщъьэ—№ «кьщър
ыуь—чъ»; нъч—цчъы у –ыъь «Дс�що�ы»; рихънщыр црщщъьэу у рихън
щ�я цич—эиы�; эы�руцуъщщ�я «цич—эиы� сутщръ�рьырчрщуя»; уьэъыу
чрьц�я ыыррчьэнрщщъьэ— у цич—эиы� ыърщъоъ цы�я; чъщоъчъьнры�
]11, ь. 325], цъэъыыр янчя№эья ьцнътщычу –эщъцич—эиыщычу эрч�чу у
ъ�ърцэ�чу цъщщъэ�цуу н ьъррыс�щур ъ�ы�тън�щуя ррьыи�чуцу «�ч
« 2015 оъри –эщъцич—эиыщ�я эрч�эуц� иср ыыуьиэьэнирэ н ичр�щъч
ыыъцрььр, щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щых ъ�ы�тън�эрч—щых ьуьэрч�х, щъ
ы�тчучщыр эрчы –эщъцич—эиыщъоъ ьъррыс�щуя утич�№эья щ� ыыъэяср
щуу ъыырррчрщщъоъ, щъ ъоы�щучрщщъоъ ыыъчрсиэц� нырчрщу. Ичр№
щурья ыыъоы�ччы ичр�щых руьцуычущ, ичр�щыр циыьы ыърщъоъ ятыц�
у чуэры�эиыы щр ичуэын�№э ьънырчрщщыр ятыцъныр ыр�чуу у ыырр
щ�тщ�чрщы рчя ъ�ичрщуя ррэрх Ч щъьуэрчрх ыърщъоъ ятыц�. —чр�щуцу,
ичр�щыр ыъьъ�уя ыъ ыърщъчи ятыци у чуэры�эиыр щр ырырутр�№эья учу
утр�№эья ч�чычу эуы�с�чу, � нщън— утр�н�рчыр ч�чъ–ннрцэунщы,
э.ц. ыъроъэънчрщы нщр ррущъх цъщцрыцуу. бэьиэьэнур ррущъх цъщцры
эи�ч—щъх ьъьэ�нчя№щрх т�ьэ�нчярэ �нэъыън (�ъч—шущьэнъ ут цъэъыых
ичуэрчя-ыы�цэуцу, щр учр№щур щ�ичщъх ыъроъэънцу) чу�ъ щ�ьыщ�э—
ух щртщ�чуэрч—щыч ьъррыс�щурч, чу�ъ иьчъсщяэ— роъ. ящъоъъ�ы�тур
ыърхърън ыыунъруэ ц нътщуцщънрщу№ щъных ичр�щых ыыррчрэън, щъ ух
чщъоъчуьчрщщъьэ— ыыунъруэ ц ьъцы�щрщу№ ч�ьън, ъэнррёщщых щ� ути
чрщур рыиоух ыыррчрэън, ц нъыч�ч—щъчи ух ыыъхъсррщу№. –ъор� ц�ц
ьъррыс�щур щрцъэъыых ичр�щых руьцуычущ чъсщъ �ычъ �ы ущэроыу
ыън�э— н ��тънър ьъррыс�щур ъ�ы�тън�щуя, щр ыырэрщрия щ� нырчя,
дцъч� ь�ч� ыъ ьр�р щр чъсрэ ъ�рьырчуэ— ыыррчьэнрщщъьэ— цич—
эиыы, хъэя �ы ыъэъчи, чэъ н –эъч ыыъцрььр ъщ�, ц�ц ыы�нучъ, щр �ъчрр
чрч ыъьыррщуц, � щр ь�чъьэъяэрч—щъ ррхьэни№щух ич�ьэщуц. Дчя ыр
шрщуя –эъоъ нъыыъь� щръ�хъруч� ьуч—щ�я ыърррысц� ьъъ�щрьэн�,
шуыъцур ьънчрьэщыр иьучуя шцъч, ьыррьэн ч�ььънъх ущнъыч�цуу
у ырчуоуътщых, � э�цср ьнрэьцух ичырсррщух, чъчърёсщых ч�орырх;
ъыо�щън –цъщъчучрьцъоъ ыч�щуыън�щуя у цъщэыъчя; ъыо�щън, ъ�р
ьырчун�№щух ыъчуэучрьцър ыыррьэ�нуэрч—ьэнъ щ�цуъщ�ч—щых чрщ—
шущьэн; ъыо�щън, ыч�щуыи№щух у щ�ыы�нчя№щух ы�тнуэур цич—эиыы,
р�ты��ъэ�щщ�я щ�чу цъщцрыцуя «иэщъцич—эиыщ�я цъщщъэ�цуя ьъ
ррыс�щуя ъ�ы�тън�щуя» ]13, ь. 216-275] у йыъоы�чч� рё ыр�чут�цуу,
иэнрысррщщыр 28.06.2012 о. ыршрщурч —чёщъоъ ьънрэ� «�ччыццъоъ
оъьир�ыьэнрщщъоъ ищунрыьуэрэ�, оч�нщъх црч—№ ъыырррчучу: нъычу
ыън�щур ыъчя –эщъцич—эиыщъоъ ы�тнуэуя ьъррыс�щуя ъ�ы�тън�щуя;
ыыърцэуыън�щур ьъррыс�щуя црщэы�ч—щъх –эщъцич—эиыщъх эрчы,
ьцнътщых –эщъцич—эиыщых эрч рчя ьънрышрщьэнън�щуя ыыъоы�чч,
ичр�щъ-чрэъручрьцух цъчычрцьън; ыъроъэънц� ичр�щых ч�эрыу�чън,
ырр�оъоучрьцух ьыррьэн, ыр�чути№щух црчу –эщъцич—эиыщъоъ ы�тну
эуя, рё чъщуэъыущо; нъычуыън�щур ичуэрчя-уььчррън�эрчя, �нэъы�
ичр�щуцън ь –эщъцич—эиыщъ цъщщъэуыън�щщыч ьъррыс�щурч ъ�ы�тъ
н�щуя; нъычуыън�щур ъыыэ� ыр�чут�цуу –эщъцич—эиыщъх цъщщъэ�
Н�чу ы�ты��ъэ�щы ъыо�щут�цуъщщъ-ырр�оъоучрьцур ъьщъны ьъ
хы�щрщуя ц�ччыццъоъ ятыц�: ыыущяэур З�цъщ� «б ьъхы�щрщуу ц�ч
чыццъоъ ятыц�» (щ�ыы�нчрщ щ� ъ�рьырчрщур ьъхы�щрщуя у уьыъч—тъ
н�щуя ц�ччыццъоъ ятыц� щ� ньрх эрыыуэъыуу ррьыи�чуцу «�ччыцуя,
ъ�рьырчрщур ыы�н� оы�ср�щ щ� ыъч—тън�щур ц�ччыццуч ятыцъч,
т�щуэи у ьъхы�щрщур ц�ччыццъх ятыцънъх цич—эиыы, ьъхы�щрщур
ыыррчьэнрщщъьэу уьэъыучрьцух эы�руцух ц�ччыццъх ыуь—чрщщъ
ьэу); ы�ты��ъэц� у ыыущяэур Гъьир�ыьэнрщщъх ыыъоы�ччы ррьыи�чу
цу «�ччыцуя «съхы�щрщур ц�ччыццъоъ ятыц� щ� ырыуър 2015 Ч 2025
оо.»; ыч�щ ыр�чут�цуу Гъьир�ыьэнрщщъх ыыъоы�ччы ррьыи�чуцу «�ч
чыцуя «съхы�щрщур ц�ччыццъоъ ятыц� щ� ырыуър 2015 Ч 2025 оо.»;
ы�ты��ъэц� у ыыущяэур цъщцрыцуу ыроуъщ�ч—щъоъ ьъррыс�щуя ъ�
ы�тън�щуя: ыъроъэънц� у утр�щур �ц�ррчучрьцъоъ эыир� ««�ччыц
цух ятыц», ъыо�щут�цуя рряэрч—щъьэу цъчуььуу ыъ эрычущъчъоуу,
ъынъоы�нуу у эъыъщучуцр, ъыырррчрщур чрцьучрьцъоъ чущучич�
ьъррыс�щуя ъ�ы�тън�щуя ичр�щъоъ ыыррчрэ� ««�ччыццух ятыц у
чуэры�эиы�», ы�ты��ъэц� у ыыущяэур ыыъоы�ччы ичр�щъоъ ыыррчрэ�
««�ччыццух ятыц у чуэры�эиы�», ыъроъэънц� �нэъыън ичр�щуцън, ы�т
ы��ъэц� у утр�щур щънъоъ ыъцъчрщуя ичр�щуцън Ф«�ччыццух ятыц у
чуэры�эиы�», ы�ты��ъэц� ьуьэрчы эрьэуыън�щуя ыъ ц�ччыццъчи яты
ци рчя ьуьэрчы щрыырыынщъоъ ъ�ы�тън�щуя, ы�ты��ъэц� у нщррырщур
ьънырчрщщых эрхщъчъоух ъ�ичрщуя ц�ччыццъчи ятыци, ъыо�щут�цуя
ьуьэрчы ырырыъроъэънцу ичуэрчрх ц�ччыццъоъ ятыц�, ъыо�щут�цуя
ьуьэрчы ыърррысцу ц�ччыццъоъ ятыц� щ� эрыыуэъыуу ррьыи�чуцу
«�ччыцуя; ьътр�щур –цьырыучрщэ�ч—щых ычъщ�ръц ыъ ыр�чут�цуу
Ц црчях ыр�чут�цуу цъщцрыцуу «иэщъцич—эиыщ�я цъщщъэ�цуя ьъ
ррыс�щуя ъ�ы�тън�щуя» ьътр�щы б�щрьэнрщщыр сънрэы ыъ ы�тну
эу№ ц�ччыццъоъ ятыц� ыыу Гч�нр ррьыи�чуцу «�ччыцуя, ыыу оч�н�х
ы�хъщщых у чищуцуы�ч—щых ъ�ы�тън�щух ъэцыыэ щрцъччрычрьцух
“ъщр «”�ч—чо црчщ» (««�ччыццух ятыц»), н «�ччыццъч оъьир�ыьэнрщ
щъч ищунрыьуэрэр н црчях ыр�чут�цуу ыыърцэ� «иэщъцич—эиыщ�я цъщ
щъэ�цуя ьъррыс�щуя ъ�ы�тън�щуя» ьътр�щ щ�ичщъ-ъ�ы�тън�эрч—щых
бьщънщыр щ�ыы�нчрщуя ыр�чут�цуу ъыо�щут�цуъщщъ-ырр�оъоу
чрьцух ъьщън рряэрч—щъьэу ъыырррчя№э: нъычуыън�щур щ�ичщъ-ъ�
ы�тън�эрч—щъоъ ы�ыэщёыьэн� «шцъч� Ч ищунрыьуэрэ Ч щ�ичщых брщэы
Ч ьыррьэн� ч�ььънъх ущнъыч�цуу» ь ъ�ы�тън�эрч—щычу ичырсррщу
ячу яущуьэрыьэн� ъ�ы�тън�щуя у щ�ицу ррьыи�чуцу «�ччыцуя, «�ч
чыццуч ущьэуэиэъч оич�щуэ�ыщых уььчррън�щух ръььухьцъх Ац�рр
чуу щ�иц у –рчрцъчы�щурх «сящ ц�о» («Нънър нырчя»); ъ�рьырчрщур
�ртъы�ьщъоъ нищццуъщуыън�щуя ц�ччыццъоъ ятыц�; нъычуыън�щур
щънъоъ ыъцъчрщуя ичуэрчрх-уььчррън�эрчрх; ыъроъэънц� ырр�оъоън
ныьшрх цн�чунуц�цуу (ц�щрур�эън у ръцэъыън щ�иц); ыъроъэънц� у
утр�щур ьуьэрчы ьэ��уч—щых ыыърицэън ичр�щъоъ ыыъцрьь�: чъщъ
оы�нух, ыыъоы�чч, ичр�щых ыъьъ�ух у ичр�щуцън ь –эщъцич—эиыщыч
ьъррыс�щурч ъ�ы�тън�щуя (щ� ъьщънр цъщщъэ�цуу –эщучрьцух цъщ
ьэ�щэ н ьъррыс�щур ъ�ы�тън�щуя ц�ц ьцнътщых –эщъцич—эиыщых эрч),
ъьщън�щщых щ� оъьир�ыьэнрщщых ъ�ы�тън�эрч—щых ьэ�щр�ыэ�х; ыр
ырхър ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух ррьыи�чуцу «�ччыцуя щ� ы��ъэи
ыъ ррущъх ыыъоы�ччр ичр�щъх руьцуычущы ««�ччыццух ятыц у чуэры�
эиы�»; ыъроъэънц� у ыыънрррщур щ�ичщъ-ырр�оъоучрьцух цъщнрырщцух
быырррчрщы ьчрри№щур –э�ыы нъычуыън�щуя –эщъцич—эиыщъоъ
ьъррыс�щуя ъ�ы�тън�щуя: ыыунчрчрщур �ьыуы�щэън ц щ�ыуь�щу№ руь
ьрыэ�цуъщщых уььчррън�щух ыъ ыыррчъсрщщыч эрч�ч, ьъррыс�щур цъ
эъыых ьнят�щъ ь �щ�чутъч –эщучрьцух цъщьэ�щэ ц�ц ьцнътщых –эщъцич—
эиыщых эрч, утич�рчых щ� ъыырррчрщщых ъ�ы�тън�эрч—щых ьэиырщях;
щ� ъьщънр руььрыэ�цух утр�№эья чъщъоы�нуу; руььрыэ�цуу у чъщъ
оы�нуу ьэ�щъняэья, н ьъъэнрэьэнуу ь ичр�щыч ыч�щъч, ъьщънъх ичр�
щых ыъьъ�ух, цщуо рчя чэрщуя, хырьэъч�эух у чрэъручрьцух ч�эрыу�чън
рчя ьъъэнрэьэни№щух цч�ььън ы�тчучщых ъ�ы�тън�эрч—щых ьэиырщрх;
ъ�ъррущрщур �нэъыън ичр�щых ыъьъ�ух н энъычрьцур цъччрцэуны, ьъ
тр�щур ичр�щуцън ь –эщъцич—эиыщъ цъщщъэуыън�щщыч ьъррыс�щурч ъ�
ы�тън�щуя ыъ ьъъэнрэьэни№щуч ичр�щыч ыыррчрэ�ч ы�тчучщых ъ�ы�
тън�эрч—щых ьэиырщрх. иэщучрьцур цъщьэ�щэы црщэы�ч—щъх цич—эиыщъх
эрчы –эщъь� цъщщъэуыи№эья н ыыъоы�ччы, ичр�щуцу, ичр�щыр ыъьъ�уя,
йыу –эъч ыыррыъч�о�рэья нт�учъррхьэнур ыъ нъыыъь�ч ъыыррр
чрщуя ырыьырцэунщых ичуэрчрх Ч �ирищух ч�оуьэы�щэън у �ьыуы�щ
эън; ъыо�щут�цуя у ыыънрррщур щ�ичщъ-ырр�оъоучрьцух ьрчущ�ыън н
ы�хъщ�х ррьыи�чуцу «�ччыцуя; ъ�чрщ ичр�щъх у ущъх нурръыыъриц
цурх ь эрчрцъчы�щуячу яъщоъчуу, чиыяэуу, «уэ�я у рыиоух ьэы�щ;
ыъроъэънц� ичр�щъ-чрэъручрьцух ч�эрыу�чън рчя ъ�ы�тън�эрч—щых
ичырсррщух ррьыи�чуцу «�ччыцуя; ыыънрррщур ьънчрьэщых щ�ич
щых уььчррън�щух н ъ�ч�ьэу ырр�оъоуцу, ъыыэщъ-–цьырыучрщэ�ч—
щых у ущых ы��ъэ ыъ �цэи�ч—щыч щ�ыы�нчрщуяч, ыыррьэ�нчя№щуч
нт�учщых ущэрырь; ыыънрррщур щ�ичщъ-уььчррън�эрч—ьцух у щ�ич
щъ-чрэъручрьцух ы��ъэ н ы�чц�х ыр�чут�цуу ыыърцэ� «иэщъцич—эиы
–�цуч ъ�ы�тъч, н ьънырчрщщых иьчънуях ррущьэнрщщыч ыыущ
цуыъч, ъ�рьырчун�№щуч ьъхы�щрщур ятыцън щ�цуъщ�ч—щых чрщ—
шущьэн, янчярэья ыыущцуы –эщъцич—эиыщъх цъщщъэ�цуу ьъррыс�щуя
ъ�ы�тън�щуя, ыр�чут�цуя цъэъыъоъ нътчъсщ� ыыу ыршрщуу ъыыр
ррчёщщых ъыо�щут�цуъщщъ-ырр�оъоучрьцух иьчънух. б�ы�тън�щур
ьэ�щънуэья ьыррьэнъч нъьыыъутнърьэн� ррущъх –эщучрьцъх ц�ы
эущы чуы� у ы�тнуэуя рё ьъьэ�нчя№щух Ч ьэыицэиыщых –чрчрщэън
црщэы�ч—щъх эрчы цич—эиыы –эщъь� Ч ьуьэрчы –эщучрьцух цъщьэ�щэ
чрырт ух ьуьэрч�эучрьцър уьыъч—тън�щур н ыъньррщрнщъх ырр�оъоу
чрьцъх ыы�цэуцр ыъьыррьэнъч –эщъцич—эиыщъх цъщщъэ�цуу ьъррыс�
Resolution on the languages and cultures of regional and ethnic minorities
in the European Community (The Kuijpers Resolution) 11 Of�cial Journals of the
European Communities. 1987, 30 nov. NC 318.
European Charter for Regional or Minority Languages. Strasbourg. 1992,
5 sempt. European Treaty Series 1 148.
Mozly C., 2010. The Atlas of Word Endangered Languages. Issue 3, Paris:
Published by UNESCO, www. unesco.org1culture1en1endangeredlanguages1
Oxford Dictionaries. Language Matters 11 http:11www.oxford dictionaries.
Shils E. Centre and Periphery 11 The Logic of Personal Knowledge:
Essays 1 ed. by M. Polanyi. London: Routledge ( Kegan Paul, 1961. P. 39-84.
Fishman J.A. Language and Nationalism. Rowley, Mass, 1972.; Linton R.
The Cultural Background of Personality. L., 1952.
Fishman J.A. Epilogue: The Rise and Fall of the Ethnic Revival in the USA.
Рбоэлйо, Б.В. Юуоплфмэуфсобё лпоопубчйё тпежсзбойё пвсбип
гбойё г фтмпгйёц сжбмйибчйй лпочжрчйй тубвймйийсфящжк нпежсойиб
чйй Ethnocultural connotation of the content of education in the conditions of
implementation of the concept of stabilizing modernization 11 Гжтуойл Беьджк
тлпдп дптфебстугжоопдп фойгжстйужуб. Тжсйё «Ржебдпдйлб й ртйцпмпдйё». —
Гпспвэёг, Г.Г. Мйодгплфмэуфспмпдйё (ужпсйё й нжупеь)
10. Сжипмячйё п ёиьлбц й лфмэуфсбц сждйпобмэоьц й юуойшжтлйц нжоэ
щйотуг г Жгспржктлпн тппвщжтугж (Сжипмячйё Лякржстб) The linguistic
rights of ethnic minorities in the sphere of education: coll. of materials 11 аиьлп
гьж рсбгб юуойшжтлйц нжоэщйотуг г тхжсж пвсбипгбойё: тв. нбужсйбмпг 1
11.Рбоэлйо, Б.В. Юуоплфмэуфсобё лпоопубчйё пвсбипгбойё
Ethnocultural connotation of education: a monograph. Elista: The Kalmyk
University publishing house : Нпопдсбхйё. — Юмйтуб: Лбмн. дпт. фо-у, 2009. —
12. Fishman J.A. ”The Rise and Fall of the Ethnic Revival: Perspectives on
13. Рбоэлйо, Б.В. Рспжлуйспгбойж обчйпобмэоп-сждйпобмэоьц пвсб
ипгбужмэоьц тйтужн об птопгж рсйочйрб юуоплфмэуфсопк лпоопубчйй: ейтт.
рърщъх ятыц Ш ��ьъч№эщ�я црщщъьэ— у щръэърччрчых ыыутщ�ц
щ�ыър�. бщ эрьщъ ьнят�щ ь щ�цуъщ�ч—щъх цич—эиыъх –эщъь�, ыыъ
ы�ьэ�я н щрё, ы�тнун�рэья н щрх у ныы�с�рэ нь№ чщъоънрцъни№ уьэъ
ыу№ щ�ыър�. Ц ыъьчррщур оъры ырыррънър чуыънър ьъъ�щрьэнъ
ныы��ъэ�чъ рщр ърщи н�сщи№ чуььу№ ыърщых ятыцън. ктыцу цъырщ
щых щ�ыърън, ц�ц хы�щучущ� ищуц�ч—щых тщ�щух ъ ьчъсщых –цъчъ
оучрьцух ьуьэрч�х, ыыутщ�щы цч№чрныч н�цэъыъч ъхы�щы ъцыис�
рърщъх ятыц Ч «нищр�чрщэ�ч—щър ярыъ» ы�тнуэуя ыр�ёщц�. Црчу
цух ыиььцух чыьчуэрч— у ырр�оъо «.Д. —шущьцух н тщ�чрщуэъх ьэ�э—р
«рърщър ьчънъ», щ�ыуь�щщъх рщр н 1861 оъри, ыуь�ч: «Зиьн�ун�я
ыърщъх ятыц, ыр�ёщъц иьн�ун�рэ щр ърщу эъч—цъ ьчън�, ух ьчъсрщуя
у нуръутчрщрщуя, щъ �рьцъщрчщър чщъсрьэнъ ыъщяэух, нъттырщух
щ� ыыррчрэы, чщъсрьэнъ чыьчрх, чиньэн, хиръсрьэнрщщых ъ�ы�тън,
чъоуци у нучъьъну№ ятыц�» ]9, ь. 376]. Цыр�№щухья ичёщых-чущо
нуьэ, нч�ррншух щрьцъч—цучу ущъьэы�щщычу ятыц�чу, ьътр�эрч—
ыуь—чрщщъьэу, �ицн�ыя у ичр�щуцън щ�ыър� ь�х� с.А. Нъноъыърън н
щ�ч�чр ”” нрц� �ыч инрырщ, чэъ «З чисъх ятыц, ц�ц �ы щу �ыч �ъо�э
у оу�ъц, щр н ьъьэъящуу р�э— эрх ъээрщцън чыьчрх у чиньэн рчя ьы�н
щуэрч—щъ ч�чъ тщ�цъчъоъ ь щуч чрчънрц�, ц�цур чъсрэ р�э— ьнъх,
ыърщъх ятыц» ]7, ь. 13]. Анэъы «ъщцрыцуу ъ�щънчрщуя у ы�тнуэуя
щ�цуъщ�ч—щъх шцъчы, ыр�чутирчъх н ррьыи�чуцр с�х� (кциэуя) ь
1991 оър�, ръцэъы ырр�оъоучрьцух щ�иц Е.й. –уыцън и�рсрёщ, чэъ
«ыърщъх ятыц у цич—эиыщър щ�ьчррур щ�ыър� янчя№эья �ч�оър�эщъх
ыъчнъх рчя ьэ�щънчрщуя чрчънрц�, нъычуыън�щуя роъ чучщъьэу.
чъчрр рьэрьэнрщщыч ъ�ы�тъч ыыъцрььы ы�ьцыыэуя ичьэнрщщых ц�
чрьэн у ьыъьъ�щъьэу ыъщуч�э—, ы�ьшуырщур ьътщ�щуя у ыыъ�исрр
Ц ръььухьцъх “ррры�цуу, ьъоч�ьщъ ырырыуьу щ�ьрчрщуя 2010
оър�, ыыъсун�рэ ьнышр 193 щ�цуъщ�ч—щъьэрх, н щ�ьэъящрр нырчя
нищццуъщуыи№э ыъчэу 300 ятыцън у ру�чрцэън, ьырру цъэъыых 80
чуэры�эиыщых ятыцън, н эъч чуьчр 30 оъьир�ыьэнрщщых у эуэич—щых
ятыцън ]8]. «ыъчр эъоъ, ьъоч�ьщъ йъьэ�щънчрщу№ йы�нуэрч—ьэн� р“
ъэ 24 ч�ыэ� 2000 оър� т� № 255, ънуцу�ч—щъ ыыутщ�щы 45 цъырщ
щых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън, ут щух 40 щ�ыърън ъэщъьяэья ц цъырщ
щыч ч�чъчуьчрщщыч щ�ыър�ч срнры�, су�уыу у Д�ч—щроъ Цъьэъц�.
ктыцу цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън т�щрьрщы н Аэч�ь ятыцън
«�срых ятыц ыъ-ьнърчи ищуц�чрщ у щрыънэъыуч. “ищццуъщуыъ
н�щур у ы�тнуэур щ�цуъщ�ч—щых ятыцън щр ръчсщы т�нуьрэ— ъэ ух
чуьчрщщъьэу, �рчущуьэы�эунщъ-эрыыуэъыу�ч—щъоъ ы�ьыъчъсрщуя у
ьъцу�ч—щъоъ ыъчъсрщуя н ыъчуятыцънъч у ыъчуцич—эиыщъч ъ�щр
ьэнр. суьэрч� ъ�ы�тън�щуя ръььухьцъх “ррры�цуу ыыутн�щ� ьъ
ррхьэнън�э— ьъхы�щрщу№ у ы�тнуэу№ ятыцънъоъ у цич—эиыщъоъ ы�т
щъъ�ы�туя щ�ыърън, ыыъсун�№щух щ� рё эрыыуэъыуу. Ц щ�ьэъящрр
нырчя н ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цуях уьыъч—ти№эья 89 яты
цън щ�ыърън ръььуу, ут щух нищццу№ ятыц� ъ�ичрщуя ныыъчщя№э 30,
ярсри эрч ыърщыр ятыцу щ�ыърън р“ щ�хъряэья н щрърущ�цъных
ыъчъсрщуях. б�ичрщур щ� ыърщъч ятыцр чъсрэ ъ�рьырчуэ— эъч—цъ
чуэры�эиыщых ятыц, ыъчичрщур ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя щ� ыърщъч яты
цр нътчъсщъ ыыу ръьэ�эъчщъ ы�тнуэъх ьуьэрчр №ыуручрьцъоъ ьэ�эи
ь� ятыц� (ыы�нънъоъ ыъчъсрщуя, иьэ�щънчрщщъоъ «ъщьэуэицурх учу
рыиоучу т�цъщър�эрч—щычу �цэ�чу), э.р. ыр�ч—щъ ъ�ичрщур чъсщъ
ъыо�щутън�э— эъч—цъ щ� оъьир�ыьэнрщщых ятыц�х. »ущонуьэучрьцух
цъыыиь (ьэрырщ— църунуцуыън�щщъьэу, иыънрщ— чрсру�чрцэщъх цъщ
ьъчуруыън�щщъьэу, щ�чучуя учу ъэьиэьэнуя ыуь—чрщщъьэу у чуэр
ы�эиыщъх щъычы) щрцъэъыых эуэич—щых ятыцън у ятыцън цъырщщых
ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън щр ыътнъчярэ ъыо�щутън�э— ц�чрьэнрщщър
ъ�ичрщур щ� –эух ятыц�х. йыу э�цъх ьуэи�цуу утичрщур н шцъчр ц�ц
ичр�щъоъ ыыррчрэ� ьэ�щънуэья ррущьэнрщщыч ьыъьъ�ъч ух ьъхы�щр
щуя у ы�тнуэуя. «ыъчр эъоъ, эъч—цъ утичрщур ятыц� н шцъчр чъсрэ
Ц –эух иьчънуях, ыырсрр ньроъ, щръ�хъручъ ьътр�э— чъррчу ъ�
ичрщуя ыърщыч ятыц�ч щ�ыърън ръььуу н ьуьэрчр ъ�щроъ ъ�ы�тъ
н�щуя ь ичрэъч чрсрищ�ыърщых ырцъчрщр�цух, ьэ�эиь� у цъыыиь�
ятыцън, � э�цср ыроуъщ�ч—щых эы�руцух ыъ нъыыъь�ч ъыо�щут�цуу
ятыцънъоъ ъ�ы�тън�щуя. бьщънщычу цъчыъщрщэ�чу чъррчу ръчсщы
1) ъ�ичрщур ыърщыч ятыц�ч, учр№щуч ррущи№ чуэры�эиыщи№
щъычи у ьэ�эиь оъьир�ыьэнрщщых ятыцън н ырьыи�чуц�х р“, ич�щух
2) ъ�ичрщур ыърщыч ятыц�ч, учр№щуч ьэ�эиь оъьир�ыьэнрщщых
ятыцън н ырьыи�чуц�х р“, ич�щухья, щр нч�рр№щух ыърщыч ятыцъч;
3) ъ�ичрщур ыърщыч ятыц�ч н иьчънуях ру�чрцэщых ы�тчучух
4) ъ�ичрщур ыърщыч ятыц�ч цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън,
щ�хърящухья ыър иоыътъх уьчртщънрщуя (ь ичрэъч ьырцунуцу ьчрри
йыу ы�ты��ъэцр ьъррыс�щуя ъ�ичрщуя у эыр�ън�щух ц ыртич—э�
э�ч ъьнърщуя ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч ц ц�сръх оыиыыр ыърщых
ятыцън щисрщ руннрырщцуыън�щщых ыърхър ь ичрэъч ух ыр�ч—щъоъ
Дчя ьътр�щуя нышриц�т�щщых чъррчрх ъ�ичрщуя ыърщыч ятыц�ч
щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу, ыырсрр ньроъ, щръ�хъручъ ы�тъ
�ы�э—ья ь э�цучу ъьщънщычу ыъщяэуячу, ц�ц «ыърщъх ятыц», «оъьи
р�ыьэнрщщых ятыц», «ънуцу�ч—щых ятыц», «эуэич—щых ятыц», «чу
эры�эиыщых ятыц», «ру�чрцэщ�я нъыч� ятыц�», «ятыц, щ�хърящухья
Ащ�чут щ�ичщъх чуэры�эиыы ыъц�тын�рэ, чэъ ыъщяэур «ыърщъх
ятыц» ыыуъ�ырчъ чрсруьцуычущ�ыщых ьэ�эиь у учррэ ы�тчучщыр,
ущъор� ыыъэунъырчуныр ъыырррчрщуя н –эщъчъоуу, ьъцуъчущонуьэу
цр, чущонуьэуцр, ыьухъчъоуу у ырр�оъоуцр. Их иьчънщъ чъсщъ ыър
ы�тррчуэ— щ� ьчрри№щур щ�ыы�нчрщуя: 1) эы�руцуъщщър ыъщуч�щур;
« эы�руцуъщщъчи ыъщуч�щу№ чы ъэщъьуч ъыырррчрщуя, ьня
т�щщыр ь ыъщяэуячу «щ�ыър», «–эщъь», «щ�цуъщ�ч—щъьэ—». рърщыч
ятыцъч ьчуэ�рэья ятыц щ�ыър� учу щ�цуъщ�ч—щъьэу, ц цъэъыъх ъэщъ
ьуэья чрчънрц. ктыц ьнятын�рэ роъ рихънщъ ь ыыррырищучу ыъцъчр
щуячу, ьчисуэ ьыррьэнъч –эщучрьцъх ь�чъуррщэунуц�цуу. « –эъх
оыиыыр э�цср ъэщъьяэья ъыырррчрщуя, ьнят�щщыр ь ыъщяэуячу «ч�
эрыущьцух ятыц», «ятыц ррэьэн�», «ятыц ьрч—у». рърщъх ятыц Ч –эъ
ятыц, цъэъыых чрчънрц иьн�ун�рэ ь ы�щщроъ ррэьэн� �рт ьырцу�ч—щъ
оъ ъ�ичрщуя, щ�хъряь— н ьъъэнрэьэни№щрх ятыцънъх ьыррр. р�тнуэур
ущэрччрцэ�, чыьчуэрч—щъх рряэрч—щъьэу у рихънщъ-щы�ньэнрщщър
нъьыуэ�щур ыр�ёщц� ыыъуьхъряэ щ�у�ъчрр ц�чрьэнрщщъ у –ннрц
эунщъ щ� ыърщъч ятыцр. «�ц ыы�нучъ, ыърщъх ятыц нищццуъщ�ч—щъ
ьэ�щънуэья ырыныч у ъьщънщыч ятыцъч. ярсри эрч н ръььуу н ыъ
ьчррщур 25-30 чрэ нищццуъщуыирэ иьэъхчунър ыъщяэур «щрнч�ррщур
ыърщыч ятыцъч», уьыъч—тирчър ыыу щрнч�ррщуу –эщучрьцуч ятыцъч,
цъор� н ц�чрьэнр ырынъоъ (рьэрьэнрщщъоъ) ятыц� ныьэиы�рэ ыиььцух
ятыц учу ятыц, щ�у�ъчрр ы�ьыыъьэы�щрщщых н цъщцырэщъч ыроуъщр
(щ�ыыучры, ятыц ь�х� н ррьыи�чуцр с�х� (кциэуя). Н�ыяри ь –эуч
ыъщяэурч ыъянучъь— щънър щ�ыы�нчрщур н ятыцънъч ъ�ы�тън�щуу
ррэрх Ч ъ�ичрщур ыърщъчи ятыци щр нч�рр№щух –эщучрьцуч ятыцъч
(учу ъ�ичрщур –эщучрьцъчи ятыци щр нч�рр№щух ыърщыч ятыцъч).
–�цър ыъщуч�щур ъьщънын�рэья щ� ыъщяэуях «ятыц щ�ыър�», «ч�эр
ыущьцух ятыц». –�цуч ъ�ы�тъч, р�щщър щ�ыы�нчрщур ъьщън�щъ щ� �ц
« нищццуъщ�ч—щъчи ыъщуч�щу№, нътщуцшрчи н иьчънуях �учущо
нутч� у чщъоъятычуя, чы ъэщъьуч ъыырррчрщуя, ьнят�щщыр ь ц�чр
ьэнъч нч�ррщуя ятыцъч у шуыъэъх уьыъч—тън�щуя, «нищццуъщ�ч—
щъ ырыных ятыц», «ъьщънщъх ятыц». рърщъх ятыц ъэъсррьэнчярэья ь
ятыцъч, щ� цъэъыъч чрчънрц чыьчуэ �рт ръыъчщуэрч—щъоъ ь�чъцъщ
эыъчя, рьэрьэнрщщъ у цъчнъыэщъ ныы�с�рэ ьнъу чыьчу н иьэщъх у
ыуь—чрщщъх нъычр. Ц –эъч ьчич�р ыърщыч ятыцъч ьэ�щънуэья ятыц,
цъэъыыч чрчънрц ънч�ррч ь ч�цьуч�ч—щъх очи�ущъх у ыъчщъэъх. йыу
нищццуъщ�ч—щъч ыъщуч�щуу «ыърщъх ятыц» щр ньрор� ьъны�р�рэ ь
–эщучрьцъх ь�чъуррщэунуц�цурх. «�ц ыы�нучъ, ъьщънщыч, нищццу
ъщ�ч—щъ ырыныч ятыцъч ч�ьэъ ьэ�щънуэья ятыц, щ� цъэъыъч чрчънрц
ыъчич�рэ ъ�щрр у ыыънрььуъщ�ч—щър ъ�ы�тън�щур, у ятыц, янчя№
щухья ьыррьэнъч ыыънрььуъщ�ч—щъх у ъ�щрьэнрщщъх рряэрч—щъьэу.
счррън�эрч—щъ, ятыц, иьнърщщых н ррэьэнр, щъ щр ыърцырычрщщых
у щр ыърррыс�щщых ьуьэрчъх ъ�ы�тън�щуя, ыъьэрырщщъ нищццуъ
щ�ч—щъ ъэърнуо�рэья щ� нэъыъх ыч�щ учу ыъьэрырщщъ иэы�чун�рэья.
Д�щщър щ�ыы�нчрщур ъьщънын�рэья щ� нищццуъщ�ч—щъч ыърхърр ц
Иьхъря ут эы�руцуъщщъоъ у нищццуъщ�ч—щъоъ ыъщуч�щуя, цъэъ
ыыр н чъщъятычщъч ъ�щрьэнр н урр�чр ьъны�р�№э, ныянчрщы ьчр
ри№щур цыуэрыуу, ъыырррчя№щур ятыц ц�ц ыърщъх: ыъыяръц у эуы
иьнърщуя (ырыных у иьнърщщых рьэрьэнрщщыч ыиэёч); ц�чрьэнъ иьнъ
рщуя (ъ�ычщъ чичшух ятыц ущрунур�); шуыъэи иыъэыр�чрщуя (ыърщъх
ятыц ь�чых иыъэыр�чярчых); щ�чучур нщиэырщщрх –чъцуъщ�ч—щъх ьня
ту ь ятыцъч; нщршщ№№ уррщэунуц�цу№ (ц�ц рыиоур ъыырррчя№э ыър
щъх ятыц ущрунур�). « ьъс�чрщу№, н ръььуу, нътчъсщъ, ыър нчуящурч
э�цух цыуэрыурн ыъянчярэья «ъы�ьщ�я» эрщррщцуя Ч эы�щьнъыч�цуя
эы�руцуъщщъоъ ыъщуч�щуя ыъщяэуя «ыърщъх ятыц» щ� нищццуъщ�ч—щър
ыъщуч�щур у ыъыыэц� нынрьэу щ� щъыч�эунщъ-ыы�нънъх иыънрщ—.
Ц щ�ьэъящрр нырчя нррры�ч—щър т�цъщър�эрч—ьэнъ ыъ ыр�чут�
цуу ятыцънъх ыъчуэуцу ъьщън�щъ щ� эы�руцуъщщъч ыъщуч�щуу у �ц
ьуъчъоучрьцъч ыърхърр ц ъыырррчрщу№ ыъщяэуя «ыърщъх ятыц» ]4].
съоч�ьщъ ьэ�э—р 68 «ъщьэуэицуу ръььухьцъх “ррры�цуу ньрч рё щ�
ыър�ч о�ы�щэуыирэья ыы�нъ щ� ьъхы�щрщур ыърщъоъ ятыц� у ьътр�щур
иьчънух рчя роъ утичрщуя у ы�тнуэуя ]5]. йъ ыищцэи 4 ьэ�э—у 14 «ктыц
ъ�ы�тън�щуя» нррры�ч—щъоъ т�цъщ� «б� ъ�ы�тън�щуу н ръььухьцъх
“ррры�цуу» оы�ср�щр щ�шрх ьэы�щы учр№э ыы�нъ щ� ыъчичрщур ръ
шцъч—щъоъ, щ�ч�ч—щъоъ ъ�щроъ у ъьщънщъоъ ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя щ�
ыърщъч ятыцр ут чуьч� ятыцън щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу, �
э�цср ыы�нъ щ� утичрщур ыърщъоъ ятыц� н ыырррч�х нътчъсщъьэрх,
ыырръьэ�нчярчых ьуьэрчъх ъ�ы�тън�щуя. йырыър�н�щур у утичрщур
ыърщых ятыцън щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу н ы�чц�х учр№щух
оъьир�ыьэнрщщи№ �ццырруэ�цу№ ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч ъьи
щрьэнчярэья н ьъъэнрэьэнуу ь нррры�ч—щычу оъьир�ыьэнрщщычу ъ�
счрри№щрр н�сщрхшрр ыъщяэур н ъ�ч�ьэу ятыцънъоъ ъ�ы�тъ
н�щуя Ш «Гъьир�ыьэнрщщых ятыц». Ц 1953 оъри –цьырыэы йНЕс«б
ыыррчъсучу ы�тоы�щучуэ— ыъщяэуя «оъьир�ыьэнрщщых ятыц» у «ъну
цу�ч—щых ятыц». Гъьир�ыьэнрщщых ятыц ныыъчщярэ ущэроы�цуъщщи№
нищццу№ н ы�чц�х р�щщъоъ оъьир�ыьэн� н ыъчуэучрьцъх, ьъцу�ч—щъх
у цич—эиыщъх ьнры�х у ныьэиы�рэ н ц�чрьэнр ьучнъч� р�щщъоъ оъьи
р�ыьэн�. Гъьир�ыьэнрщщых ятыц Ч –эъ ятыц «ъщьэуэицуу р�щщъоъ оъ
ьир�ыьэн�. йъ–эъчи чъсщъ ьчуэ�э—, чэъ оъьир�ыьэн�, щр учр№щур цъ
рунуцуыън�щщъх «ъщьэуэицуу, щр учр№э оъьир�ыьэнрщщъоъ ятыц� ]2].
бнуцу�ч—щых ятыц Ч ятыц иыы�нчрщуя, т�цъщър�эрч—ьэн�, ьиръ
ыыъутнърьэн�, ррчъыыъутнърьэн�, ъ�ы�тън�щуя, ънуцу�ч—щых чрыъ
ыыуяэух. Ц ръььухьцъх “ррры�цуу чщъоур ыърщыр ятыцу учр№э ьэ�
эиь чрьэщых ънуцу�ч—щых ятыцън щ� цъщцырэщых эрыыуэъыу�ч—щых
ъ�ы�тън�щуях. « ьъс�чрщу№, н щ�ьэъящрр нырчя ух ьэ�эиь ъьэ�рэья
эъч—цъ ррцч�ы�эунщыч. Ит чуьч� ыърщых ятыцън цъырщщых ч�чъчуь
чрщщых щ�ыърън 10 ятыцън янчя№эья ънуцу�ч—щычу ятыц�чу: нрыь
ьцух, ръчо�щьцух, ч�щьухьцух, щрщрццух, ьрч—циыьцух, чицъэьцух,
Ц щ�шрх ьэы�щр н ьъъэнрэьэнуу ь ы.1 ьэ�э—у 68 «ъщьэуэицуу ръь
ьухьцъх “ррры�цуу оъьир�ыьэнрщщыч ятыцъч янчярэья ыиььцух
ятыц, ьыъьъ�ьэни№щух нт�учъыъщуч�щу№, ицырычрщу№ чрсщ�цу
ъщ�ч—щых ьнятрх н ррущъч чщъоъщ�цуъщ�ч—щъч оъьир�ыьэнр. съ
оч�ьщъ ы. 1 ьэ�э—у 14 «ктыц ъ�ы�тън�щуя» нррры�ч—щъоъ т�цъщ� «б�
ъ�ы�тън�щуу н ръььухьцъх “ррры�цуу» н щ�шрх ьэы�щр о�ы�щэуыи
рэья ыъчичрщур ъ�ы�тън�щуя щ� оъьир�ыьэнрщщъч ятыцр ръььухьцъх
“ррры�цуу щ� иыънщях ъ�ы�тън�щуя, � э�цср ны�ъы ятыц� ъ�ичрщуя
у нъьыуэ�щуя н ыырррч�х нътчъсщъьэрх, ыырръьэ�нчярчых ьуьэрчъх
ъ�ы�тън�щуя. йырыър�н�щур у утичрщур оъьир�ыьэнрщщъоъ ятыц�
ръььухьцъх “ррры�цуу н ы�чц�х учр№щух оъьир�ыьэнрщщи№ �ццыр
руэ�цу№ ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч ъьищрьэнчярэья н ьъъэнрэьэнуу
ь нррры�ч—щычу оъьир�ыьэнрщщычу ъ�ы�тън�эрч—щычу ьэ�щр�ыэ�
си�ърцэы, учр№щур ьэ�эиь ырьыи�чуц, э�цср ыъ ьэ�э—р 68 (ы.
2) «ъщьэуэицуу ръььухьцъх “ррры�цуу ныы�нр иьэ�щ�нчун�э— ьнъу
оъьир�ыьэнрщщыр ятыцу, цъэъыыр уьыъч—ти№эья щ�ыяри ь ъ�щроъ
ьир�ыьэнрщщыч ятыцъч Ш ыиььцуч ятыцъч. Ц щ�ьэъящрр нырчя н
щ�шрх ьэы�щр 30 ыърщых ятыцън щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу
нищццуъщуыи№э ц�ц оъьир�ыьэнрщщыр ятыцу ырьыи�чуц. съоч�ьщъ ы.
3 ьэ�э—у 14 «ктыц ъ�ы�тън�щуя» нррры�ч—щъоъ т�цъщ� «б� ъ�ы�тън�
щуу н ръььухьцъх “ррры�цуу» н ьъъэнрэьэнуу ь т�цъщър�эрч—ьэнъч
ырьыи�чуц ръььухьцъх “ррры�цуу н ъ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цуях
ньрх иыънщрх чъсрэ ннъруэ—ья ыырыър�н�щур у утичрщур ух оъьир�ы
ьэнрщщых ятыцън. йырыър�н�щур у утичрщур оъьир�ыьэнрщщых яты
цън ырьыи�чуц н ы�чц�х учр№щух оъьир�ыьэнрщщи№ �ццырруэ�цу№
ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч э�цср ъьищрьэнчярэья н ьъъэнрэьэнуу ь
нррры�ч—щычу оъьир�ыьэнрщщычу ъ�ы�тън�эрч—щычу ьэ�щр�ыэ�чу,
Ц ырьыи�чуц�х ръььухьцъх “ррры�цуу ньчрр т� иьэ�щънчрщурч
оъьир�ыьэнрщщых ятыцън, уьыъч—тирчых щ�ыяри ь оъьир�ыьэнрщщыч
ыиььцуч ятыцъч, н ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщуях ъ�щроъ у ыыънрь
ьуъщ�ч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя �ычъ ннрррщъ ъ�ичрщур оъьир�ыьэнрщщыч
ятыц�ч н нъычр ичр�щъоъ ыыррчрэ� ъ�ич�№щухья щрт�нуьучъ ъэ
–эщучрьцъх ыыущ�рчрсщъьэу. йырыър�н�щур н щрцъэъыых ьи�ърц
э�х щъьучъ ъ�ят�эрч—щых х�ы�цэры, н щрцъэъыых учррэ ръ�ыънъч—
щър, т�януэрч—щър щ�ч�чъ. –�цуч ъ�ы�тъч, н ьуьэрчр шцъч—щъоъ
ятыцънъоъ ъ�ы�тън�щуя ръььухьцъх “ррры�цуу ыъянучъь— щънър
щ�ыы�нчрщур Ч ъ�ичрщур оъьир�ыьэнрщщъчи ятыци ырьыи�чуц ррэрх
ы�тщых щ�цуъщ�ч—щъьэрх. Нъ н щ�ьэъящрр нырчя р�щщър щ�ыы�нчр
щур щр учррэ цъщцрыэи�ч—щъоъ ыърхър�, ъыэуч�ч—щых щъыч�эунщых
ыы�нъных ъьщън, щ�ичщъоъ у ичр�щъ-чрэъручрьцъоъ ьъыыънъсррщуя.
Ц ьняту ь чрч ч�ьэъ нътщуц�№э ыыъэунъырчуя ыыу ъыо�щут�цуу ъ�ы�
–уэич—щых ятыц Ч –эъ ятыц, щ�тн�щур цъэъыъоъ ьъны�р�рэ у ьъ
ъэщъьуэья ь учрщрч –эщъь�, ыъ цъэъыъчи щ�тн�щъ щ�цуъщ�ч—щъ-оъ
ьир�ыьэнрщщър учу щ�цуъщ�ч—щъ-эрыыуэъыу�ч—щър ъ�ы�тън�щур. Н�
ъьщънр э�цъоъ ъыырррчрщуя эуэич—щычу ятыц�чу щ�ыяри ь оъьир�ы
ьэнрщщычу ятыц�чу ырьыи�чуц чъсщъ ьчуэ�э— ьчрри№щур ыърщыр
ятыцу щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу: щрщрццух, чицъэьцух, х�щэых
ьцух, ч�щьухьцух, цъыяцьцух, ръчо�щьцух, –нрщьцух, –нрщцухьцух у
рыиоур ятыцу. яъсщъ ьчуэ�э—, чэъ –эъ ъ�ьэъяэрч—ьэнъ ьыъьъ�ьэнирэ
нущ�щьуыън�щу№ утр�щуя ичр�щъх у хиръсрьэнрщщъх чуэры�эиыы щ�
–эух ятыц�х, нищццуъщуыън�щу№ щ�ичщъ-чрэъручрьцух ч��ъы�эъыух
у ц�нрры ыыу ущьэуэиэ�х ыънышрщуя цн�чунуц�цуу ы��ъэщуцън ъ�
ы�тън�щуя, црчрнъх ыъроъэънцр ичуэрчрх ыърщых ятыцън у чуэры�
эиы, ыыънрррщу№ ыроуъщ�ч—щых чрыъыыуяэух рчя ррэрх у ырр�оъоън.
брщуч ут ь�чых ьчъсщых �ьырцэън нищццуъщуыън�щуя ыърщых
ятыцън щ�ыърън ръььуу н ы�тчучщых ьнры�х, н эъч чуьчр н ьуьэрчр
ъ�ы�тън�щуя, янчярэья щрьъъэнрэьэнур ух чущонуьэучрьцъоъ цъыыи
»уэры�эиыщых ятыц Ч ъьщънщ�я, щ�рру�чрцэщ�я нъыч� ьищр
ьэнън�щуя ятыц�, х�ы�цэрыути№щ�яья �ъч—шрх ы�ьыыъьэы�щёщщъ
ьэ—№, ъ�ы��ъэ�щщъьэ—№, ыъчунищццуъщ�ч—щъьэ—№, ьэучуьэучрьцъх
руннрырщцу�цурх у эрщррщцурх ц ыроч�чрщэ�цуу. йъ ьнърчи цич—
эиыщъчи у ьъцу�ч—щъчи ьэ�эиьи чуэры�эиыщых ятыц ыыъэунъьэъуэ
эрыыуэъыу�ч—щыч ру�чрцэ�ч. »уэры�эиыщых ятыц янчярэья ятыцъч
ыуь—чрщщъьэу, хиръсрьэнрщщъх чуэры�эиыы, ыи�чуцуьэуцу, ънуцу
�ч—щых у ррчъных ръцичрщэън, ъ�ы�тън�щуя, щ�ицу. бщ ръчсрщ �ыэ—
ъ�щрыъщяэщыч, ръьэиыщыч ц нъьыыуяэу№ ньрчу ччрщ�чу ъ�щрьэн�,
учрэ— нътчъсщъьэ— ъ�ьчисун�э— ъьщънщыр ьнрыы рряэрч—щъьэу ч№
Н�чучур чуэры�эиыщъоъ ятыц� ь иьэъхчунычу, ъ�щрыыущяэычу
щъыч�чу Ч нищр�чрщэ, т�чъо у о�ы�щэуя ы�тнуэуя ч№�ъоъ ятыц�, н
эъч чуьчр ъьщън� рчя ьътр�щуя ьуьэрчы ъ�ичрщуя ятыци н шцъчр,
утр�щуя ичр�щъх чуэры�эиыы. –ъч—цъ ы�тнуэых чуэры�эиыщых ятыц,
учр№щух църунуцуыън�щщыр ятыцъныр щъычы, щ�у�ъчрр уььчрръ
н�щщи№ у ыъчщи№ щ�ичщи№ ��ти, ыътнъчярэ ы�ты��ъэ�э— ц�чрьэнрщ
щи№ ьуьэрчи щрыырыынщъоъ ъ�ичрщуя н ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых ъыо�
щут�цуях. Ц ръььухьцъх “ррры�цуу э�цъх иыънрщ— чъоиэ ъ�рьырчуэ—
эъч—цъ ыърщыр ятыцу, учр№щур оъьир�ыьэнрщщых ьэ�эиь н ырьыи
�чуц�х, э�цур ц�ц э�э�ыьцух, яциэьцух, ��шцуыьцух, чин�шьцух, �ры
орхьцух, �иыяэьцух, �чэ�хьцух, ущоишьцух, ц���ырущъ-чрыцрььцух,
ч�ыухьцух, ъьрэущьцух, ц�ччыццух, чъыръньцух у рыиоур. рртич—
э�эъч ъ�ичрщуя ыърщъчи ятыци, учр№щрчи оъьир�ыьэнрщщых ьэ�эиь
у иьэъхчуни№ чуэры�эиыщи№ щъычи, ръчсщъ ьэ�э— ънч�ррщур цич—
эиыъх ырчу, ъ�рьырчун�№щрх щ� ьъъэнрэьэни№щрч иыънщр �ъчрр
шуыъцър нищццуъщуыън�щур ятыц� н ъ�щрьэнрщщъ-ыъчуэучрьцъх
Ду�чрцэщ�я нъыч� ятыц� Ч ы�тщънурщъьэ— ятыц�, иыъэыр�чярч�я
н ц�чрьэнр ьыррьэн� ъ�щрщуя чуц�чу, ьнят�щщычу эрыыуэъыу�ч—
щъх, ьъцу�ч—щъх ъ�щщъьэ—№. Ду�чрцэы ъ�ч�р�№э ы�тчучуячу н тни
цънъч ьэыър, чрцьуцр, ьчънъъ�ы�тън�щуу, оы�чч�эуцр. иэу ы�тчучуя
чъоиэ �ыэ— щр�ъч—шучу, э�ц чэъ ч№ру, оънъыящур щ� ы�тщых ру�
чрцэ�х, ыъщуч�№э рыио рыио�. Ищъор� ру�чрцэы щрцъэъыых ятыцън
э�ц ьуч—щъ ъэчуч�№эья, чэъ ъ�щрщур чрсри оънъыящучу т�эыирщрщъ
учу щрнътчъсщъ. сищрьэнрщщыр ру�чрцэщыр ы�тчучуя ьэ�щъняэья
ьры—ртщыч ыырыяэьэнурч ьътр�щу№ чуэры�эиыщъоъ ъ�щрщ�ыърщъоъ
ятыц�. бэьиэьэнур ррущъх чуэры�эиыщъх нъычы у ятыцънъх щъычы
и чщъоух ыърщых ятыцън щ�ыърън т�ррысун�рэ ыыъцрьь ы�тнуэуя
ятыц� н ьънырчрщщых иьчънуях, ьътр�щуя ррущъх ьуьэрчы шцъч—щъ
съхы�щрщур ру�чрцэщых нъыч ыърщых ятыцън у ух утичрщур н ъ�
щръ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цуях щ�у�ъчрр х�ы�цэрыщъ рчя ятыцън
цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры�, су�уыу у Д�ч—щроъ Цъь
эъц� р“. бьщънщычу н�цэъы�чу э�цъоъ ыъчъсрщуя чъсщъ ьчуэ�э—
ы�тъ�щрщщър руьырыьщър ыыъсун�щур –эух щ�ыърън щ� ъ�шуыщъх
эрыыуэъыуу, н щрьцъч—цух ьи�ърцэ�х ръььухьцъх “ррры�цуу у ъэ
ьиэьэнур �цэунщъоъ цъччищуц�эунщъоъ нт�учъррхьэнуя р�ср нщиэыу
ърщъоъ ыроуъщ� ут-т� ир�чрщщъьэу у эыирщъръьэиыщъьэу эрыыуэъыух
ыыъсун�щуя. счррирэ ъэчрэуэ—, чэъ и ц�сръоъ ятыц� ьнъя ъьъ��я ьъ
цуъцич—эиыщ�я у чущонуьэучрьц�я ьуэи�цуя. р�ььчъэыуч цъщцырэщи№
ьуэи�цу№ щ� ыыучрыр –нрщьцъоъ ятыц�, янчя№щроъья ънуцу�ч—щыч
инрщьцух ятыц, щрьчъэыя щ� ыыънрррщур чрыъыыуяэух ыъ ьэ�щ
р�ыэут�цуу, църунуц�цуу ятыцъных щъыч, щ�чущ�я ь 1932 оър�, н
ч�ьэщъьэу ъынъоы�нучрьцух, ръ ьух ыъы щр учррэ иьэъхчуных чуэр
ы�эиыщых щъыч. Нрцъэъыыр ыъчъсрщуя ррущъх ыуь—чрщщъх нъычы
–нрщьцъоъ ятыц�, ьътр�щщъх щ� ъьщънр оънъыън нъьэъчщъоъ щ�ырчуя
Ч ру�чрцэ� –нрщън, ыыъсун�№щух н я�о�р�щьцъх ъ�ч�ьэу, «�чч�э
ьцъч у ”���ыъньцъч цы�ях, ’ицъэьцъч �нэъщъчщъч ъцыиор, щрьчъэыя
щ� църунуц�цуъщщыр чрыы чрырт шцъч—щыр ичр�щуцу, щр нъьыыущя
эы тщ�чуэрч—щъх ч�ьэ—№ –нрщън, щъьуэрчрх т�ы�рщъоъ щ�ырчуя, ыыъ
счррирэ ъэчрэуэ—, чэъ, ыъ р�щщыч ырырыуьу 2010 оър�, н ррьыи
�чуцр с�х� (кциэуя) ыыъсун�рэ ъьщънщ�я ч�ьэ— –нрщън ръььухьцъх
“ррры�цуу, н эъч чуьчр щъьуэрчрх ыърщъоъ –нрщьцъоъ ятыц�, ънч�
ррншух уч ыъ эы�руцуъщщъх нъычр (иьэщ�я ырырр�ч� ятыц� ъэ ыъцъ
чрщуя ъэ ыъцъчрщу№) т�ы�рщыч ру�чрцэъч. Ц ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых
ъыо�щут�цуях ырьыи�чуцу ъ�рьырчун�рэья щрыырыынщър ъ�ичрщур
–нрщьцъчи ятыци. Ц ьътр�щуу у ы�тнуэуу –нрщьцъх хиръсрьэнрщщъх
чуэры�эиыы тщ�чуэрч—щ�я ыъч— ыыущ�рчрсуэ ыыррьэ�нуэрчяч –нрщ
ьцъоъ щ�ыър�, ыыъсун�№щуч н ррьыи�чуцр с�х� (кциэуя): Н.с.–�
ы��ицущи, й.А. сэры�щъни-»�чиэьцъчи, Ц.Д. »р�рррни, А.Ц. «ыунъ
ш�ыцущи, Д.Ц. «ыунъш�ыцущи, Ц. с. «рхчрэущъни-ч�ыо�ч�щи, Ц.А.
х–ээу «
х–эч–ээу, Ц.Г. чрчъч№�ьцъх-Аыциц, Е.Н. чъ
–�цуч ъ�ы�тъч, н щ�ьэъящрр нырчя иьэщ�я у ыуь—чрщщ�я нъычы
–нрщьцъоъ ятыц� н щ�у�ъчрр ыъчщъх нъычр нищццуъщуыи№э н рр
ьыи�чуцр с�х� (кциэуя). йъ ьнрррщу№ чщъоух щъьуэрчрх –нрщьцъоъ
ятыц�, н щ�ьэъящрр нырчя ъч—ьцух оънъы нъьэъчщъоъ щ�ырчуя, ы�ь
ыыъьэы�щрщщых цъор�-эъ ыыручищрьэнрщщъ н я�о�р�щьцъх ъ�ч�ьэу,
щ� ъьщънр цъэъыъоъ т�чъсрщ� ыуь—чрщщ�я нъыч� –нрщьцъоъ ятыц�,
щр нищццуъщуыирэ (учу щъьуэрчрх ъьэ�чъь— ъчрщ— ч�чъ). иэъ ъ�ьэъ
яэрч—ьэнъ янчярэья щ�у�ъчрр тщ�чучыч н�цэъыъч н ьътр�ншрхья
Цррищ�я ыъч— н ьътр�щуу чуэры�эиыщъоъ ятыц� ыыущ�рчрсуэ щ�у
�ъчрр ырыррънъх ч�ьэу ъ�щрьэн�. Ц эрчрщур щрьцъч—цух чрэ ыырр
ьэ�нуэрчу –нрщьцъх ущэрччуорщцуу, ъ�щрьэнрщщыр рряэрчу, щъьу
эрчу –нрщьцъоъ ятыц�, ччрщы Аььъцу�цуу –нрщън ррьыи�чуцу с�х�
(кциэуя) ьэ�няэ нъыыъь ъ ьънрышрщьэнън�щуу �чн�нуэ� у ъынъоы�
нучрьцух щъыч ьънырчрщщъоъ –нрщьцъоъ ятыц� ь ичёэъч ру�чрцэ�
–нрщън кциэуу. иэъ ъ�ьэъяэрч—ьэнъ эыр�ирэ нщуч�эрч—щъоъ ъэщъшр
щуя ьъ ьэъыъщы ичёщых-чущонуьэън у ыыущяэуя иыы�нчрщчрьцух ыр
шрщух ъыо�щ�чу оъьир�ыьэнрщщъх нч�ьэу. З�р�ч� чущонуьэън Ч ы�ь
ьчъэырщур ньроъ щънъоъ н ятыцр ь эъчцу тырщуя ьъъэнрэьэнуя ъ�щуч
т�цъщъчрыщъьэяч ы�тнуэуя у ъыэуч�ч—щыч иьчънуяч роъ нищццуъ
А.А. чиыыцущ, утнрьэщых ичрщых, уььчррън�ншух ьънырчрщщър
ьъцуъчущонуьэучрьцър ьъьэъящур у ьъ�ьэнрщщъ чущонуьэучрьцур
�ьырцэы эищоиьъ-ч�щ—чсиыьцух ятыцън, ныьц�т�ч щ�у�ъчрр ъыэу
ч�ч—щых ыиэ— ныхър� ут ьътр�ншрхья ьуэи�цуу. «Црыъяэщрр ньроъ,
ы�тичщъх �ч—эрыщ�эунъх ьищрьэни№щрчи ыъчъсрщу№ ррч янчярэ
ья ъ�рьырчрщур ыъчщъцрщщъоъ нищццуъщуыън�щуя ньрх ятыцъных
нъыч�цух Ч ру�чрцэън у оънъыън –нрщьцъоъ ятыц� н ы�нщъх чрыр
н иьэщъх у ыуь—чрщщъх нъычр н ьъъэнрэьэнуу ь ыр�ч—щъх ятыцънъх
ьуэи�цурх у рихънщычу ыъэыр�щъьэячу ъэррч—щых эрыыуэъыу�ч—щых
оыиыы щъьуэрчрх ятыц�, оънъыящух щ� эрх учу ущых ру�чрцэ�х» ]1,
–�цъоъ ср чщрщуя ыыуррысун�№эья чщъоур уььчррън�эрчу у
ьырцу�чуьэы, т�щуч�№щурья ыыъ�чрч�чу ыърщых ятыцън цъырщщых
ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры�, су�уыу у Д�ч—щроъ Цъьэъц� р“ н
нррищух чущонуьэучрьцух щ�ичщых црщэы�х ръььухьцъх “ррры�цуу.
бэчрч�рч, чэъ ятыцу, щ�хърящурья ыър иоыътъх уьчртщънрщуя, эыр�и
№э щрьэ�щр�ыэщъоъ ыърхър� ц иьэ�щънчрщу№ ррущых ятыцъных щъыч.
Ц ьняту ь –эуч ръыиьц�рч нътчъсщъьэ— ьчрри№щух н�ыу�щэън
църунуц�цуу ьънырчрщщых чуэры�эиыщых щъыч –нрщьцъоъ ятыц�: 1)
ьънрышрщьэнън�щур ятыцъных щъыч –нрщьцъоъ ятыц� ь ичёэъч оънъ
ыън –нрщън ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) щ� нррры�ч—щъч (чрсыроуъ
щ�ч—щъч) иыънщр; 2) иьэ�щънчрщур ъыо�щъч оъьир�ыьэнрщщъх нч�ьэу
рс (к) ррущых ятыцъных щъыч –нрщьцъоъ ятыц�, уьыъч—тирчых ыыу
йыу –эъч ьчррирэ ичрьэ—, чэъ �рт ятыцъных щъыч, иьэ�щънчрщщых
щ� оъьир�ыьэнрщщъч иыънщр щ� ъьщънр ьънырчрщщых щ�ичщых ыърхъ
рън у ыыущяэых ь ичёэъч чщрщуя у ыътуцуу �ъч—шущьэн� щъьуэрчрх
ятыц�, щрнътчъсщъ ьътр�э— –ннрцэунщи№ ьуьэрчи ъ�ичрщуя ыър
ктыцу, щ�хърящурья ыър иоыътъх уьчртщънрщуя Ч ыъщяэур, ннр
ррщщър йНЕс«б н 2003 оъри н ырцъчрщр�эрч—щъч ръцичрщэр «–ут
щрьыъьъ�щъьэ— у ъы�ьщъьэ— уьчртщънрщуя ятыцън», ыыущяэъч н ыр
тич—э�эр ньрчуыщъх ньэырчу –цьырыэън ыъ ыыъ�чрч�ч уьчрт�№щух
ятыцън. Ц р�щщъч ръцичрщэр ъыырррчрщы 9 цыуэрыурн ъцрщцу ьъьэъ
ящуя ятыц�: ырырр�ч� ятыц� ъэ ыъцъчрщуя ц ыъцъчрщу№; ��ьъч№эщър
цъчучрьэнъ оънъыящух; ьъъэщъшрщур чуьч� оънъыящух щ� р�щщъч
ятыцр ц ъ�щрх чуьчрщщъьэу –эщучрьцъх оыиыыы; утчрщрщур ъ�ч�ьэрх
уьыъч—тън�щуя ятыц�; щъныр ьнрыы уьыъч—тън�щуя ятыц�; ичр�щыр
ч�эрыу�чы у иыънрщ— оы�чъэщъьэу щ� р�щщъч ятыцр; ыы�нуэрч—
ьэнрщщ�я у ънуцу�ч—щ�я ыътуцуя у ыъчуэуц� ыъ ъэщъшрщу№ ц ятыци,
нцч№ч�я ънуцу�ч—щых ьэ�эиь у уьыъч—тън�щур ятыц�; ъэщъшрщур ц
ятыци ччрщън ьъъэнрэьэни№щрх –эщъятыцънъх оыиыыы; иыънрщ— ръ
Ц 2009 оъри щ� ь�хэр йНЕс«б �ыч� ы�тчрщрщ� ущэры�цэунщ�я
ц�ыэ� уьчрт�№щух ятыцън чуы�. съоч�ьщъ р�щщыч –эъх ц�ыэы 136
ятыцън щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу щ�хъряэья н ъы�ьщъьэу, 20
ятыцън чрыэны. Ц ъьъ�рщщъ цыуэучрьцъч ьъьэъящуу щ�хъряэья –щрц
цух, ьрч—циыьцух, црэьцух, уэрч—чрщьцух у рщр 19 ятыцън. Ц ьры—рт
щъх ъы�ьщъьэу ъц�т�чуь— 29 ятыцън, ьырру цъэъыых чицъэьцух, ц�
ырч—ьцух, щунхьцух. йър иоыътъх уьчртщънрщуя щ�хъряэья 49 ятыцън,
н ух чуьчр ц�ччыццух, ирчиыэьцух ятыцу, учр№щур ьэ�эиь оъьир�ы
ьэнрщщых. бы�ьрщур и ьырцу�чуьэън нытын�№э р�ср чрчрщьцух, эи
нущьцух у яциэьцух ятыцу, учр№щур э�цср ьэ�эиь оъьир�ыьэнрщщых
ятыцън ырьыи�чуц. ктыц�ч, щ� цъэъыых оънъыяэ чрщрр 500 эыьяч чрчъ
нрц, ьчъсщъ нысуэ— н иьчънуях иы��щут�цуу у очъ��чут�цуу.
–�цуч ъ�ы�тъч, ыр�чут�цуя руннрырщцуыън�щщъоъ ыърхър� ц ьът
р�щу№ ьуьэрчы ъ�ичрщуя ыърщыч ятыц�ч щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�
цуу янчярэья ррущьэнрщщыч ъыэуч�ч—щыч ыршрщурч н р�щщъх ьуэи�цуу.
Ц ьътр�щуу ьуьэрчы шцъч—щъоъ ятыцънъоъ ъ�ы�тън�щуя э�цср
учр№э тщ�чрщур ы�тоы�щучун�щур э�цух ыъщяэух, ц�ц «ятыц ъ�ичрщуя
у нъьыуэ�щуя», «утичрщур ятыц�», «ятыц ъ�ы�тън�щуя». ктыц ъ�ичр
щуя Ч эъэ, щ� цъэъыъч нрррэья црчрщ�ыы�нчрщщых ыыъцрьь ъыо�щут�
цуу рряэрч—щъьэу ъ�ич�№щухья ыъ ънч�ррщу№ тщ�щуячу, ичрщуячу,
щ�ныц�чу у цъчырэрщцурх, ыыуъ�ырэрщу№ ъыыэ� рряэрч—щъьэу, ы�т
нуэу№ ьыъьъ�щъьэрх, нъычуыън�щу№ чъэун�цуу ыъчичрщуя ъ�ы�
тън�щуя н эрчрщур ньрх сутщу. ктыц нъьыуэ�щуя Ч ятыц, щ� цъэъыъч
ыр�чутирэья рряэрч—щъьэ—, щ�ыы�нчрщщ�я щ� ы�тнуэур чучщъьэу, ьъ
тр�щур иьчънух рчя ь�чъъыырррчрщуя у ьъцу�чут�цуу ъ�ич�№щроъ
ья щ� ъьщънр ьъцуъцич—эиыщых, рихънщъ-щы�ньэнрщщых црщщъьэрх,
ыыущяэых н ъ�щрьэнр ыы�нуч у щъыч ыънрррщуя н ущэрырь�х чрчънр
Ц ьэ�э—р 14 нррры�ч—щъоъ т�цъщ� «б� ъ�ы�тън�щуу н ръььухьцъх
“ррры�цуу» нчрьэъ эы�руцуъщщъ уьыъч—тирчъоъ ыъщяэуя «ятыц ъ�
ичрщуя» ннрррщъ ыъщяэур «ятыц ъ�ы�тън�щуя», ъ�ъррущя№щрр рн�
ыъщяэуя «ятыц нъьыуэ�щуя» у «ятыц ъ�ичрщуя» н ррущых црчрщ�
ыы�нчрщщых ыыъцрьь. йыу –эъч щ� оъьир�ыьэнрщщъч иыънщр о�ы�щ
эуыирэья эъч—цъ ыъчичрщур ъ�ы�тън�щуя щ� оъьир�ыьэнрщщъч ятыцр
ръььухьцъх “ррры�цуу. б�ичрщур щ� ыърщъч ятыцр щ�ыърън ръь
ьухьцъх “ррры�цуу нътчъсщъ эъч—цъ ыыу ыъчичрщуу ръшцъч—щъоъ,
щ�ч�ч—щъоъ у ъьщънщъоъ ъ�ы�тън�щуя, ыыу иьчънуу ыырръьэ�нчрщуя
э�цъх нътчъсщъьэу. Ц ьэ�ышрх шцъчр н црчях ыъроъэънцу ц ыъчи
чрщу№ ыыънрььуъщ�ч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя у ыыъсун�щу№ н чщъоъщ�
цуъщ�ч—щъч оъьир�ыьэнр ыыррыъч�о�рэья ырырхър щ� ыиььцух ятыц
Ц ьэ�э—р 14 «ктыц ъ�ы�тън�щуя» э�цср уьыъч—тирэья ыъщяэур
«ыырыър�н�щур у утичрщур ятыц�», цъэъыър ыырриьч�эыун�рэ ъ�и
чрщур ятыци н нъычр ичр�щъоъ ыыррчрэ� н ы�чц�х ъьщънщъх ъ�ы�
тън�эрч—щъх ыыъоы�ччы. йырыър�н�щур у утичрщур ыърщых ятыцън
щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу, н эъч чуьчр учр№щух ьэ�эиь оъьи
р�ыьэнрщщых ятыцън ырьыи�чуц, щр ъоы�щучун�рэья иыънщрч ъ�ы�
тън�щуя. йыу –эъч ыърчрыцун�рэья, чэъ ыырыър�н�щур у утичрщур
оъьир�ыьэнрщщых ятыцън ырьыи�чуц щр ръчсщы ъьищрьэнчяэ—ья н
ищры� ыырыър�н�щу№ у утичрщу№ оъьир�ыьэнрщщъоъ ятыц� ръььух
ьцъх “ррры�цуу. –�цуч ъ�ы�тъч, нррры�ч—щых т�цъщ ьътр�рэ ъыэу
ч�ч—щыр иьчънуя рчя ъ�ичрщуя ыърщыч ятыц�ч щ�ыърън ръььухьцъх
“ррры�цуу у оъьир�ыьэнрщщыч ятыц�ч ырьыи�чуц щ� ньрх иыънщях
Ц щ�ьэъящрр нырчя н ьнрыр ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя ыр�чутирэья
щънър нррры�ч—щър т�цъщър�эрч—ьэнъ, нщррыя№эья нррры�ч—щыр
оъьир�ыьэнрщщыр ъ�ы�тън�эрч—щыр ьэ�щр�ыэы ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя,
ы�ты��ъэ�щщыр ь ичёэъч ыроуъщ�ч—щых, щ�цуъщ�ч—щых у –эщъцич—
эиыщых ыъэыр�щъьэрх щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу. сэ�щр�ыэ
иьэ�щънуч ррущыр эыр�ън�щуя ц ыртич—э�э�ч ъ�ич�№щухья ыъ ыиь
ьцъчи у ыърщъчи ятыц�ч, ъьнъуншух ъьщънщи№ ъ�ы�тън�эрч—щи№
ыыъоы�ччи ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя. —чр�щыр ыыррчрэы «рърщъх ятыц»
у «рърщ�я чуэры�эиы�» щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу, щ�хърун
шурья н н�ыу�эунщъх ч�ьэу ��туьщъоъ ичр�щъоъ ыч�щ�, нцч№чрщы н
ъ�ят�эрч—щи№ ч�ьэ— ъьщънщъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ыыъоы�ччы ъ�щръ�
Ц ьняту ь –эуч ырырр нррры�ч—щычу у ыроуъщ�ч—щычу ъыо�щ�чу
уьыъчщуэрч—щъх нч�ьэу ръььухьцъх “ррры�цуу, ъьищрьэнчя№щучу
оъьир�ыьэнрщщър иыы�нчрщур н ьнрыр ъ�ы�тън�щуя, ьэъуэ т�р�ч� ущ
эроыуыън�э— ьуьэрчы ъ�ичрщуя ичр�щыч ыыррчрэ�ч «рърщъх ятыц» у
«рърщ�я чуэры�эиы�» н ъ�щрыъььухьци№ ьуьэрчи ъ�щроъ ъ�ы�тън�
щуя. Ц црчях ыршрщуя т�р�ч у нытънън, ыъьэ�нчрщщых ырырр ырр�
оъоучрьцъх у щ�ичщъх ъ�щрьэнрщщъьэ—№, ыыррч�о�рч ьътр�э— ъ�щр
Цъ-ырыных, щръ�хъручъ нцч№чуэ— ичр�щуцу ыъ ыърщыч ятыц�ч
у чуэры�эиыр н нррры�ч—щых ырырчрщ— ичр�щуцън, ырцъчрщрирчых
ыыу ыр�чут�цуу учр№щух оъьир�ыьэнрщщи№ �ццырруэ�цу№ ъ�ы�тъ
н�эрч—щых ыыъоы�чч щ�ч�ч—щъоъ ъ�щроъ, ъьщънщъоъ ъ�щроъ, ьырр
щроъ ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя, иьэ�щънуэ— ыыънрррщур оъьир�ыьэнрщщых
уэъоъных �ээрьэ�цух ыъ ыърщыч ятыц�ч у чуэры�эиыр. Ц щ�ьэъящрр
нырчя нцч№чрщы ичр�щуцу ыърщъоъ ятыц� у чуэры�эиыы, ыыррьэ�н
чрщщыр утр�эрч—ьэн�чу ррьыи�чуц –�э�ыьэ�щ, с�х� (кциэуя) у ”�ц�
Цъ-нэъыых, ъ�рьырчрщур эыр�ън�щух “Гбс ыъ ыърщъчи ятыци
щ� иыънщр ыиььцъоъ ятыц�, ыънышрщур ц�чрьэн� ъ�ичрщуя ыърщыч
ятыц�ч щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу эыр�и№э ыырсрр ньроъ ьъ
нрышрщьэнън�щуя щ�ичщъ-чрэъручрьцъх ьуьэрчы ъ�ичрщуя ыърщыч
Ц-эырэ—ух, ичр�щъ-чрэъручрьцъчи ъ�ъррущрщу№, ьътр�щщъчи яу
щуьэрыьэнъч ъ�ы�тън�щуя у щ�ицу р“ щ� ��тр ръььухьцъх �ц�ррчуу
ъ�ы�тън�щуя, у ичр�щъ-чрэъручрьцуч ъ�ъррущрщуяч, ьътр�н�рчыч
ыроуъщ�ч—щычу ъыо�щ�чу иыы�нчрщуя ъ�ы�тън�щурч, щръ�хъруч�
ыыънрььуъщ�ч—щ�я ыърррысц� ьырцу�чуьэън ыъ ыърщыч ятыц�ч у
Ц-чрэнрыэых, щ�ичщъ-чрэъручрьц�я ьуьэрч� ъ�ичрщуя ыърщыч
ятыц�ч у чуэры�эиыр щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу янчярэья щ�у
�ъчрр «ыыъ�чрчщыч» щ�ыы�нчрщурч н ырр�оъоучрьцъх щ�ицр, чэъ
ьнят�щъ ь ух ыыррчрэщъх ьырцунуцъх у ы�тчучщычу уьэъыучрьцучу
Ц-ыяэых, н ръььухьцъх “ррры�цуу ъэьиэьэни№э руььрыэ�цуъщщыр
ьънрэы ыъ т�щуэр руььрыэ�цух щ� ьъуьц�щур ичёщъх ьэрырщу ц�щру
р�э� ырр�оъоучрьцух щ�иц у ръцэъы� ырр�оъоучрьцух щ�иц ыъ ьырцу
�ч—щъьэу 13.00.02 «–ръыуя у чрэъруц� ъ�ичрщуя у нъьыуэ�щуя (ыър
Ц-шрьэых, ьырцу�чуьэы ыъ ыърщыч ятыц�ч у чуэры�эиыр (иыы�н
чрщцы, ичёщыр, чрэъруьэы, ичуэрчя), ы��ъэ�№щур н ы�тчучщых
ьи�ърцэ�х ръььухьцъх “ррры�цуу, щиср�№эья н ъыо�щут�цуъщщъх
ьэыицэиыр, ныыъчщя№щрх нищццуу ьъррхьэнуя цъщьъчур�цуу, цъъы
Ц-ьрр—чых, ъэьиэьэнур цъъырущуыи№щроъ ъыо�щ� (ьънрэ�, ъыо�
щут�цуу), нищццуъщуыи№щроъ щ� чрсыроуъщ�ч—щъч (нррры�ч—щъч)
иыънщр, т�ррысун�рэ ыыъцрьь ущэроы�цуу –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тъ
н�щуя щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу н ррущър ъ�ы�тън�эрч—щър у
щ�ичщър ыыъьэы�щьэнъ; ьънрышрщьэнън�щуя ьуьэрчы ъ�ичрщуя ыър
щыч ятыц�ч, ыъроъэънцу у ыънышрщуя цн�чунуц�цуу ичуэрчрх; ъ�р
ьырчрщуя ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цух ьънырчрщщычу ичр�
–�цуч ъ�ы�тъч, н иьчънуях ннрррщуя нррры�ч—щых оъьир�ыьэнрщ
щых ъ�ы�тън�эрч—щых ьэ�щр�ыэън ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя ьътр�щур
цъщьъыцуич� янчярэья щ�у�ъчрр ъыэуч�ч—щыч чрх�щутчъч нъычу
ыън�щуя ъ�щрыъььухьцъх щ�ичщъ-чрэъручрьцъх ьуьэрчы ъ�ичрщуя
ыърщыч ятыц�ч у чуэры�эиыр. —ч�ьэур н рряэрч—щъьэу цъщьъыцуич�
щ�ыяри ь нррры�ч—щычу у ыроуъщ�ч—щычу ъыо�щ�чу оъьир�ыьэнрщ
щъх нч�ьэу ръььухьцъх �ц�ррчуу ъ�ы�тън�щуя, Ищьэуэиэ� ьэы�эроуу
у эръыуу ъ�ы�тън�щуя рАб, Ищьэуэиэ� ятыцътщ�щуя рАН, црщэыън
ыиььцъоъ ятыц� ыыу ъыо�щут�цуях ныьшроъ ыыънрььуъщ�ч—щъоъ ъ�
ы�тън�щуя чъочъ �ы ьищрьэнрщщъ ыърщяэ— щ� ц�чрьэнрщщъ щъных
иыънрщ— щ�ичщъ-чрэъручрьци№ ъьщъни ъ�ичрщуя ыърщыч ятыц�ч щ�
сътр�щур щ�ичщъ ъ�ъьщън�щщъх ьуьэрчы ъ�ичрщуя ыърщыч яты
ц�ч щ�ыърън ръььухьцъх “ррры�цуу ъ�рьырчуэ о�ычъщучщър нъы
чуыън�щур оы�ср�щьцъх у –эщъцич—эиыщъх уррщэучщъьэрх, инрчу
чрщур цъчучрьэн� оы�ср�щ, ирънчрэнъырщщых ц�чрьэнъч ъ�ичрщуя
ыърщъчи ятыци у чуэры�эиыр, нъычуыън�щур ыътуэунщъоъ ь��ч�щьу
ыън�щщъоъ рниятычуя у чщъоъятычуя у ыънышрщур учурс� ръььух
ьцъх “ррры�цуу ц�ц чщъоъщ�цуъщ�ч—щъоъ оъьир�ыьэн�, н цъэъыъч
Вфсьлйо, Б.Б. аиьл нбмпшйтмжоопдп обспеб г ждп рйтэнжоопк хпс
нж: об нбужсйбмж югжотлпдп ёиьлб. — ТРв.: Ржужсвфстлпж Гптуплпгжежойж,
Дптфебстугжооьж й уйуфмэоьж ёиьлй Спттйй: юочйлмпржейшжтлйк
тмпгбсэ-трсбгпшойл 1 Рпе пвщ. сже.: Г.Р.Ожспиоблб. — Н.: Блбежнйё, 2002.
Зйслпг, Ж.Р. Пвсбипгбойж й сбигйуйж: обчйпобмэобё тусбуждйё пв
сбипгбойё об рпетуфрбц л ЦЦI гжлф 1 Обчйпобмэобё щлпмб: лпочжрчйё й ужц
опмпдйё сбигйуйё: еплмбеь й нбужсйбмь нжзе. лпох. алфутл, 16-21 нбсуб
Иблпо СХ пу 25.10.1991 N 1807-1 (сже. пу 12.03.2014) «П ёиьлбц обсп
епг Спттйктлпк Хжежсбчйй» 11 http:11www.consultant.ru1document1cons_doc_
LAW_155241
Лпотуйуфчйё Сoттйктлпк Хeежсбчйй 11 http:11www.constitution.ru1
Мйодгйтуйшжтлйк юочйлмпржейшжтлйк тмпгбсэ 1 Дм. сже. Г.О. асчж
Пмфооэф 13
күнэ – төрөөбүт ты�* сурук-бичик күнэ8 (Ан”� т”һ””
Флби Рсжийежоуб Спттйктлпк Хжежсбчйй пу 19 ежлбвсё 2012 д.
№1666 «П Тусбуждйй дптфебстугжоопк обчйпобмэопк рпмйуйлй Спттйктлпк
Хжежсбчйй об ржсйпе еп 2025 дпеб» (Юмжлуспооьк сжтфст) 11 Лпотфмэубоу
Фщйотлйк, Л.Е. Спеопж тмпгп: лойдб емё ежужк й спейужмжк. — Опгп
10. Хжежсбмэоьк иблпо пу 29 ежлбвсё 2012 д. N 273-ХИ «Пв пвсбип
гбойй г Спттйктлпк Хжежсбчйй» (т йинжожойёнй й епрпможойёнй) 11 http:11
Н� ырыных нточяр, ъыырррчрщур ыъщяэуя ыърщъоъ ятыц� ц�срэья
ьчушцъч ыыъьэыч. б�ычщъ ъыырррчрщур ыърщъоъ ятыц� тничуэ э�ц:
ятыц, цъэъыых ыр�рщъц иьн�ун�рэ н чч�ррщчрьэнр. Ц чщъоъятычщых
ъ�щрьэн�х ырыныч у ыърщыч ятыцъч, н ъьщънщъч, щ�тын�№э эъэ, цъ
эъыых �ыч ырыныч ыыуъ�ырэрщщыч у иьнърщщыч ятыцъч. рърщъх
ятыц чъсрэ э�цср щ�тын�э—ья «ятыцъч ч�эрыу», цъэъыых ырырр�рэ
ья ъэ ч�эрыу ц ыр�рщци. иэу ъыырррчрщуя чъоиэ ыыучрщяэ—ья ц чъ
щъчущонуьэучщъчи ьъъ�щрьэни, щъ ъщу ьэ�щъняэья ьъчщуэрч—щычу,
рьчу ырч— уррэ ъ чщъоъятычщъч цъщэрцьэр, н ч�ьэщъьэу, рьчу щрцур
ьъъ�щрьэн� ьэырчяэья нътыъруэ— ьнъх ятыц. брч—№ р�щщъх ы��ъэы
янчярэья ъ�ьисррщур эрх ыыъ�чрч, цъэъыыр янчя№эья ьнъхьэнрщщы
чу рчя ыъщяэуя «щъьуэрч— ятыц�», чэъ�ы ныы��ъэ�э— ы��ъчрр ъыыр
ррчрщур эрычущ� «ыърщъх ятыц», � э�цср утичуэ— �цэи�ч—щъьэ— –эух
Нр ьчушцъч эыирщъ щ�хэу ыыучрыы ч№ррх, цъэъыыр чъоиэ ъьыъ
ыуэ— у щр ныуьын�№эья н иср иьэъяншурья ъыырррчрщуя ыъщяэуя
«ыърщъх ятыц». яушрч— нъьыуэын�ч�ь— ���ишцъх, цъэъы�я оънъыуэ
у щ� уьы�щьцъч, у щ� �щочухьцъч ятыцр ьнъ�ърщъ. яушрч— иэнрыср�
рэ, чэъ ъ�� ятыц�: уьы�щьцух у �щочухьцух янчя№эья рр ыърщычу
ятыц�чу. Ех �иррэ эыирщъ ъыырррчуэ—, ц�цъх и щрр «ырыных» ятыц,
э�ц ц�ц ъщ� ыыуъ�ырч� у иьнъуч� ъ�� ятыц� ь ыъсррщуя. йыучры яу
шрч— ыъц�тын�рэ ъоы�щучрщщъьэ— ыъщяэуя «ыърщъх ятыц», цъэъыър
щр нцч№ч�рэ н ьр�я эр чщъоъчуьчрщщыр ьрч—у, орр ч�э— щр янчярэья
ъьщънщыч учу ррущьэнрщщыч нъьыуэ�эрчрч ррэрх. «�цъх ятыц янчя
рэья ыърщыч, рьчу ыр�рщъц ныыъь н рниятычщъх учу эырхъятычщъх
ьрч—р? р�ььчъэыуч ьчич�х бць�щы, цъэъыи№ нъьыуэ�чу ыъруэрчу-
�чэ�хцы, у ъщу ьчуэ�№э ьр�я щъьуэрчячу �чэ�хьцъоъ, щъ янчя№эья
рниятычщычу ыъ ъэщъшрщу№ ц �чэ�хьцъчи у ыиььцъчи ятыц�ч. Ц
чч�ррщчрьэнр рр нъьыуэын�ч� ���ишц� ыъ ч�эрыущьцъх чущуу, цъэъ
ы�я оънъыуч� ь щрх щ� �чэ�хьцъч. «ъор� рх �ычъ эыу оър�, рр ьэ�чу
нъьыуэын�э— ыъруэрчу, цъэъыыр ыррцъ оънъыучу щ� �чэ�хьцъч ятыцр
ръч�. бщу оънъыучу ыъ-ыиььцу н ьрч—р, ыъч�о�я, чэъ ъэчучщър тщ�щур
ыиььцъоъ ятыц� ъц�срэья �ъчрр н�сщыч рчя бць�щы н �ирищрч, чрч
тщ�щур �чэ�хьцъоъ. бць�щ� ьчуэ�рэ, чэъ ыиььцух ятыц Ч рр ыърщъх
ятыц. бщ� ыъщуч�рэ �чэ�хьцух, щъ щр ныъчщр нч�рррэ ырч—№. — Ин�щ�
ъэрц Ч ыиььцух, � ч�э— Ш –эщучрьц�я эинущц�. бщ ырыррх�ч ут «ыты
ч� н Нънъьу�уыьц н ы�щщрч ррэьэнр. бэрц Ин�щ� щр оънъыуэ щ� эи
нущьцъч, щъ ыъщуч�рэ ятыц. Ин�щ ыъь, ы�тоън�ыун�я щ� рних ятыц�х,
щъ оънъыуэ щ� эинущьцъч эъч—цъ н цыиои ьрч—у. Ин�щ уррщэунуцуыи
рэ ьр�я н ц�чрьэнр –эщучрьцъоъ эинущц� у ц�ц щъьуэрчя эинущьцъоъ
ятыц�, хъэя ъщ э�цср ьнъ�ърщъ оънъыуэ ыъ-ыиььцу. я�цьуч ыъручья
н с�ч�ыр, роъ ыъруэрчу ыиььцур, щъ н ррэьэнр роъ ьрч—я –чуоыуыъ
н�ч� н Н—№-Йъыц. Еоъ ыъруэрчу утич�чу �щочухьцух ятыц н ц�чрьэнр
ущъьэы�щщъоъ, цъор� ичучуь— н ищунрыьуэрэр, у иьънрышрщьэнън�чу
ьнър тщ�щур �щочухьцъоъ ятыц�, цъор� ыыу�ычу н сдА. Их ьыщ я�ц
ьуч ныыъь н Н—№-Йъыцр у хъруч н �чрыуц�щьцур шцъчы. бщ оънъ
ыуэ ыъ-�щочухьцу �рт �ццрщэ� у ьчуэ�рэ ьр�я щъьуэрчрч �щочухьцъоъ
ятыц�. я�цьуч ыъщуч�рэ у щрчщъоъ оънъыуэ ыъ-ыиььцу, щъ щр ьчуэ�рэ,
чэъ ъщ ьнъ�ърщъ нч�рррэ ыиььцуч. Ц цич—эиыщъч ъэщъшрщуу я�цьуч
уррщэунуцуыирэ ьр�я �чрыуц�щцрч, щъ ъщ ущэрырьирэья цич—эиыщыч
щ�ьчррурч ръььуу, хъэя у ныыъь н съррущрщщых дэ�э�х. йъьчррщух
ыыучры Ш Ащрырх, –эщучрьцух ь�х� (яциэ), у уррщэунуцуыирэ ьр�я
э�цъныч, щъ ъщ щр ыъщуч�рэ у щр оънъыуэ щ� яциэьцъч ятыцр. бщ ны
ыъь н кциэьцр, роъ ыъруэрчу Ш яциэы, цъэъыыр ныыъьчу н ьънрэьцър
нырчя. Ащрырх ныыъь н ьрч—р –эщучрьцух яциэън, цъэъыыр э�цср
щр оънъыяэ щ� яциэьцъч, ъщ ыъчэу щр тщ�рэ яциэьцъоъ ятыц�, хъэя у
уррщэунуцуыирэ ьр�я ц�ц –эщучрьцух ь�х� (яциэ). Ц Ащрырр �ъы№эья
чиньэн� щринрырщщъьэу ыъ ыънъри роъ уррщэучщъьэу, ыъэъчи чэъ ъщ
иэу ыыучрыы ыъц�тын�№э, чэъ ъ�щрыыущяэыр ъыырррчрщуя, ыыу
нрррщщыр нышр, ыъщяэух «щъьуэрч— ятыц�» у «ыърщъх ятыц» чъоиэ
ъоы�щучрщщъ ыыучрщяэ—ья ц ьроърщяшщуч �ъчрр чъ�уч—щыч у ы�тщъ
ъ�ы�тщыч очъ��ч—щыч ъ�щрьэн�ч. брщъятычщ�я оъьир�ыьэнъ-щ�цуя
янчярэья чунъч, у щ� ьроърщяшщух ррщ— –эъ �ъч—шр щр�цэи�ч—щъ.
–�ц ср, ц�ц у ыъщяэур урр�ч—щъоъ щъьуэрчя ятыц�, нъьыуэ�щщъоъ н
ърщъятычщъх ьрч—р, ьэ�щънуэья ньр �ъчрр у �ъчрр ыррцуч. йъ чрыр
эъоъ, ц�ц щ�ьрчрщур ьэ�щънуэья �ъчрр ыърнусщыч, у щъыч� ьэ�щъ
нуэья �ъчрр оу�ыурщъх у ьчрш�щщъх. чъч—шущьэнъ ч№ррх ьроърщя
ы�ьэрэ н чщъоъятычщых у чщъоъщ�цуъщ�ч—щых ьъъ�щрьэн�х, у щ� щух
нътррхьэни№э ы�тщъъ�ы�тщыр ятыцу у цич—эиыы. Ц ьняту ь эрч, чэъ
ъщу ы�ьэиэ у оънъыяэ щ� щрьцъч—цух ятыц�х, и щух ы�тнун�рэья ьчъс
щ�я у утчрщчун�я уррщэучщъьэ—. –ы�руцуъщщър ыъщяэур «щъьуэрч—
ятыц�» ръчсщъ �ыэ— ы�ьшуырщъ у чърунуцуыън�щъ, чэъ�ы ъьэ�
йыунрррщщыр нышр ыыучрыы ыъц�тын�№э, чэъ ьищрьэнирэ рн�
ы�тчучщых н�цэъы�, чрс�щух н ъьщънр эы�руцуъщщых ыыррьэ�нчр
щух ъ ыърщъч ятыцр. Цъ-ырыных, рьэ— чущонуьэучрьцур н�цэъыы, цъ
эъыыр ьнуррэрч—ьэни№э ъ� ъыырррчрщщъч иыънщр нч�ррщуя ятыцъч,
янчя№щурья ъэчучуэрч—щычу у ррч�№щур чрчънрц� «щъьуэрчрч яты
ц�». ’эъ –эъ т� н�цэъыы у чэъ чущонуьэучрьцу янчярэья «ыърщыч»
ятыцъч Ч ыыррчрэ руьциььуу, цъэъы�я �иррэ ъ�ьиср�э—ья щуср.
Цъ-нэъыых, ыыучрыы бць�щы у Ин�щ� ыъц�тын�№э, чэъ ьъцуъчущону
ьэучрьцур н�цэъыы э�цср уоы�№э н�сщи№ ыъч— н ъыырррчрщуу, ц�
цъх ятыц чрчънрц чъсрэ ны�ы�э— н ц�чрьэнр ьнъроъ ыърщъоъ ятыц�.
»ущонуьэучрьцур н�цэъыы нцч№ч�№э цъщцырэщыр ятыцъныр тщ�щуя
у цъчырэрщцуу, ц�ц чрцьучрьци№, ыы�цэучрьци№, чъынъчъоучрьци№,
ьущэ�цьучрьци№, нъщрэучрьци№, у ньр –эъ янчярэья ъэчучурч щъьу
эрчя ятыц� ъэ щрщъьуэрчя. съцуъчущонуьэучрьцур н�цэъыы нчуя№э
щ� эъ, ц�ц оънъыящух уррщэунуцуыирэ ьр�я ц�ц чучщъьэ— у ц�ц ч�ьэ—
ъ�щрьэн�. ктыц янчярэья щръэърччрчъх ч�ьэ—№ щ�шрх уррщэучщъ
ьэу. брщ�цъ, ц�ц ыъц�тын�№э нышрыыунрррщщыр ыыучрыы, ятыц щр
янчярэья ъ�ърцэунщыч ч�ыцрыъч оыиыыънъх уррщэучщъьэу. Д–нуь
(2003) ыыррч�о�рэ ьчрри№щрр ъыырррчрщур ыыущ�рчрсщъьэу ц оыиы
ыр Ш «н ы�нщъх ьэрырщу Ч –эъ ъэщъшрщур у ьучнъчучрьцух х�ы�цэры,
щъ у ъ�ч�р�щур тщ�щуячу у ичрщуячу» н ч№�ъч ятыцр ]3, ь. 11]. З�р�
ч� уррщэунуц�цуу ыърщъоъ ятыц� т�ч�ьэи№ �ъч—шр т�нуьуэ ъэ чин
ьэн� цич—эиыщъх у –эщучрьцъх �чутъьэу, � щр чущонуьэучрьцух тщ�
щух. Н�ыыучры, Ин�щ, хъэя ъщ ныыъь н рниятычщъх ьрч—р у ырыррх�ч
н ьырри ь ыыръ�ч�р�№щуч ыиььцуч ятыцъч, нъьыыущуч�рэ ьр�я ц�ц
щъьуэрчя эинущьцъоъ у оъыруэья ьнъуч эинущьцуч щ�ьчррурч. «�ц ыъ
ц�тын�рэ –эъэ ыыучры, чучщ�я уррщэучщъьэ—, ц�ц чрчънрц нъьыыущу
ч�рэ ьр�я, щр чъсрэ �ыэ— ъыырррчрщ� ьнъ�ърщыч нч�ррщурч ятыц�
у оръоы�нучрьцучу ьъъ�ы�срщуячу. ”ъэя Ин�щ ырыррх�ч ут –ины н
ы�щщрч нъты�ьэр у уьыъч—тирэ эинущьцух эъч—цъ н цыиои ьрч—у, ъщ
ыъ-ыырсщрчи уррщэунуцуыирэ ьр�я н цич—эиыщъч ъэщъшрщуу эъч—цъ
ц�ц эинущрц. бщ уррщэунуцуыирэ ьр�я ц�ц щъьуэрчя эинущьцъоъ, хъэя
ъ�ърцэунщъ роъ щ�ныцу ыиььцъоъ ятыц� ы�ьыыъьэы�щя№эья щ� �ъчрр
шуыъцух ьырцэы нищццуъщ�ч—щых ъ�ч�ьэрх. Цы�ъы Ин�щ� эинущьцъ
оъ н ц�чрьэнр ыърщъоъ ятыц� �рырэ щ�ч�чъ ъэ ьуч—щъоъ ъщищрщуя,
чэъ ъщ –эщучрьцу у цич—эиыщъ ъэщъьуэья ц эинущц�ч. Ц ръыъчщрщур ц
–эщучрьцъх ыыущ�рчрсщъьэу рьэ— ыяр щрятыцъных н�цэъыън, цъэъ
ыыр чъоиэ ыънчуяэ— щ� ыршрщуя ъ ыърщъч ятыцр ]16, ь. 36]. йырьэус
ърщъоъ ятыц� ыъ ьы�нщрщу№ ь рыиоучу чъсрэ нчуяэ— щ� ь�чъъцрщци
ъэщъьуэрч—щъ тщ�щуя –эъоъ ятыц�. Ц щрцъэъыых ьчич�ях ыъчуэучрьцур
у –цъщъчучрьцур н�цэъыы э�цср чъоиэ уоы�э— ъыырррчрщщи№ ыъч—.
Н�ыыучры, чъсрэ ьищрьэнън�э— эрщррщцуя, цъор� чщъоъятычщыр
ч№ру щ�тщ�ч�№э ьр�р ыърщыч ятыцъч эъэ, цъэъыых нъьыыущуч�рэья
ц�ц �ъчрр ыырьэусщых, ъьъ�рщщъ рьчу ъщу щръ�хъручы рчя ц�ы—р
ыы у ыыърнусрщуя н ыъчуэучрьцъх, ьъцу�ч—щъх учу –цъщъчучрьцъх
ъ�ч�ьэях. йъ –эъх ыыучущр р�щщыр, цъэъыыр чрчънрц ыырръьэ�нчярэ
н нъыыъьр ъ ыърщъч ятыцр н оъьир�ыьэнрщщъх ырырыуьу щ�ьрчрщуя,
щр чъоиэ ьчуэ�э—ья ъ�ърцэунщычу у щ�ррсщычу, ыъэъчи чэъ ъэнрэы
ч�ьэъ т�нуьяэ ъэ ыыррьэ�нчрщух ъ� уррщэунуц�цуу, ыырьэуср у ъ�
—чуэын�я ы�тчыэъьэ— эрычущ� «ыърщъх ятыц», нътщуц�рэ нъ
ыыъь, чъсрэ �ыэ—, учррэ ьчыьч нъъ�щр ъэ щроъ ъэц�т�э—ья? Еьэ—
ыяр ъьщънщых нищццух, цъэъыыр, ц�ц ыы�нучъ, янчя№эья эуыучщычу
х�ы�цэрыуьэуц�чу щъьуэрчрх ятыц�. »у ]5, ь. 4] н ьнърч ъ�тъыр ьъ
ъэнрэьэни№щрх чуэры�эиыы ьиччуыън�ч руьциььуу ыъ ыънъри ъыыр
ррчрщуя эрычущ� «щъьуэрч— ятыц�» у ьъцы�эуч цч№чрныр чущонуьэу
1. ’рчънрц ыыуъ�ырч ятыц н ы�щщрч ррэьэнр (
avies, 2003; я�цАы
эиы, 1992; “уччуыьъщ, 1992) у ыыъръчс�рэ уьыъч—тън�э— ятыц (я�
2. ’рчънрц щр учррэ ущъьэы�щщых �ццрщэ (
oulmas, 1981; Medgyes,
3. ’рчънрц учррэ ущэиуэунщър тщ�щур ятыц� (
avies, 2003; Stern,
4. ’рчънрц ьыъьъ�рщ ыыъутнъруэ— ьнъ�ърщых у ьыъщэ�щщых руь
5. ’рчънрц ьыъьъ�рщ ъ�щ�э—ья оы�чъэщъ (
avies, 2003; Medgyes,
iu, 1999) у чъсрэ ъ�щ�э—ья н ы�тчучщых ьъцу�ч—щых иьчънуях
6. ’рчънрц уррщэунуцуыирэ ьр�я учу уррщэунуцуыирэья ь ъыыр
ррчрщщыч ятыцъныч ьъъ�щрьэнъч (
avies, 2003; Johnson, 1998;
«�срых ут –эух шрьэу цыуэрыурн ц�ь�рэья н�сщрхшух ыищцэън
н нъыыъьр ыърщъоъ ятыц�. йрыных ыищцэ ыъныш�рэ тщ�чучъьэ— нът
ы�ьэ� ыыу ънч�ррщуу ятыцъч. быыэ ыъц�тын�рэ, чэъ ч�чрщ—цур ррэу
ръчсщы ыърнрыощиэ—ья нътррхьэну№ уьыъч—тирчъоъ ятыц� рчя эъоъ,
чэъ�ы иьнъуэ— ятыц у чэъ ыыъцрьь иьнърщуя, ц�ц ыы�нучъ, т�нрыш�рэ
ья н нъты�ьэр эырх учу чрэыырх чрэ ]12, ь. 326]. »ущонуьэучрьцур уь
ьчррън�щуя ыъц�тын�№э, чэъ ыыъцрьь утичрщуя ятыц� н �ъчрр ыътр
щрч нъты�ьэр ъэчуч�рэья ъэ ыыъцрьь� ъ�ичрщуя н ы�щщрч нъты�ьэр.
чъчрр ыътрщрр ыыуъ�ырэрщур ятыц� ыыунъруэ ц чрщрр очи�ъцуч тщ�
щуяч у чрщ—шрх ьнъ�ъръх нч�ррщуя. бнч�ррщур ятыцъч н ы�щщрч
нъты�ьэр Ш �ъчрр ущэиуэунщър, ьнят�щъ ь чрщ—шучу т�эы�э�чу иьу
чух, � н ыртич—э�эр ыыунъруэ ц ныьъцъчи иыънщ№ нч�ррщуя ятыцъч.
иэу щ��ч№ррщуя чрочу н ъьщъни «–ръыуу цыуэучрьцъоъ нъты�ьэ�»
enneberg, 1967) ]6], н цъэъыъх ыъьэичуыирэья, чэъ ьыъьъ�щъьэ— иь
н�ун�э— ятыц ичрщ—ш�рэья ыъьчр ырыуър� ы�щщроъ ррэьэн�. «–ръыуя
цыуэучрьцъоъ нъты�ьэ�» ыыъръчс�рэ орщрыуыън�э— уььчррън�щуя у
ъ�ьисррщуя. Нрцъэъыыр уььчррън�эрчу ьыъыяэ ъэщъьуэрч—щъ нът
ы�ьэ�, цъор� ьыъьъ�щъьэ— утичрщуя ятыц� ичрщ—ш�рэья. Нрр�нщур
уььчррън�щуя ыъц�т�чу, чэъ рыиоур н�цэъыы чъоиэ �ыэ— н�сщычу
учу р�ср �ъчрр н�сщычу, чрч нъты�ьэщыр. Иььчррън�щур я�цръ
щ�ч—рь� (2000) ]10] н—рэщ�чьцъ-�щочухьцух �учущонън ыъц�т�чъ, чэъ
чуц�, ыърнрыо�ншурья нътррхьэну№ ятыц� нъ нырчя цыуэучрьцъоъ
нъты�ьэ�, чъоиэ у щр ръ�уэ—ья э�цух ср ыртич—э�эън, ц�ц н ыърщъч
ятыцр. Ер уььчррън�щуя ыъц�т�чу, чэъ ьэыицэиыщыр ы�тчучуя чрсри
ыыуъ�ырэрщщычу ятыц�чу э�цср уоы�№э н�сщи№ ыъч— н нътррхьэнуу
щ� ятыцъныр щ�ныцу. Ц рр уььчррън�щуу н—рэщ�чъ-�щочухьцур �у
чущоны ыыъррчъщьэыуыън�чу чрщрр ныьъцух иыънрщ— цн�чунуц�цуу
н ъэщъшрщуу �щочухьцух ятыцъных –чрчрщэън, щъ щр н—рэщ�чьцух
–чрчрщэън. Ц –эъч ср уььчррън�щуу ыыррч�о�рэья руьциььуя ъ эъч,
ыыуъ�ырэ�№э чу эр, цэъ утич�рэ ятыц ыъьчр цыуэучрьцъоъ нъты�ьэ�
щ�ныцу ыърщъоъ учу щрыърщъоъ ятыц�. ”ъэя рьэ— щрцъэъыыр ьнурр
эрч—ьэн� эъоъ, чэъ нтыъьчыр, утич�№щур ятыц, ьыъьъ�щы ръьэуч—
иыънщя нч�ррщуя ятыцъч, ьы�нщучыч ь щъьуэрчячу ятыц�, щъ уььчр
рън�щуя ыъц�тын�№э, чэъ ьыъьъ�щъьэ— ы�тнуэ— ыыъутщъшрщур, ц�ц и
–ырэух цыуэрыух, ырырчуьчрщщых нышр, ъэщъьуэья ц ущэиуцуу щъ
ьуэрчя ятыц�. сищрьэнирэ ы�ьыыъьэы�щрщщър чщрщур, чэъ щъьуэрчу
ъ�ч�р�№э ьыъьъ�щъьэ—№ ы�тчуч�э— ыы�нуч—щър уьыъч—тън�щур яты
ц� ъэ щрыы�нуч—щъоъ; –эъх ьыъьъ�щъьэ—№ щр ъ�ч�р�№э щрщъьуэрчу
ятыц�. Нрцъэъыыр уььчррън�эрчу ъьы�ыун�№э, чэъ эъ, чэъ нъьыыущу
ч�рэья щъьуэрчрч ятыц� щ� иыънщр ущэиуцуу, щ� ь�чъч ррчр янчярэ
ья ыртич—э�эъч ъ�ичрщуя. »ущонуьэучрьцур ьэ�щр�ыэы у щъычы ян
чя№эья н�сщрхшучу –чрчрщэ�чу �ъч—шущьэн� шцъч—щых ыыъоы�чч.
Д–нуь (1994) ыърнрыо�рэ ьъчщрщу№ эъэ н�цэ, чэъ тщ�щур чрчънрц�
ъ щрцъэъыых щ�у�ъчрр оу�цух �ьырцэ�х ьэ�щр�ыэън ыърщъоъ ятыц�
«чъсрэ �ыэ— щрыыъчщыч», у ръц�тын�рэ, чэъ ущэиуцуя щр янчярэья
’рэнрыэых у ыяэых цыуэрыуу ьнят�щы ь ыъщяэурч цъччищуц�эун
щъх цъчырэрщцуу. «ъччищуц�эунщ�я цъчырэрщэщъьэ— э�цср иыъчущ�
рэья ц�ц ыы�оч�эучрьц�я цъчырэрщцуя, ъэщъьуэья ц ьыъьъ�щъьэу ны
�ы�э—, ыъьэыъуэ— у ущэрыыырэуыън�э— ныьц�тын�щуя, цъэъыыр ыърхъряэ
рчя ырырр�чу у ущэрыыырэ�цуу ьчыьч� н ч№�ъч т�р�щщъч цъщэрцьэр.
я�хрыь-сц�ээъщ иц�тын�рэ, чэъ цъччищуц�эунщ�я цъчырэрщэщъьэ— ыъ
ьнърх ьиэу эыр�ирэ тщ�щуя у ыъщуч�щуя цич—эиыщых ьуощ�чън, цъэъыыр
учр№э ъэщъшрщур ц цъччищуц�цуу, нцч№ч�я щр�ицн�ч—щыр (щрыыячыр)
ьчыьчы. Ц ъэчучур ъэ щъьуэрчрх ятыц� нтыъьчыр ич�щурья нэъыъоъ
ятыц�, цъэъыыр ръьэуочу ыыърнущиэъоъ иыънщя оы�чч�эучрьцъх цъчыр
эрщцуу у ьнъ�ърщъоъ нч�ррщуя ятыцъч, ч�ьэъ ьэ�чцун�№эья ь ьуэи�цуя
чу, эыр�и№щучу очи�ъцъоъ тщ�щуя цич—эиыы. ящъоуч утич�№щуч ятыц
ыъ щ�ьчррьэни, ныыъьшуч н ьрч—р, орр щ� р�щщъч ятыцр ы�тоън�ыун�чу,
щъ цъэъыыр ыъ ы�тчучщыч ыыучущ�ч щр ыыуъ�ырчу ыъчщъоъ тщ�щуя яты
ц� н ррэьэнр, э�цср щр хн�э�рэ щ�ныцън, цъэъыыр ыътнъчя№э уч ръьэуч—
дрьэъх цыуэрыух ы�ььч�эыун�рэ ыъч— ятыц�, цъэъыых уоы�рэ н
нъычуыън�щуу ьъцу�ч—щых, ятыцъных у цич—эиыщых уррщэучщъьэрх.
Цышрыыунрррщщыр ыыучрыы ыъц�т�чу, чэъ уррщэучщъьэ— н чич—эу
цич—эиыщых ъ�щрьэн�х чъсрэ �ыэ— ьнъычуыън�щ� нт�учъьнят�щ
щычу ьчъсщычу н�цэъы�чу. Ц ьроърщяшщух ьчъсщых чъ�уч—щых
у чщъоъятычщых ьъъ�щрьэн�х ятыцън�я у цич—эиыщ�я уррщэучщъьэ—
ущрунур� щр ньрор� чъсрэ ьъны�р�э— ь ятыцъч ррэьэн�. йыучры бц
ь�щы, ы�ььчъэырщщых нышр, ыъц�т�ч, ц�ц ръыъчщуэрч—щыр чущону
ьэучрьцур н�цэъыы, э�цур ц�ц ьы�нщуэрч—щых ыырьэус ятыц�, э�цср
чъоиэ уоы�э— н�сщи№ ыъч— н нъычуыън�щуу чучщъьэу. »ущонуьэу
чрьц�я уьэъыуя я�цьуч� ыъц�тын�рэ н�сщъьэ— оръоы�нуу у руьчъ
ц�цуу н нъычуыън�щуу чучщъьэу. ”ъэя я�цьуч ырыррх�ч н сърру
щрщщыр дэ�эы н ы�щщрч ррэьэнр у нъьыыущуч�рэ ьр�я н ц�чрьэнр
�чрыуц�щц�, н ьнърх ьрч—р ъщ ыъь ыър нътррхьэнурч ыиььцъх цич—эи
ыы у ыыутщ�рэ ьнъу цъыщу. Ц ь�чъч ррчр, хъэя я�цьуч оънъыуэ ыъ-�щ
очухьцу �рт ыиььцъоъ �ццрщэ�, ъщ чиньэнирэ, чэъ ъэчуч�рэья ъэ ьнъух
ърщъцч�ььщуцън, уьэъыурх роъ ьрч—у, ъыыэъч ыыъсун�щуя н рыиоъх
ьыррр. дрьэъх цыуэрыух э�цср иэнрыср�рэ н�сщъьэ— ъ�щрьэнрщщых
ыыррьэ�нчрщух н нъычуыън�щуу чучщъьэу. иэъэ нъыыъь �иррэ ы�ь
Ц т�цч№чрщур иц�срч, чэъ шуыъцъ ы�ьыыъьэы�щрщщър ыыррыъчъ
срщур, чэъ щъьуэрчрх ятыц� чроцъ ъыырррчуэ—, чъсрэ �ыэ— р�чрцъ ъэ
уьэущы. Ц ьроърщяшщрч чщъоъятычщъч у чич—эуцич—эиыщъч очъ��ч—
щъч ъ�щрьэнр чъсщъ щ�хэу уьцч№чрщуя рчя ч№�ъоъ ъыырррчрщуя
ыъщяэуя «ыърщъх ятыц». йъ –эъх ыыучущр шрьэ— цыуэрыурн щъьуэрчрх
ятыц�, ыыунрррщщых нышр, чичшр ньроъ ъыуьын�№э ъ�щур эрщррщ
цуу, цъэъыыр ыыучрщучы рчя щрцъэъыых, щъ щр рчя ньрх щъьуэрчрх
ятыц�. рърщъх ятыц чъсрэ щр �ыэ— ч�эрыущьцуч ятыцъч учу щр ырыныч
ныичрщщыч ятыцъч. ящъоур ьэ�няэ ыър ьъчщрщур, чъсрэ чу ыърщъх ятыц
�ыэ— ъыырррчрщ щ� ъьщънр ъ�ърцэунщых чущонуьэучрьцух н�цэъыън, н
эъ нырчя, цъор� э�цур щрятыцъныр н�цэъыы, ц�ц ъэщъшрщур ц ятыци у
ыырьэус, уоы�№э н�сщи№ ыъч— н э�цъч, ц�цуч ъ�ы�тъч ц�срых чрчънрц
Ц щ�ьэъящрр нырчя цъырщщыр щ�ыъры щ� ньрх цъщэущрщэ�х ррьяэу
чрэуя, � ущъор� у ьэъчрэуя ыыэ�№эья ыыъэунъррхьэнън�э— ятыцънъх у
цич—эиыщъх �ььучучяцуу. сищрьэни№э ы�тчучщыр ыыъоы�ччы нътыъсрр
щуя ятыц� у цич—эиыы, щ�чущ�я ъэ шцъч—щых ыыъоы�чч, щ�ыы�нчрщщых щ�
чъчъррс— цъырщщых щ�ыърън, у ръ ръчоъьыъчщых ыыъоы�чч нт�учъррх
ьэнуя «ч�ьэры-ичрщуц» у циыьън чрьэщых цъччррсрх. —ьучуя ыъ нътыъ
сррщу№ ятыц� нщр шцъчы э�цср учр№э чрьэъ. иэъ цич—эиыщыр у ъ�щр
ьэнрщщыр нрьэун�чу, цъщциыьы, э�щцы, ыы�трщуцу, цъэъыыр ъ�ъррущя№э
ьъъ�щрьэнъ нъ нырчя ыы�трщън�щуя у ич�ьэуя н эы�руцуъщщых цич—эиы
—ьучуя ыъ нътыъсррщу№ ятыц� у цич—эиыы цъырщщых щ�ыърън
чъоиэ ыыущуч�э— ы�тчучщыр нъычы, щъ н ъщънщъч ьъьырръэъчрщы у
ыыррьэ�нчрщы ц�ц ыъыыэц� нрыщиэ— эъ, чэъ �ычъ иэрыящъ. сищрьэни
рэ ъ�щрр чиньэнъ щъьэ�ч—оуу ыъ ыыъшчъчи, цъэъыър цъырщуэья н цъч
чрцэунщъч ъыыэр ьъъ�щрьэн, цъэъыыр �ычу ьнуррэрчячу чрсыъцъ
чрщчрьцъоъ ырырхър� щ� рыиоъх ятыц. Ц –эух ьъъ�щрьэн�х ч�ьэъ рьэ—
чиньэнъ эъьцу ыъ ыыъшчъчи, цъор� ыърщъх ятыц ч�щр уьыъч—тън�ч
ья н рсррщрнщъх сутщу у �ычъ �ъч—шр щъьуэрчрх ятыц�. иэ� эяо� ц
ыыъшчъчи ъэч�ьэу ъ�иьч�нчун�рэья ъ�щуч чиньэнъч, чэъ н ыыъшчъч
ятыц �ыч н чуьэъч ьъьэъящуу, ыъэъчи чэъ ъщ щр �ыч уьыъычрщ ъэ цъщ
э�цэ� ь рыиоуч ятыцъч. —ьучуя ыъ нътыъсррщу№, ц�ц ыы�нучъ, нъы
чуыи№эья ыър нътррхьэнурч цъччрцэунщъх щъьэ�ч—оуу ыъ ыыъшчъчи.
Нрныьц�т�щщъх ы�ы�руочъх э�цух иьучух янчярэья ыыъшчых ырыуър
ръ нътщуцщънрщуя �ъчрр ръчущуыи№щроъ ятыц�. Ц ьъъ�щрьэн�х, цъ
эъыыр ырырсучу ятыцъни№ у цич—эиыщи№ �ььучучяцу№, ьэ�ырхшущы
ч�ьэъ учр№э ъьъ�ых ьэ�эиь. йъьчррщур уьэущщыр щъьуэрчу ятыц�,
ьэ�ырхшущы, ч�ьэъ учр№э ъьътщ�щщыр нъьыъчущ�щуя ъ цич—эиыщых
ъ�ыч�ях у нищццуъщуыи№э ц�ц сун�я ьнят— ь ыыъшчыч. Ц ьняту ь ух
тщ�щурч ятыц� ьэ�ырхшущы ч�ьэъ уоы�№э цч№чрни№ ыъч— н нътыъ
сррщуу у ррхьэни№э н ц�чрьэнр чрьэщых цъщьич—э�щэън учу ыырыъ
Нрьчъэыя щ� щъьэ�ч—оу№ ыъ ыыъшчъчи, н ррхьэнуэрч—щъьэу ч�ьы
щрч—тя ыънрыщиэ— щ�т�р. Цьръ�ърчч№щрр чиньэнъ щъьэ�ч—оуу, ърщ�
цъ, чъсрэ ьътр�э— эыирщъьэу рчя ч№ррх н ррчр ыыутщ�щуя, чэъ щ�
ь�чъч ррчр ыыъуьхъруэ н ыыъцрььр чущонуьэучрьцъх у цич—эиыщъх
�ььучучяцуу. Цьр чрщ—шрр уьыъч—тън�щур ятыц� н чщъоъятычщых
ъ�щрьэн�х, цъэъыър ъ�ычщъ ыыъуьхъруэ ьцнът— ыъцъчрщуя, янчярэ
ья ьчъсщыч ыыъцрььъч. йрырхър щ� рыиоъх ятыц ыъ ъыырррчрщу№
ыыъуьхъруэ, цъор� ньр �ъч—шр ч№ррх ьэ�щъняэья ьи�эы�цэунщычу
�учущон�чу, ыыуъ�ырэ�я нэъыъх ятыц т� ьчрэ чрщрр ръчущуыи№
щроъ ятыц�. йрырхър щ� рыиоъх ятыц Ч –эъ ыртич—э�э ятыцънъоъ
цъщэ�цэ�. ”ъэя ырырхър щ� рыиоъх ятыц чъсрэ ыъц�т�э—ья чущрх
щыч ыыъцрььъч р�ср ыыу рчуэрч—щъч уььчррън�щуу, щъ щ� ь�чъч
ррчр –эъ оъы�тръ �ъчрр ьчъсщых ыыъцрьь. «ъор� чрчънрц ы�ьшу
ыярэ ьнъх чущонуьэучрьцух ырырыэи�ы н нурр нэъыъоъ ятыц�, ъщ,
ц�ц ыы�нучъ, ьчршун�рэ рн� ятыц� у ыыъутнъруэ оу�ыурщыр нъы
чы. Ц цы�эцъьыъчщъх ырыьырцэунр ятыцънъх цъщэ�цэ ыыъутнъруэ
ьчршун�щур ятыц� у оу�ыурут�цу№. иэу чрх�щутчы, ыыъутнрррщ
щыр ятыцъныч цъщэ�цэъч, �ычу эщ�эрч—щъ т�ръцичрщэуыън�щы нъ
чщъоух оъыърьцух ы�хъщ�х н щрцъэъыых ч�ьэях Аныуцу, »�эущьцъх
Ачрыуцу у «�ыу�ьцъоъ ��ььрхщ�, цъэъыыр уьыыэ�чу �ыьэыых ыъьэ
щ�ьрчрщуя у роъ чъ�уч—щъьэ—. Н�ыыучры, н «рщуу чъчъррс— оъ
нъыуэ щ� ьы�нщуэрч—щъ ьэ��уч—щъч ьчрш�щщъч ьчрщор «р–що», цъ
эъыых ыыррьэ�нчярэ ьъ�ъх оу�ыур (ьчрь—) �щочухьцъоъ у ьи�ху
чу ]1]. Ц кциэьцр, ьэъчуцр ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя), орр ыиььцух
ятыц ръчущуыън�ч н ьънрэьцър нырчя, оъыърьцъх ру�чрцэ ь�х�
(яциэьцъоъ) ыыръ�ч�р�рэ, чэъ х�ы�цэрыутирэья –цьэрщьунщыч ьчр
Ц чрьэ�х, орр ыъянчярэья ьчрш�щщых у оу�ыурщых ятыц, –эъ ч�
ьэъ янчярэья ьучыэъчъч ыъцъчрщчрьцъоъ ы�тыын� ятыц�. Дниятычур
учу чщъоъятычур янчярэья ьц�чяыщыч; ц�срых чрчънрц т�ч�ьэи№ ъ�
ч�р�рэ ищуц�ч—щыч цъчычрцьъч щ�ныцън у цъчырэрщцух н �ъчрр чрч
ърщъч ятыцр. иэу щ�ныцу чъоиэ �ыэ— ы�ьыъчъсрщы н ырырхърщъх
нъычр ьы�нщуэрч—щъоъ нч�ррщуя ятыцъч. Ц ьъъ�щрьэн�х, уьыыэы
н�№щух чрсыъцъчрщчрьци№ ятыцъни№ рроы�р�цу№, ы�тыын чрсри
чъчърыч у ьэ�ыыч ыъцъчрщурч инрчучун�рэья. сэ�ырхшущы, ц�ц
ыы�нучъ, учр№э �ъчрр иьэъхчуныр щ�ныцу н ятыцр ъ�щущы, н эъ ныр
чя ц�ц чъчъррс— учррэ ьч��ыр щ�ныцу, щъ ъщ� щ�чщъоъ чичшр тщ�рэ
ръчущуыи№щух ятыц. йъ чрыр эъоъ, ц�ц чъчъррс— ы�тнун�рэья, –ць
ырыучрщэуыирэ у ыыуъ�ырэ�рэ нэъыъх ятыц, ъщ� ьчршун�рэ ятыцу,
ыыъутнъря оу�ыурщыр нъычы. иэъэ нур ьчршрщуя ятыц� �ыч ыър щ�
�ч№ррщурч у хъыъшъ т�ръцичрщэуыън�щ ьырру уччуоы�щэън, цъэъ
ыыр ищ�ьчррън�чу ятыц, у ьырру чъчъррсу цъырщщых щ�ыърън. иц
ьэрщьунщых цър ырырцч№чрщуя, чрцьучрьцур т�учьэнън�щуя у ятыц
ьчршун�щуя ]19], щ�ыыучры, ц�ц ыы�нучъ, х�ы�цэрыути№э ырч— ррэрх
н ьрч—ях уччуоы�щэън. –�цуч ъ�ы�тъч, ятыцънъх цъщэ�цэ, цъэъыых
чъсрэ ыыунрьэу ц ырырхъри ь ятыц� щ� ятыц н эрчрщур щрцъэъыъоъ
нырчрщу, н цы�эцъьыъчщъх ырыьырцэунр, ыыъутнъруэ ущщън�цу№ яты
Цътыъср�рчых ятыц, ц�ц ыы�нучъ, ъьщънын�рэья щ� �э�нуьэучр
ьцъх эъчцр тырщуя –нъч№цуу ятыц�. Цчрьэъ эъоъ, чэъ�ы нъьыъч—тъ
н�э—ья ущщън�цуячу н ятыцр, ыъчичуншучуья н ыртич—э�эр ятыцъ
нъоъ цъщэ�цэ�, цъщцрыцуя нътыъсррщуя т�цч№ч�рэья н эъч, чэъ�ы
ы�ьыыъьэы�щуэ— �ъчрр «чуьэыр» нъычы ятыц�, щ� цъэъыъч оънъыучу
ьэ�ышур ыъцъчрщуя. «�ц бУриыц у йисъч�ы (2013) ъэчрч�№э: «Ц ыъ
ыыэцр «ьы�ьэу» цъырщщър щ�ьрчрщур-щъьуэрчрх ятыц�, цъэъыыр янчя
№эья ыыррьэ�нуэрчячу щ�у�ъчрр �иэрщэучщых щъьуэрчрх н ьъъ�щр
ьэнр, ьъцуъчущонуьэы ыъ нътыъсррщу№ ятыц� чъоиэ э�цср ьътр�э—
ъьъ�рщщър (ьырцу�ч—щър) чщрщур, цэъ ныуьын�рэья н ц�эроъыу№ щъ
ьуэрчя ятыц� н ырыни№ ъчрырр—» ]14, ь. 52]. иэ� эрщррщцуя ыъныьуэ
ьэ�эиь ч�чъх оыиыыр ьрч—ьцух ыъсучых ч№ррх, цъэъыыр ьчуэ�чуь—
ыъьчррщучу «�иэрщэучщычу» щъьуэрчячу, уощъыуыирэ ыр�ч—щъьэ—
ятыцънъоъ цъщэ�цэ� у ыуьцън ьэуоч�эут�цуу чъчърых щъьуэрчрх
ятыц�. Еьчу ыыутщ�н�э— ьэ�ышрр ыъцъчрщур ц�ц ррущьэнрщщъоъ уь
эущщъоъ щъьуэрчя ятыц� у ръ�ун�э—ья ьъхы�щрщуя ыырсщух ятыцъных
ьэ�щр�ыэън, цъэъыыр чъчърыр ч№ру щр чъоиэ ыъьэуч—, эъ иьучуя ыъ
нътыъсррщу№ ятыц� чъоиэ ыыунрьэу ц ыуьци нъъ�щр ъээъчцщиэ— чъ
чърър ыъцъчрщур. бУриыц у йисъч�ы (2013) ]14] ыыутщ�№э, чэъ «ьнят—
чрсри �иэрщэучщъьэ—№ у уррщэучщъьэ—№ чъсрэ �ыэ— уьыъч—тън�щ�,
чэъ�ы ъоы�щучуэ— уьыъч—тън�щур чущъыуэ�ыщъоъ ятыц� эрчу, цэъ щр
ьъъэнрэьэни№э цыуэрыуяч щъьуэрчя ятыц�», � –эъ чъсрэ «ъэыиощиэ—
щънучцън н ятыцр у ущъор� ъэны�эуэ— ух нъъ�щр ъэ уьыъч—тън�щуя».
Н�ыыучры, ъэр�н�я ыыррыъчэрщур щъьуэрчяч ятыц� нъ учя ьъ�ч№
ррщуя у ыънышрщуя иыънщя ятыц�, чъсщъ ыыухэу ц ы�тнуэу№ ырр�
оъоучрьцух ч�эрыу�чън, цъэъыыр щр ыыущуч�№э нъ нщуч�щур ъыыэ
чъчърых, утич�№щух ятыц, чэъ чъсрэ ьэ�э— эыирщъръьэиыщыч рчя
щух. Еьчу црч—№ нътыъсррщуя ятыц� янчярэья ыъъщырщур роъ уь
ыъч—тън�щуя, эъ щисщъ ыыунчрц�э— щъных утич�№щух, � щр ыъыуц�э—
ух. б�ы�тън�эрч—щыр ыртич—э�эы �ириэ ичичшрщы, рьчу ы�ты��ъэчу
цу ыыъоы�ччы �ириэ уьц�э— нътчъсщъьэу ыъ нцч№чрщу№ н ыыъцрьь
чъчъррсу. Ищщън�цуъщщыр ыыърцэы ыыъоы�чч ьътр�№эья э�ц, чэъ
�ы ъщу �ычу щ�ыы�нчрщы щ� ыъъщырщур у нцч№чрщур щъных ч№ррх,
утич�№щух ыърщъх ятыц, щ�чущ�я ъэ чрсыъцъчрщчрьцух ьъъ�щрьэн
у шцъч—щых оыиыы, цъэъыыр чъоиэ ьычъэуэ— ьрч—у, чэъ�ы ъэыы�тр
щън�э— у ыърррыс�э— ъ�ичрщур у т�щуч�э—ья ятыцъч у цич—эиыъх, у
ръ ырр�оъоучрьцух ичр�щых ыыърцэън, цъэъыыр нцч№ч�№э ъ�ы�тцы
ятыц�, уьыъч—тирчыр н щ�ьэъящрр нырчя, нчрьэъ эъоъ, чэъ�ы ыыр
Нрьчъэыя щ� ыъыичяыщъьэ—, ыъщяэуяч «щъьуэрч— ятыц�» у «ыърщъх
ятыц» эыирщъ р�э— ъыырррчрщур, ъьъ�рщщъ н чщъоъятычщых ъ�щр
ьэн�х. Еьэ— ыяр ъ�ъ�щрщух, цъэъыыр чъсщъ ыыучрщуэ— ц щъьуэрчяч
ятыц�, щъ чщъоур ут щух щрыыучрщучы ц чщъоъятычщыч ьъъ�щрьэн�ч.
Еьчу урр�чутуыън�э— щъьуэрчрх ятыц�, эъ н ыыъцрььр нътыъсррщуя
ятыц� чъчърыр ыъцъчрщуя чъоиэ ъьэ�э—ья щр нънчрчрщщычу н ыыъ
црьь. –р ч№ру, цъэъыыр ыч�щуыи№э ъ�ич�э— ыърщъчи ятыци, ръчсщы
уьц�э— ьыъьъ�ы нцч№чрщуя у ыъъщырщуя чъчъррсу, � щъныр ъ�ич�
№щурья ръчсщы ы�ьшуыяэ— ыъщуч�щур ьнърх щ�ьчррирчъх цич—эи
Abdulaziz, M., ( Osinde, K. (1997). Sheng and Engsh: development
of mixed codes among the urban youth in Kenya. International Journal of the
2. Coulmas, F. (1981). Spies and native speakers. . In F. Coulmas (Ed.), A
festschrift for native speaker, 355-367. (Vol. 97, pp. 355-367). The Hague: Mouton.
Davies, A. (2003). The native speaker: myth and reality (2nd ed.). Clevedon ;
Johnson, K., ( Johnson, H. (1998). Encyclopedic dictionary of applied
linguistics : a handbook for language teaching. Oxford, UK ; Malden, Mass.: Blackwell.
Lee, J. (2005). The native speaker: An achievable model? Asian EFL Journal,
7(2), 152-163.
6. Lenneberg, E. H. (1967). Biological foundations of language. New York:
Wiley.
Liu, J. (1999). Nonnative-English-speaking professionals in TESOL. Tesol
Quarterly, 33(1), 85-102.
Maum, R. (2002). Nonnative-English-Speaking Teachers in the English
Teaching Profession. Eric Digest.
McArthur, T. (Ed.). (1992). The Oxford companion to the English Language.
Oxford ; New York: Oxford University Press.
10. McDonald, J. (2000). Grammaticality judgments in a second language:
Inнuences of age of acquisition and native language. Applied psycholinguistics,
11. Medgyes, P. (1992). Native or non-native: Whoдs worth more? ELT
12. Myers-Scotton, C. (2006). Multiple voices: an introduction to bilingualism.
Malden, MA: Blackwell Pub.
13. Nayar, P. (1994). Whose English is it? TESL-EJ, 1(1), 1-7.
14. OдRourke, B., ( Pujolar, J. (2013). From native speakers to new
speakers-problematizing nativeness in language revitalization contexts. Histoire
15. Phillipson, R. (1992). Linguistic imperialism. Oxford: Oxford University
16. Romaine, S. (2000). Language in society : an introduction to
sociolinguistics (2nd ed.). Oxford ; New York: Oxford University Press.
17. Scovel, T. (1988). A time to speak : a psycholinguistic inquiry into the
critical period for human speech. Cambridge ]England] ; New York: Newbury
18. Stern, H. (1988). Fundamental concepts of language teaching. Oxford:
19. Zemskaia, E. A. (Ed.). (2001). Iazyk russkogo zarubezhiia: Obshchie
protsessy i rechevye portrety. Moskva-Wien: RAN: Institut russkogo iazyka im V.V.
Бвефмбийи, Н., Птйое, Л. Шюо й Бодмйктлйк ёиьл: сбисбвпулб тнж
щбооьц лпепг тсжей дпспетлпк нпмпежзй г Лжойй 11 Нжзефобспеоьк зфс
Лфмнбт, Х. Шрйпоь й оптйужмй ёиьлб : твпсойл емё оптйужмё ёиьлб.
Еюгйт, Б. Оптйужмэ ёиьлб: нйх й сжбмэоптуэ (2-ж йие.). — Лмжгжепо;
Езпотпо, Л. й Езпотпо, Ц. Юочйлмпржейшжтлйк тмпгбсэ рсйлмбе
опк мйодгйтуйлй: рптпвйж емё рсжрпебгбойё ёиьлб. — Плтхпсе, Гжмйлп
Мй, Ез . Оптйужмэ ёиьлб: ептуйзйнбё нпежмэ? 11 Бийбутлйк EFL зфс
Lenneberg, Ж. О. Вйпмпдйшжтлйж птопгь ёиьлб. — Оэя-Кпсл ,: Фбкмй,
Мя, J. Рспхжттйпобмь г TESOL, ожоптйужмй бодмйктлпдп ёиьлб
TESOL Quarterly. — 1999. — 33 (1). — т. 85-102.
Нпн, С. Рсжрпебгбужмй бодмйктлпдп, ожоптйужмй ёиьлб. “ Eric
Нблбсуфс, У. Плтхпсетлйк трфуойл бодмйктлпдп ёиьлб. “ Плтхпсе;
10. Нблепобмэе, Ез. Дсбннбуйшжтлбё лпнржужоуоптуэ гп гупспн ёиь
лж: Гмйёойж гписбтуб об рсйпвсжужооьк й спеопк ёиьл 11 Рсйлмбеобё ртй
11. Нжедбки, P. Оптйужмэ ймй ожоптйужмэ ёиьлб: Луп тупйу впмэщж? 11
ELT Journal,1992. — 46 (4). — т. 340-349.
12. Нбкжст-Тлпуупо, Т. Нопзжтугп дпмптпг: ггжежойж г егфёиьшйж. —
Нпмежо, Нбттбшфтжут: Blackwell Pub, 2006.
13. Обкбс, Р. Шжк юуп бодмйктлйк? 11 TESL-EJ, 1994. — 1 (1) — т. 1-7.
14. ПдСфсл, В. й Рфзпмбс, Ез. Оптйужмй ёиьлб йифшбящйн ёиьл-рптуб
опглб рспвмжнь спеопдп ёиьлб г лпоужлтуж гписпзежойё ёиьлб 11 Histoire
15. Хйммйртпо, С. Мйодгйтуйшжтлйк йнржсйбмйин. “ Плтхпсе: Oxford
16. Спнжко, Т. аиьл г пвщжтугж. — 2-ж йие 11 Ггжежойж г тпчйпмйодгй
17. Тлбгжм, У. Гсжнё дпгпсйуэ: ртйцпмйодгйтуйшжтлпж йттмжепгбойж
лсйуйшжтлпдп ржсйпеб емё шжмпгжлб, шупвь ибдпгпсйуэ. “ Лжнвсйез ]Бо
18. Тужсо, Ц. Птопгоьж рпоёуйё рсжрпебгбойё ёиьлб. “ Плтхпсе:
19. Ижнтлбё, Ж. Б. аиьл сфттлпдп ибсфвжзэё: Пвщйж рспчжтть й сж
шжгьж рпсусжуь. Нптлгб-Гжоб: СБО: Иотуйуфу сфттлпдп ёиьлб йн Г.Г. Гйоп
Ц яущуьэрыьэнр ъ�ы�тън�щуя у Ищьэуэиэр ы�тнуэуя ъ�ы�тън�щуя
у ыънышрщуя цн�чунуц�цуу ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) ъ�ы�тън�
эрч—щ�я –цьырруцуя ьэ�ч� ърщуч ут ънуцу�ч—щъ ыыутщ�щщых чрэъ
рън ыънышрщуя цн�чунуц�цуу ырр�оъоън у иыы�нчрщцрн (�ъчрр эъоъ,
р�ср ъ�ы�тън�щуя шцъч—щуцън). –рыры— н –цьырруцуях, цъэъыыр
ыыънъряэ чъу яциэьцур цъччроу н ы�тщых ы�хъщ�х срнры�, су�уыу у
Д�ч—щроъ Цъьэъц�, ич�ьэни№э ыъчучъ ичёщых у чрэъруьэън чрьэщыр
ичуэрчя, иыы�нчрщцы, ьэ�ышрцч�ььщуцу, ы��ъэщуцу чрьэщъх �рчу
щуьэы�цуу у ыыррьэ�нуэрчу ы�тщых ьъцу�ч—щъ-ыыънрььуъщ�ч—щых
’эъ –эъ э�цър? б чёч ырч—? йъчрчи уььчррън�эрч—ьц�я –цьырру
цуя ыырны�эуч�ь— ут чрэър� щ�ичщых утыьц�щух н ъ�ы�тън�эрч—щи№
ицьырруцуу �ын�№э ь�чыр ы�тщыр; утнрьэщы у ьъцуъчъоучрьцур
Ч ч№ру рриэ ь �щцрэ�чу у ыъчич�№э ьэ�эуьэучрьцух ч�эрыу�ч, эъср
н�сщъ. Нъ щ�ш� –цьырруцуя Ч рыиоъоъ эуы�. яы щ�тн�чу рё ъ�ы�тъ
н�эрч—щъх щр эъч—цъ ыъэъчи, чэъ щ�ь ущэрырьи№э шцъчы Ч щъ ут-т�
эъоъ чэъ чы, ич�ьэщуцу, ь�чу н –эъх –цьырруцуу ъ�ы�тънын�рчья. И
ч№ру, ь цъэъыычу ньэырч�рчья Ч эъср ъ�ы�тънын�№эья. А ныянчрщ
щыр ъ�ы�ты цич—эиыы (ц�ц я ыъьэ�ы�№ь— ыъц�т�э—) щрыррцъ ныьэиы�
№э ьъррыс�щурч ьъцуъцич—эиыщъоъ �щ�чут� у ущьэыичрщэъч ы�тну
— ц�сръх –цьырруцуу ыыррн�ыуэрч—щ�я црч—, цъщрчщъ, учррэья Ч
ы�тъ�ы�э—ья, чэъ н –эъч ыъьёчцр учу ы�хъщр ыыъуьхъруэ, ц�цур нът
чъсщъьэу рчя ы�тнуэуя... Нъ ь�чыр ущэрырьщыр ыртич—э�эы ыъчич�
«Еьчу ыъьэ�нуш— црч—, Ч оънъыуэ чъх рыио Нуцъч�х Ищщъцрщэ—р
нуч чио�рн, Ч �иррш— ньё инуррщщър ыыуэяоун�э— ц щрх т� ишу. ’рьэ
щых �щ�чут Ч рьчу рнуо�рш—ья ыъ чъоуцр сутщу, � щр ыъ ыыурич�щ
Цъэ –эъ у рьэ— чрэъръчъоуя –цьырруцуу, цъэъыи№ чъсщъ щ�тн�э—
ъ�ы�тън�эрч—щъх. Еьчу ыыррыъчъсуэ—, чэъ ъ�ы�тън�щур Ч –эъ ыиэршр
Цъэ ц�цър ъыырррчрщур ыъчичучъь— н ы�ты��ъэ�щщъч щ�чу ьчъ
н�ыр. «б�ы�тън�эрч—щ�я –цьырруцуя Ч ьъцуъцич—эиыщ�я эрхщъчъоуя,
ьъррущя№щ�я чъоуци сутщррряэрч—щъьэу н иьчънуях щрт�ыыъоы�ч
чуыън�щщъоъ у щрыыррьц�тирчъоъ ыиэршрьэнуя ь эы�руцуъщщычу у
щрэы�руцуъщщычу нъыч�чу щ�ичщъ-ырр�оъоучрьцъоъ уььчррън�щуя.
Ц хърр ъ�ы�тън�эрч—щых –цьырруцух щр эъч—цъ ьъ�уы�рэья ищуц�ч—
щых щ�ичщъ-ырр�оъоучрьцух у ьъцуъцич—эиыщых ч�эрыу�ч, щъ ыыъ
уьхъруэ ы�тщъъ�ы�тщ�я ы��ъэ� ь ьуьэрчъх ъ�ы�тън�щуя, ичуэрчячу,
иыы�нчрщц�чу, чрьэщыч щ�ьрчрщурч, нцч№ч�№щ�я ьънчрьэщых �щ�
чут ьъцуъцич—эиыщых ьуэи�цух, ы�ты��ъэци эрыыуэъыу�ч—щъ-ыроуъ
щ�ч—щых ыыърцэън у ыыъоы�чч ы�тнуэуя, ъ�ичрщур ц�рыън, т�ыиьц ущ
щън�цуъщщых ыыъцрььън у щъных нурън ъ�ы�тън�эрч—щых ущьэуэиэън
у ичырсррщух, ьцч�рын�щур у ы�тнуэур ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ьъъ�щр
ьэн�. Ц щ�ьэъящрр нырчя щ�цъычрщ ъыыэ ыыънрррщуя ъ�ы�тън�эрч—
щых –цьырруцух н ы�тщых, ыърч�ь ъэр�чёщщых у эыирщъръьэиыщых
ы�хъщ�х ыиььцъоъ срнры� у №сщъоъ —ы�ч�, оъыщъоъ Ачэ�я у ч�хц�ч�,
«ы�ьщъяыьцъоъ цы�я у ры. «�ц ъьъ��я, ьуьэрч�эучрьцу уьыъч—тирч�я
ьъцуъцич—эиыщ�я эрхщъчъоуя, ъ�ы�тън�эрч—щ�я –цьырруцуя нътщуц
–ъ рьэ— –эъ ьъррущрщур ыиэршрьэнуя, уььчррън�щуя у ъыырррчёщ
–рыры— чы щрьцъч—цъ ы�ьшуыуч ы�чцу эрчы, ръ��нун ц щрх эр
орщрэучрьцур ъьщън�щуя ъ�ы�тън�эрч—щъх –цьырруцуу, цъэъыыр ъэ
яы ыъыыэ�рчья инуррэ—, чэъ эыу�р� «–ыъь, ыиэршрьэнур, ъ�ы�тъ
н�эрч—щ�я –цьырруцуя» ыыррьэ�нчярэ ьъ�ъх ърщи ут н�сщрхшух «ъ�
ы�тън�эрч—щых ьырр чучщъьэщъоъ ы�тнуэуя». ’эъ ъ�ы�ты цич—эиыы, ь
цъэъыычу ьэ�чцун�рэья рнусищухья н –эух ьырр�х чрчънрц, янчя№э
ья щр эъч—цъ ьнъръ�ы�тщычу «ч�ыцры�чу», щъ цъщцрщэыуыи№э н ьр�р
–ртуь 1. »№�ъх –ыъь Ч хиръсрьэнрщщър ыыъутнрррщур; роъ ятыц
йыу –эъч чы щ�хъруч н щёч щр эъч—цъ ъ�ы�ты орыърн у �щэуор
ыърн, ыыуыъры у ьъцу�ч—щых ыъэыяьрщух, щъ у ь�ч ъ�ы�т ъыыррр
чёщщъх цич—эиыы, т�ырч�эчёщщых –эуч –ыъьъч, �ир— эъ ьэы�щьэнуя
бруььря, ыиььцур �ычущы, нущьц�я ««�чрн�ч�», яциэьцух «бчъщхъ»
–ртуь 2. иыъь чъррчуыирэ ыиэршрьэнур, � ыиэршрьэнур Ч ыыъцрьь
иэщъь нътщуц�рэ эъч—цъ н ыиэу, н ыртич—э�эр чуоы�цуу, ыиэршр
ьэнуя, цъчрн—я. бщ щр нъычуыирэья ръ эрх ыъы, ыъц� Ич—я яиыъчрц
йъьчъэыуч уьэъыу№ ьэ�щънчрщуя ы�тщых щ�ыърън Ч э�ч нртрр ъ�
–ртуь 3. Цъ ньрх –ыъь�х ыънэъыярэья ърущ ь№срэ. Цртрр оч�нщых орыъх
ъэыы�нчярэья н ыиэ—, ньэырч�рэ щръсур�щщыр ыыроы�ры у ьъ�ч�тщы, ь эыиръч
ыыръръчрн�рэ ух у, н цъщцр цъщцън, ръьэуо�рэ црчу, ыыухъруэ ц ьч�ьэчунъчи
йиэршрьэнур Ч щр т�ыыъоы�ччуыън�щъ ц�ц –цьциыьуъщщых эиы. Грыъх щр
тщ�рэ, цир� рх�э—. Нр тщ�рэ, чэъ ньэырэуэья щ� ыиэу. «�ц н ьц�тцр: ыъхру эир�, щр
Цъ чщъоух цич—эиы�х ыиэршрьэнур щрьёэ ъы�ьщъьэ—. Ц эы�руцуъщщъх цич—
эиыр ц�ччыцън, щ�ыыучры, црщэыъьэырчуэрч—щър рнусрщур (рнусрщур ц црщ
эыи цыио�, ръчи, цу�уэцр, ъч�ои) учрчъ ыъчъсуэрч—щър тщ�чрщур, � рнусрщур
црщэыъ�рсщър (т� ыырррчы ъьнърщщъоъ сутщрщщъоъ ыыъьэы�щьэн�) Ч тщ�чр
щур ъэыуц�эрч—щър, ьнят�щщър ь щръыырррчёщщъьэ—№, ыуьцъч, ъы�ь
Ц –цьырруцуу чщъоъ ъэ –ыучрьцъоъ ыиэршрьэнуя (у щъэ� ъы�ьщъьэу
учррэья Ч чщр ръьэ�эъчщъ ньыъчщуэ—, ц�ц щ�ш «и�туц» ыыън�чучья
ыър чёр н Црыхъящ—р, у ыыушчъь— ныычын�э— щ� ыъч№ьр хъчър�). Нъ
ьищрьэнрщщрр Ч ыыущцуыу�ч—щ�я щрт�ыыъоы�ччуыън�щщъьэ—, ыъч—
ьчич�хщъьэрх, ыъч— ъьэ�щънъц. Цырч�эчрщуя, ц�ыэущцу, ы�тчы ину
ррщщъоъ Ч ъщу нрр— щр ьы�ти ныьэы�ун�№эья; щисщ� ц�ц�я-эъ ьнят
ц�, итрч, ьъ�ыэур, т�ыъчщрщщър чучщыч ыыъсун�щурч. З�ррыс�чья,
нрыщичья, чиэ— утчрщуч ч�ышыиэ, иьчыш�н ъ цъч-эъ, т�ьэыяч щ� эыу
И нрыио щ�цъычрщщ�я «ыъэрыя нырчрщу» р�ыуэ ры�оъцрщщър ыр
— щ�ь нрр— у ичр�щых ыыъцрьь н шцъч�х «т�эъчрщ» н �ртъьэ�щъ
нъчщъч эрчыр; н ы��ъэр у н ъэрыхр урёэ ц�цъх-эъ «тырчущщых оъщ»,
ньё ыъ оы�нуци, � ьчыьч нычыэ, ъщ щр ьхн�эын�рэья щ� «ы�т-рн�-эыу,
З�ч�ьэи№ ньё ь�чър ьъррыс�эрч—щър, ры�оъцрщщър ыыъуьхъруэ
щ� щрт�ыч�щуыън�щщых ъьэ�щънц�х, н эъчц�х, орр нрыио ньё ьхъруэья,
–ртуь 4. йиэршрьэнур Ч ру�чъо ы�тщых эы�руцух. йыучёч н ру�
чъор �ъч—ш�я ыъч— ъэнъруэья чрчънрци щр оънъыящрчи, � ьчиш�№щр
чи. Ечи щ�ръ ыъщяэ—З А чэъ�ы ыъщяэ— рыиоъоъ, щ�ръ ыъщяэ— ьр�я. бэ
эъоъ, чэъ я ыыррьэ�нчя№ ьъ�ъх ц�ц чучщъьэ—, нъ чщъоъч т�нуьуэ чъё
йыух »ъэч�щ ыуь�ч, чэъ ыр�ч—щыр цич—эиыы (ц�ц у хиръсрьэнрщ
щыр эрцьэы) ьэыъяэья ыъ ыыущцуыи ч�яэщуцъъ�ы�тщъоъ ц�ч�щуя чрс
ри ущнъыч�цуъщщычу ьэыицэиы�чу «к Ч бН» у �нэъцъччищуц�цурх
с эъчцу тырщуя ьъцуъцич—эиыщъоъ �щ�чут� эуы ьъцуъцич—эиыщъх
ьуэи�цуу (щ�ыыучры, шцъчы) ыыррьэ�ёэ рчя щ�ь ц�ц э� учу ущ�я цъч
�ущ�цуя чъц�ч—щъх цич—эиыщъ-уьэъыучрьцъх эы�руцуу («И–) у иыън
щя ы�тнуэуя ьънырчрщщъоъ ьъцуъцич—эиыщъоъ нъщ� (с«“), Ч ъэь№р�
цч�ььучрьцур ьуэи�цуу, «шцъч� н цич—эиыщъч црщэыр», «н �ыншрч
ъч�ор цич—эиыы», «н ыъэрщцу�ч—щъч ъч�ор цич—эиыы», «н цич—эиыщъх
ыиьэыщр» у ыы.
Нъ –эъ ьуэи�цуу ьэ�эучрьцур. «И– Ч –эъ ьэ�эуц�. А ыиэршрьэнур Ч рущ�
чуц�. йыъуьхъруэ ньэырч� чърх цич—эиыщъ-уьэъыучрьцъх эы�руцуу, чъроъ
ьъцуъцич—эиыщъоъ нъщ� Ч ь рыиоучу. И щр ыъщяэщъ, чэъ ыъчичуэья н ыртич—
«ъор� эы нррёш— ъьррчых ъ�ы�т сутщу, «ьуруш—» н ьуэи�цуу, э�ч –эу
ы�ы�чрэыы ыъьэъящщы. А н ыиэршрьэнуу щр тщ�рш—, ц�цъх ««И–» ъсур�
рэ т� ыънъыъэъч, ц�цъх «нъщ» ньэырэуш—З сцч�рын�рэья ру�чъо ы�тщых
эы�руцух у нъщън. Цътщуц�рэ рыиоър ъьщън�щур �щ�чут� Ч н ьыъьъ�р
Ц ру�чъор «к Ч –з», «к Ч бН» цич—эиыщър утчрырщур нцч№ч�рэ
ья эъор�, цъор� щ�чущ�рэья нщиэырщщух ру�чъо «к Ч к», Ч э�ц ъ�ъяь
щяч й.я. »ъэч�щ: «йыу –эъч н ьуьэрчр к Ч к» щъьуэрч— ущнъыч�цуу
ъьэ�ёэья эрч ср, щъ ьъъ�щрщур ырырнъычичуыирэья у ыыуъ�ырэ�рэ
щъных ьчыьч. Цнъруэья ръ��нъчщых Ч нэъыъх Ч цър у уьхърщър ьъъ�
щрщур ырырцъруыирэья н ррущуц�х роъ ьэыицэиыы, ыыуъ�ырэ�я чрыэы
Дрнишц�-ръчо�щц� оънъыуэ: «яущ –хуоущ ��о�ы��ыщ (ръьчънщъ: «к
эр�я хъчи»). яы чъсрч ыърич�э—, чэъ ъщ� учррэ н нури ьрць. А щ� ь�
чъч ррчр ъщ� оънъыуэ: «к эр�я ч№�ч№, чрчънрц, я ьрхч�ь эр�я ч№�ч№,
ьъчщцр ч№�ч№, –эъэ ррщ— ч№�ч№З». Еьчу я хъчи ыъщяэ— энъу ыъьэиыцу,
ыъщяэ— чэъ-эъ рчя ьр�я щряьщър, я ръчсрщ нъхэу н энъх ьыъьъ� чышчр
–�ц ыъчич�рэья, чэъ цъчи№щух ьыъьъ� ъ�щрщуя нышр, «урр�ч—
Цъэ ыъчрчи –эщъь ьыын�рэья ь щ�ьусрщщых чрьэ у щ�чущ�рэ ъьн�
ун�э— щъныр ыыъьэы�щьэн�, ъщ щ� ньё щънър ьчъэыуэ ь ыътуцуу эъх
цич—эиыы, цъэъы�я ьътр�щ� уьэъыурх, ыъръч, ь ыътуцуу эъоъ, чэъ щ�
тын�рэья щ�цуъщ�ч—щъх ц�ыэущъх чуы�. И р�ср н ьънрышрщщъ чи
съч ч�щрш�нэр –эщъь щ�хъруэ ны�очрщэы ц�ыэущы ыърщъоъ чрьэ�
у ъээир� щ�чущ�рэ ъьн�ун�э— щъных чуы. Еьчу щучроъ ъ�щроъ щрэ, ъщ
ыыъуоы�рэ, � рьчу рьэ— Ч чъсрэ ы�тнуэ—ья у ырырьэыъуэ— ьнъ№ ц�ыэу
–ртуь 5. бы�ьщрр ньрх ыыъ�чрч ыъчуэуцу, –цъщъчуцу Ч эъ, чэъ чы
щр чъсрч нъъ�ы�туэ— ьъ�ьэнрщщи№ ьэы�щи. А –ыъь у ыыррьэ�нчярэ
ьъ�ъх нъычи нъъ�ы�срщуя щ�ыъръч ьнятщъьэу ьнъроъ ыыъшчъоъ, щ�
ьэъящроъ у �ирищроъ. б�ы�тън�эрч—щър ыиэршрьэнур р�ёэ щ�ч ш�щь
Ц –ыъьр щ�хъруш—ья ърщънырчрщщъ н ыыъшчъч, щ�ьэъящрч у
�ирищрч. –�ц у н –цьырруцуу. йыъшчър Ч ы�тщър Ч ъщъ ныхъруэ,
ныычын�рэ, нч�чын�рэья эр�р щ�ньэырчи. Н�ьэъящрр Ч нутучрьцу
ъщиэучъ: ны рнуо�рэрь—, ыыън�чун�рэрь— ыър чёр, ныщисррщы щ�
ыыяо�э—ья, цъщцрщэыуыън�э—ья, нричын�э—ья. А �ирищрр Ч ъ�ы�тън�
«ъор� ньё –эъ ьы���эын�рэ Ч эъор� и щ�ь у нцч№ч�рэья нъъ�ы�ср
–ртуь 6. йиэршрьэнур у –цьырруцуя Ч ьчъсщых ыъчучъо, рущ�чуч
щъ чрщя№щ�яья ьъцуъцич—эиыщ�я ьуэи�цуя, чъррчуыи№щ�я у ыр�чу
Ещё ы�т. Ц ыиэршрьэнур ны ъэыы�нчярэрь— ь ц�цучу-эъ ьнъучу
««И–�чу» у «с«“-нъщ�чу», ньэырч�рэрь— ь ч№р—чу н р�щщъх чрьэ
щъьэу, цъэъыыр учр№э ьнъу, рыиоур «И–ы у «нъщы», ньэиы�рэр ь
щучу н ру�чъо, ъ�щрщур, нт�учъррхьэнур, Ч н ыртич—э�эр ыъчич�№эья
эырэ—у цич—эиыщъ-уьэъыучрьцур эы�руцуу у ьъцуъцич—эиыщыр нъщы,
цъэъыыр щ�цч�рын�№эья ыыу ьчрри№щрх ньэырчр щ� чрэнёыэыр у э.р.
–ртуь 7. «б�ы�ты цич—эиыы» н ъ�ы�тън�эрч—щъх –цьырруцуу Ч
щр ыыъьэъ ч№�ъыыэщыр �ыэрн�цэы; ъщу учр№э цч№чрнър тщ�чрщур.
бщу ыъчъо�№э «ьхн�эуэ—», ыъщяэ— ьуэи�цу№, ъьъ�рщщъ ц�чрьэнрщщъ
Цыърр �ы, чэъ ыыъуьхъруэ н –цьырруцуу н ырыни№ ъчрырр—?
Ч чы рррч у ыыэ�рчья ы�тъ�ы�э—ья н ьуэи�цуу. Ищъор� эуы ьуэи
�цуу щ�ч утнрьэрщ, чы э�цъх иср чщъоъ ы�т нуррчу, ы��ъэ�чу ь
–эучу ьуэи�цуячу, тщ�рч щ� ъыыэр ч№ррх, ц�ц нычрт�э— ут щух,
ц�цур ьэы�эроуу, чъррчу ы�тнуэуя ыыущъьяэ иьырх. Нъ ыъьчъэыу
эр: щ�тн�щуя эуыън ьъцуъцич—эиыщых ьуэи�цух Ч ъ�ы�тщыр. иэъ щр
Ц кциэуу, щ�ыыучры, рьэ— ьънрышрщщъ ъыырррчёщщых цич—эиыщых
ъ�ы�т Ч «ьихър ррырнъ». –�ч щр эыъо�№э ьихур ррырн—я, н цич—эиыр щ�
–эъ э��и. И н ыыячъч ьчыьчр Ч ныьъхшрр чёыэнър ррырнъ нуруш— эъ
э�ч, эъ эиэ. Ичу «
» Ч ъьэ�эцу сучущ�, цъэъыър щ�хъруш— щ� �ч�
ьр, н э�хор, Ч щуцэъ роъ щр эыъо�рэ. И ы�чяэщуц »рщущи, цъэъыых ръ
ьух ыъы ьэъуэ щ� црщэы�ч—щъх ычъщ�ру н кциэьцр, щуцэъ щр эыъо�рэ,
«ъор� чы, щ�ыыучры, хъэуч и�рруэ—ья, н ц�цъч ьъьэъящуу чъц�ч—
щыр цич—эиыщъ-уьэъыучрьцур эы�руцуу чрьэщъьэу, чэъ чы нуцьуыи
к ыыунрри рн� ыыучры�. йрыных Ч ут Н�чьцъоъ ичиь�, э�ч чы ъ�
щ�ыисучу ьуэи�цу№ «ьъцуъцич—эиыщъх нъыъщцу» (я рё, чрьэщъ оънъ
ыя, р�ср рщё щр ъыуьын�ч). йъчщ№ щрьцъч—цъ ррэ�чрх, ъ�ы�тън, ут
к ы�тоън�ыун�ч ьъ ьэ�ышрцч�ььщуц�чу н ърщъх ут ьрч—ьцух шцъч
у ъьэъыъсщъ ьыыъьуч ыыъ ух ъэщъшрщур ц ьэ�чущьцъчи нырчрщу.
Ичрщщъ ъьэъыъсщъ, чрщя ущэрырьън�чъ, ц�ц ъщу роъ ьр�р ыыррьэ�н
чя№э, (нрр— чщъоур ррэу у �рт ньяцъх ыыъы�о�щры ыыррьэ�нчя№э роъ
ьъньрч щр э�ц, ц�ц чы рич�рч. Ц шцъчр щ� чрчъчъыц�щ�чр я ьыыъьуч
ыр�яэ, ц�ц ъщ ыъьэыърщ. бщу ьц�т�чу: «Ни, ъщ щ� цъьэях ыъьэыърщ». к
иср хъэрч ихэу ъэ –эъх эрчы, щъ щ� ньяцух ьчич�х ьыыъьуч: «Н� ч—ух
И нъэ эиэ, н �ч�оъыъчичщъч рчя кциэуу (ръыъоу, ущны�ьэыицэиы�,
цич—эиыщыр ичырсррщуя у ыыъчрр) Н�чьцъч ичиьр я щ�ын�чья щ� щр
иэу ррэу, н ъэчучур, щ�ыыучры, ъэ ъхчяцъщьцух, цъэъыыр нъььэ�
щ�нчун�№э ы�чяэ—, «ъчычьци№ эы�ььи, ы�тыьцун�№э чъьэы у ыыу
ръыъсщыр ч�орыя, ыъьэыърщщыр т–ц�чу, цч�р�ущ� ь ихърящучу ръ
оъыутъщэ� ьэъч�уц�чу, ц цъэъыыч онътрячу ыыу�уэы цъщьрынщыр
��щцу ь щъчры�чу, Ч ьнъръ�ы�тщых ыиььцух «кр Ц�шрч»
ыър ъэцыы
эыч щр�ъч, Ч э�ц нъэ н ъэчучур ъэ эрх, ррч�№щух щрчэъ н�сщър рчя
ррэрх у ичуэрчрх, ыр�яэ� –эъоъ ьрч� щ�хъручуь— ьъньрч н рыиоъх ьу
бщу оънъыучу, чэъ ыыу сэ�чущр �ыч� ъыо�щут�цуя, руьцуычущ�,
ьэыъоъьэ—. Их ц�ц �ирэъ т�ь�ьын�ч� нъыъщц�. иэъ иьучун�чъь— чщъоу
чу ррэ�чячу. ряръч щ�хъруч�ь— ррырнщя «ы�ьщ�я ь щ�тн�щурч «й�ы
эут�щ». З� щрх ьэъячъ ъоыъчщър уьцъыёсрщщър, ыс�нър ьъъыисрщур
рчя ырыры��ъэцу цъч�уцъыч� Ч ъьэ�щцу цъчхътщъоъ ьэыъя. А ыыърх�н
рщё щрчщъоъ, чы инуррчу ыыячъ щ� ръыъор ыыуцрычрщщых ц эы�щьчя
Цъэ ррэу у нтыъьчыр щ�хъручуь— н –эъх чуцыъьыррр, ъщу �ычу н
ьуэи�цуу, цъэъыи№ чы рчя ьр�я щ�тн�чу «ьъцуъцич—эиыщъх нъыъщ
цъх». йъэъч ырр�оъоу у иыы�нчрщцы –эъоъ ы�хъщ� рё щ�ч�чу уььчр
Дыиоъх ыыучры. ицьырруцуя ыъ сыррщрх «ъчычр, 2000 цч щ� —А
Зуцр «ыъ �чрыуц�щьцуч оъыц�ч», 500 цч Ч щ� «чиы�щр». йрырртс�рч
ут ърщъоъ щ�ьрчёщщъоъ ыищцэ� н рыиоъх, щ�хърящухья щ� ьры—ётщъч
к щуц�ц щр чъои ихн�эуэ— эуы ы�хъщ�. иэъ у щр цич—эиыщъ-уьэъыу
чрьцух ущщън�цуъщщых, ц�ц н –�ээр, у щр «�ынш�я ыыъчтъщ�», ц�ц н
Црыхъящ—р (н э�цъх ьуэи�цуу чрэнрыэ— ы�хъщън срнры�), у щр эы�
руцуъщщых щ�цуъщ�ч—щых, ц�ц н бчрщёцьцъч –нрщцухьцъч ы�хъщр.
’эъ-эъ рыиоър. сыррщяя «ъчыч� ньрор� �ыч� ыърьъ�цъх: Г—»АГ�
(ьщ��с�ч� ч�орыя ьрч—хътыыърицэ�чу), ьъцу�чутч� ««ъчычэъыо�»
(�ыч� н ьънрэьцър нырчя э�ц�я ъыо�щут�цуя, Ч ъ�рьырчун�ч� «ъчычи
н иьчънуях «срчртщъоъ т�щ�нрь�» рршёнычу ыыърицэ�чу у нрщ�чу).
Нъ чэъ –эъ т� эуы ы�хъщ� я щр чъо ьнъычичуыън�э—, ыъц� щр щ��ыёч
Ц ичиьр, цир� чы ъэыы�нучуь—, рьэ— н оъы�х –нр
щьцър ьрчъ чр
ыётънц�. Иьэъыуя э�ц�я: ь щрт�ы�чяэщых нырчёщ ърущ –нрщьцух ыър
цъчрн�ч ь ъчрщ—уч ьэ�ръч ыъ эищрыр у чрьъэищрыр н ъоыъчщъч ыыъ
ьэы�щьэнр чрсри кциэурх, ’ицъэцъх у я�о�р�щъч. йъьчр ырнъч№цуу
ух щр ърщ�сры ыыэ�чуь— т��ыц�щуэ—, т�ыуь�э— н сънрэы, ъщу ихъру
чу н рыиоър чрьэъ Ч э�ц �чиср�чу, щр ыыуыуь�щщыр. чыч и щух цыиэъх
ррр, оч�н� ыър� ыъ ыыътнущи «сущух ъыёч». бщ ъ�рыро�ч ьъыъручрх
ъэ нщршщух ьщъшрщух, ырш�ч ньё ь�ч, рчи �рьыырцъьчънщъ ыърчущя
чуь—. «ъор� т��ун�чу ъчрщя, ь�ручья ь чъчърыч ы�ыщрч щ� щ�ыэы,
рх�чу цир�-щу�ир— щ� я�о�р�щьци№ Гис, чрщячу чяьъ щ� ч�х, ьыуч
цу, ьъч— у нътны�щ�чуь—. Нуцэъ ъ щух эъчцъч щр тщ�ч. Ц 1954 оъри ор
ъчъоу ыыъчрэ�чу щ�р эищрыъх у инуррчу рычцу ьэъх�ущ�. ’эъ э�цър?
«эъ э�цур? Нуорр щр т�ыроуьэыуыън�щщыр, щр чуьчящурья н ьэы�щр
ьънрэьцъх ч№ру. съъ�щучу ыъ ы�цуу. йъщ�рх�чъ щ�ч�ч—ьэнъ, Н«ЦД
Ч ъцыисучу, ырырыуь�чу ньрх у ьц�т�чу Ч эиэ �иррэр суэ—. йъьэыъучу
ыъьёчъц щ� эъч чрьэр, орр ух ыъхч�чу щ� нырчрщщъх ьэъящцр. йъ
ьэыъучу щрир�чщъ Ч эрыры— т�э�ычун�рэ. А оч�н� ыър� у рщё шрьэрыъ
И нъэ, ьыиьэя ррьяэучрэуя, чы ыърх�чу н –эи чрыётънци у ц�ц ы�т
ыъы�чу щ� �ъч—шъх ы�ръьэщых ыы�трщуц Ч ыяэуррьяэучрэур нхъсрр
Нр �ири ръчоъ ъыуьын�э—, чэъ чы инуррчу н –эъч оъыщъч ыъьёчцр,
цир� ыърщуч�чуь— ыъ ьрыы�щэущи. йрч�ч—щ�я ц�ыэущ� т��ыъшрщщъ
ьэу. инрщы �ычу щ� –эъч №�учрр ъ�ьчиоъх ыыурх�ншух щ�ч�ч—щуцън,
ух р�ср щр ыъь�ручу т� ъ�щух ьэъч. Нъ цъор� ньё –эъ т�цъщчучъь—,
щ� ьчрри№щух ррщ— н шцъчи ыыушёч чрчънрц Ч �ыуо�руы ъчрщрнър
чрьцъх �ыуо�ры, цъэъыых цъчрн�ч ьъ ьнъучу ыърьэнрщщуц�чу ыъ чр
ьъэищрыр. Еоъ р�ср тн�чу, ц�ц эъоъ сущроъ ъыч�, Ч Ин�щ –�ы��ицущ.
бщ ыыушёч ц щ�ч, чэъ�ы чы ыъчъочу ыъьэыъуэ— цъчрни№ шцъчи. йъ
эъчи чэъ ъщ щ�чрырн�чья инрьэу ррэрх ут –эъоъ ы—ящъоъ ыъьёчц� у
Н� щ�шух оч�т�х нъьыыъутнъруч�ь— ьэ�нш�я ыъчэу чэъ чунъч,
–ыъьъч, Ч уьэъыуя сущроъ ъыч�. Иьэъыуя нрчщъ �чиср�№щроъ ыър�,
цичцу ч№ррх, цъэъыыр ыыэ�№эья и�рс�э— ъэ оъьир�ыьэн�. —�рс�чу
щ� нырчя, ъц�т�чуь— ьнъ�ърщы Ч ыъьэыъучу �ъчрр-чрщрр ръьэъхщи№
Ц ррчъцы�эучрьцъч чуыр ыъ-рыиоъчи: ъ�щрьэнъ ьътр�ёэ ущьэуэи
эы, цъэъыыр нт�учъррхьэни№э ь оъьир�ыьэнъч, цъщэыъчуыи№э роъ. А
н ръььуу Ч рущ�чучрьц�я уоы�-ыырьчррън�щур, ърущ и�ро�рэ, рыиоъх
йъръ�щи№ уоыи ыър щ�тн�щурч «ьъщъы» ыыурич�ч яциэ-ч�эрч�эуц
Гыуоъыух –ъчьцух, ъщ сунёэ н й�ыуср у т�щуч�рэья эръыурх уоы.
йыурич�ч, ыъыыъ�ън�ч щ� ьэиррщэ�х; щ�ч�чу ыыънъруэ— чрчыуъщ�эы.
бчрщ— ыъыичяыщ�я уоы�, н кциэуу р�ср ррэь�ръньцур ррэу уоы�№э.
Нъ н уоыр рн� э�хч�, ыъьчр ъцъщч�щуя ырынъоъ Ч уоыъцу чрщя№эья
Ц ыиььцъх уьэъыуу ррчъ ъ�ьэъуэ учрщщъ э�цуч ъ�ы�тъч: нч�ьэ—,
ыъьэъящщъ ъэч�нчун�№щ�я, ръоъщя№щ�я чрчънрц� у щ�ыър, рънъруэ
роъ ръ �ищэ� Ч у эъор� нч�ьэ— у щ�ыър чрщя№эья чрьэ�чу Ч «эъчы�
съ�ьэнрщщъ оънъыя, чъх яциэьцух цъччро� у ыъьэъящщых эън�ыущ
ыъ –цьырруцуяч Нуцъч�х Ищщъцрщэ—рнуч чио�рн у роъ ррущъчыш
чрщщуцу ыыэ�№эья ь ыъчъщ—№ ъ�ы�тън�щуя ыырцы�эуэ— –эи �ртич
Еьэ— и щ�ь цъщциыь. бьъ�рщщых. Ищщън�цуъщщыхЗ у ъ�ы�тън�
эрч—щых. яы ыыурич�чу роъ рщр н 1999 оъри. «�ц т�цъщъчрыщър,
чщъоър ъ�ъ�щ�№щрр у нынърящрр щ� ьчрри№щух ш�о ы�тнуэуя, ньр
ъ�щрр рчя «ъ�ы�тън�эрч—щъх кциэуу» ьрэрнър ьъ�ыэур, �рт цъэъыъ
оъ щрчыьчучъ р�ч—щрхшрр ыыърнусрщур урру шцъчы, ьиэ— цъэъыъх
йыъьэы�щьэнъ цъщциыь� (ц�ц ыыъьэы�щьэнъ ъ�ы�тън�эрч—щъх
цич—эиыы) ъ�ы�тирэья ньрчу ру�чъо�чу, нътщуцшучу, нътщуц�№щу
с Дрхьэнуя ърщъх ьэъыъщы нчрциэ т� ьъ�ъх ъ�ят�эрч—щыр у эъч
щъ ыырриьчъэырщщыр ррхьэнуя рыиоъх. сънрышрщур ъыырррчрщщых
ррхьэнух ърщъх ьэъыъщъх эыр�ирэ ъэнрэщых ъыырррчрщщых ррхьэнух
с бэщъшрщуя ич�ьэщуцън ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ыыъцрьь� щъьяэ х�
с Цт�учъррхьэни№щур ьэъыъщы ньэиы�№э н ъыырррчрщщъоъ ыър�
сэыицэиыщ�я црчъьэщъьэ— цъщциыь� ыыъянчярэья н ьънъциыщъ
ьэу ущрунури�ч—щых ъ�ы�тън�эрч—щых эы�рцэъыух. Ищэроы�ч—щых
(ьънчрьэщых) ъ�ы�тън�эрч—щых �цэ ич�ьэщуцън цъщциыь� Ч –эъ �цэ
эы�щьнъыч�цуу. –ы�щьнъычуыирэья ьыъьъ�, н ъ�ы�тън�эрч—щъч
ьчыьчр эы�щьнъычуыи№эья цъщциыь�щэы, �щ�чуэуцу у –цьырыэы. Ц
ыртич—э�эр эы�щьнъычуыирэья у ь�ч цъщциыь. Ищ�чр оънъыя, ъщ н ъ�
ы�тън�эрч—щъч ыыъцрььр щр эъсррьэнрщ ь�чъчи ьр�р. Еоъ ьэыицэиы�
–�ц ы�тнун�рэ, энъыуэ щ�ш цъщциыь ь�чъоъ ьр�я. И эрч ь�чыч -
ьуьэрчи ъ�ы�тън�щуя н црчъч. ’рырт ьъ�ьэнрщщыр (ич�ьэщуцън цъщ
циыь�) цич—эиыъэнъычрьцур �цэы. ’рырт ыъьэъящщых ь�чъы�тнун�№
щухья ру�чъо. «ъор� ыъньрчрьэщъ тничуэ щр –хъ –цьырыэщъоъ оъчъь�,
� ьъ�ьэнрщщыр оъчъь� цъщциыь�щэън. Их ьъ�ьэнрщщыр ррхьэнуя у ыъ
И –эъ ыътнъчярэ щ�ч ыр�ч—щъ нчуяэ— щ� ы�тнуэур ьуьэрчы ъ�ы�
с чроцъх ыицу Ц. чрчущьцъоъ ыыущяэъ ьчуэ�э—, чэъ ъ�ы�т�чу чыь
чуэ ыъ–э (хиръсщуц). Цьр нрыщъ. –�ц ъщъ у рьэ—. Нрэ ъ�ы�тън Ч щрэ
хиръсрьэнрщщъоъ ыыъутнрррщуя. А. «�ч№ ыъшрч р�ч—шр. «Еьчу хъ
эуэр ьэ�э— нучъьънъч, ыушуэр ыъч�щы», Ш ыуь�ч ъщ. И ыыу –эъч
ръ��нчяч, чэъ нучъьън чыьчуэ ъ�ы�т�чу. йыучрыщъ ъ� –эъч ср
оънъыуч у я.”�хррооры, цъор� иэнрыср�ч, чэъ нучъьънуя нътщуц�
рэ щ� оы�щуцр ы�тщых тщ�чрщух ьчън�, н ьнъръ�ы�тщъч ру�чъор –эух
Н� ь�чъч ррчр, э�ц (у эъч—цъ э�ц Ч ц�ц ыъ ьиэу ьнърх ыъ–э, хиръс
щуц, нучъьън) чыьчуэ чрчънрц нъъ�щр. И ыъ-рыиоъчи щр чъсрэ. Нр
ичррэ. А роъ ич�э чыьчуэ— ыъ-рыиоъчи. –�ц, ц�ц ъщ, ы�тичррэья, ьчъ
срэ щ�ичуэ—ья, щъ н ищры� ьр�р. И чрчънрчрьцъчи (ыъ–эучрьцъчи,
И цир�-эъ щ� нэъыъх ыч�щ ъэърнуо�рэья роъ ъ�ы�тън�щур (ц�ц
эы�щьнъыч�цуя чучщъьэу), ыърчрщярчър ьхъч�ьэучрьцуч ъ�ичрщу
рч. А »учщъьэ— ыыячрэья н ь�чых ицыъчщых иоъчц�х роъ иоъ. И ыыъян
чярэья �ртчуцър б�щрр. И ъ�щ�рчья чы щ� цицрч ятыцр, ут цъэъыъоъ
р�нщъ уьчрт ктыц-ьиэ—, ктыц-ьищщъьэ—. йы�-ктыц. ярэ�-ктыц. ктыц,
цъэъыых я. ”�хррооры ъыырррчуч ц�ц «ьыъьъ� ьищрьэнън�щуя ущру
нури�ч—щъоъ ь�чъьътщ�щуя». Ичрщщъ ъ щрч ьц�т�щъ н Ен�щорчуу ъэ
Иъ�щщ�: «Цщ�ч�чр �ычъ счънъ, у счънъ �ычъ ь чъоъч, у счънъ �ычъ
«ич—эиы� (н ырыни№ ъчрырр—, –эщучрьц�я) щ�чущ�рэ эъыэ�э—ья щ�
чрьэр у ыъьэрырщщъ хуырэ—, цъор� ут счън� ихъруэ роъ чщъоътщ�ч
щъьэ—, ъыырррчя№щ�я ъьщънщър ыы�нучъ «ич—эиыы. йы�нучъ ъ эъч,
чэъ «ич—эиы�, чэъ�ы суэ—, ьъхы�щяэ—ья у ы�тнун�э—ья, ръчсщ� уч
ыыънутуыън�э— ь�чи ьр�я. –ъч—цъ э�ц Ч энъыя ьр�я у эрч ь�чыч
ьъ-энъыя у ньр, чэъ эр�я ъцыис�рэ (н цич—эиыщъч ьчыьчр), чъсщъ
ъ�ы�тънын�э— ьр�я у, �ч�оър�ыя –эъчи, суэ—. счррън�эрч—щъ, н ьчи
ч�р ь ыърчрщъх ъ�ы�тън�щуя (у ы�тнуэуя) ърщуч эъч—цъ ъ�ичрщурч
(ь роъ ррущьэнрщщъх ыыррчрэщъьэ—№, т�цч№чрщщъх н ичр�щъч ыырр
чрэр ц�ц ыъьчррщрх ущьэ�щцуу, ыырэрщри№щрх щ� ыъч— ��ьъч№эщъх
уьэущы) ъц�тын�рэья щ�ш� ыыунрысрщщъьэ— ъыырррчрщщъх уррр. Дъ
�ыъ у Зчъ н ьнърч ррущьэнр у ыыъэунъыъчъсщъьэу ыъыъср�№э «ич—э
чучщъьэу. Дихънщъьэ— ъэ ыъч№ь� Црыы ьрнуо�рэья ц ыъч№ьи ррчуоуу
(щр ъ�ят�эрч—щъ црыцънщъх Ч �эрутч эъср ырчуоуя, ыыучрч ъчрщ—
срьэц�я). Цьр н чърх сутщу щ�чущ�рэ ъыырррчяэ— Дрчуиыо ц�ц �нэъы,
чрщя ьъэнъыуншух, ц�ц чъя ьир—��. А я, чрчънрц, ьчуэ�№щух ьр�я
нучъьънъч, хиръсщуцъч у ыъ–эъч, ыырны�щ�№ь— н ы��� (нрщ—) у
эрч ь�чыч ыыъянчя№ ьнъ№ ыыъэунъыыуыърщъьэ— Ч н эъ нырчя, ц�ц
чуы Црыы (ырчуоуу Ш н ръ�ыъч ьчыьчр –эъоъ ьчън�) ньрор� янчярэ
А ньр «орщры�ч—щыр» щън�цуу н чуцр «ыыънучут�цух у ырьэыиц
эиыут�цух», ыыу ньрх ы�тичщъьэу щ�чрырщух ух ьътр�эрчрх (ц�ц чщъ
оъ н –эъч чуыр тчъоъ ррч�чъь— учрщщъ ь ичщыч ныы�срщурч чуц�),
Аыоичрщэъч н ыъч—ти –эъоъ эртуь� ыъьчисуэ цы�эцух уьэъыучр
ьцух –цьциыь. йрын�я цунучут�цуя, ьцъэънърчрьц�я, ыътнъчун чрчъ
нрци нътуэ— т� ьъ�ъх ьнъ№ ыущи (н нурр ьэ�р�), иср ьррч�ч� ырыных
(ыиьэ— чутрыщых) ш�о ъэ ��ьъч№эщъоъ ьъьищрьэнън�щуя чрчънрц�
ь ыыуыъръх (и. “ыъчч). счрри№щух, �ъчрр ьищрьэнрщщых, ш�о ъэ
ыыуыъры чрчънрц ьррч�ч, ьътр�н цунучут�цу№ трччрррч—чрьци№. —
щроъ ыъянуч�ь— нътчъсщъьэ— хы�щуэ— у нъьыыъутнъруэ— ыыърицэы
ыуэ�щуя (трыщъ). –�ц, ш�о т� ш�оъч, чрчънрц, н цъщцр цъщцън, ыыушрч
ц цунучут�цуъщщъчи ьэыъ№, н цъэъыъч нь№ роъ рряэрч—щъьэ— ьэ�ч
ъыырррчяэ— ьыъьъ� ыыъутнърьэн�, � роъ ъэщъшрщуя ь ыыуыъръх ьэ�чу
ыыъуьхъруэ— н ъьщънщъч ъыъьыррън�щщъ. ’рчънрци ьэ�чъ ц�т�э—ья,
чэъ роъ ъ�ърцэунщър ьищрьэнън�щур ьнят�щъ ь цыиыщыч ыыъутнър
ьэнъч у чро�ыъчуь�чу. брщ�цъ �рт ьрч—ьцъоъ хътяхьэн� эъср щрч—тя.
А ьрчъ ыыу ч№�ъч цунучут�цуъщщъч ьэыър ъэ ьнъроъ ьцъэънърьэн�
у трччрррчуя ихэу щр н ьъьэъящуу. йыъоы�ччы очъ��ч—щых чърры
щут�цух у ырнъыч, щр ичуэын�№щур щрыъьыррьэнрщщых ьнятрх «чр
чънрц Ч ыыуыър�», ньрор� ьищрьэни№щух щ� ьрчр, ь щрут�рсщъьэ—№
яъы�ч— ньрор� ьцч�рын�рэья ут ьъъэщъшрщуя чучщъьэу ь ъцыи
с�№щуч чуыъч: ц�ц ыыръръчрэ— ьъ�ч�тщы, ы�тыиш�№щур чъ№ ьнъ
�ъриЗ р�тыишрщур ррущьэн� ’рчънрц� у йыуыъры (чъо�?) чырн�эъ
ыъэрырх ьнъ�ъры. бьътщ�н�я ьр�я чрчънрцъч, ъьътщ�рш— ьр�я чуч
щъьэ—№. И нътщуц�рэ ручрчч�: ьнъ�ърщ�я нъчя у ьънрьэ—. снъ�ър�
у ъэнрэьэнрщщъьэ— ръ ъыырррчрщщъоъ нъты�ьэ� ц�ц �ы рнусиэья н
щ�ь ы�ы�ччрч—щычу циыь�чу. снъ�ър� ц�ц нъыч� щ�шрх �цэунщъ
ьэу (ьнъ�ърщ�я нъчя). И ъэнрэьэнрщщъьэ— ц�ц нъыч� ыроичяцуу (ьъ
нрьэ—). йъьэрырщщъ ъщу н ьнърч рнусрщуу щ�чущ�№э ьхъруэ—ья. И н
ц�цъх-эъ чъчрщэ ньэырч�№эья у ьчун�№эья н ррущых ыъэъц. И, ьцъырх
ньроъ, цыуэучрьц�я эъчц� «нъты�ьэщъоъ» ыыърнусрщуя чучщъьэу цыъ
рэья н ыърыъьэцънъч ырыуърр, цъор� чы щ�чущ�рч ыыъянчяэ— ьнъ№
ьнъ�ърщи№ ь�чъыроичуыирчи№ �цэунщъьэ—. Ищ�чр оънъыя, ыыъянчя
рэья н�цэ ь�чъррэрычущ�цуу чучщъьэу. И нырчя, чрьэъ у ьыъьъ� ь�
Еьчу ыъоыисрщур н рряэрч—щъьэ— �иррэ ыъчщъцрщщыч (ь�чът��
нрщщыч), � ъьчыьчрщур ырырсуэъоъ н щрх ыърцырычрщъ ыъръ��№
щучу ущэрччрцэи�ч—щычу ьыррьэн�чу, эъ ъ�ы�тън�щур чър ррхьэну
эрч—щъ ьэ�щрэ ъ�ы�тън�щурч. А я Ч учыыънутуыи№щуч ь�чъоъ ьр�я.
И н учыыънут�цуу ьр�я Ш ьр�я энъыящуч, ъ�ы�ти№щуч. ’рырт ырыр
Ичрщщъ э�ц: –эщъцич—эиыщър ъ�ы�тън�щур ц�ц ыуэчуц� ъ�ы�тън,
–�цър нъэ –эщъцич—эиыщър ъ�ы�тън�щур. «�ц ръ ь�чъх ьчрыэу
чърх щр ыырцы�щ�№щ�яья ыъьэъящщ�я эы�щьнъыч�цуя чучщъьэу чр
ырт ъыъьыррьэнън�щур цич—эиыы (у ыыуыъры Ч чрырт щ�шу нт�учъъэ
щъшрщуя у нт�учът�нуьучъьэ—) н чрщя нхърящрх у нъ чщр ъ�ы�ти№
щрхья. б�ы�тън�щур ц�ц ыыърццуя «ич—эиыы щ� чучщъьэ—. Д�№щ�я
чщр нътчъсщъьэ— ь�чъчи ны�уы�э— ут чщъоъоъ, нътщуц�№щроъ н ыр
тич—э�эр –эъх ыыърццуу. « эъчи ср ыыърццуя –э� н ц�сръч ут щ�ь
ьнъя, ъьъ�рщщ�я, рчи эъч—цъ ърщъчи ыыуьищ�я, т�нуьящ�я ъэ ьэыиц
эиыы чучщъьэу, ъэ чщрч�эучрьцъоъ ыъчя чучщъьэу, ъэ чучщъоъ ъыыэ�
–�цуч ъ�ы�тъч, ыъщуч�рчър ъ�ы�тън�щур щрут�рсщъ ыыунъруэ
ц нынъри ъ нътчъсщъьэу чъррчуыън�щуя н шцъчр �ирищух ьъцу�ч—
щых, –цъщъчучрьцух, ыъчуэучрьцух ыыъцрььън. Ищ�чр оънъыя, шцъч�
ыыу срч�щуу чъсрэ нъьыыущуч�э—ья ц�ц щрцух ыыърцэ т�нэы�шщроъ
рщя. А –эъ у рьэ— щ�ун�сщрхш�я ущщън�цуъщщ�я т�р�ч� н ьнрыр ъ�
счррън�эрч—щъ, ырынъъчрыррщъх ш�о Ш ьътр�щур иьчънух ыр�
чут�цуу –эъх нътчъсщъьэу чъррчуыън�щуя. А ррущъоъ ньръ�щроъ
ыыърцэ� �ыэ— щр чъсрэ. Нръ�хъручъ ьътр�э— иьчънуя нътщуцщънрщуя
чщъоъъ�ы�туя ы�тщых шцъч (шцъч—щых ыыърцэън), цъэъыыр, нъхря н
ру�чъо чрсри ьъ�ъх у нънчрц�я н щроъ ньр щъныр у щъныр шцъчы,
чъочу �ы т�р�н�э— ыыуъыуэрэщыр нрцэъыы ы�тнуэуя ъ�ы�тън�щуя щр
счррирэ ъэчрэуэ— ъьщънщыр эртуьы (ыыущцуыы), ъыырррчя№щур
х�ы�цэры ущщън�цуъщщъх рряэрч—щъьэу н –эщъцич—эиыщъч ъ�ы�тън�
дцъч� щ�цуъщ�ч—щ� щр ыъэъчи, чэъ н щрх утич�№эья ыыручи
щрьэнрщщъ щ�цуъщ�ч—щ�я цич—эиы� у уьэъыуя, ыърщъх ятыц у
чуэры�эиы�. дцъч� щ�цуъщ�ч—щ� ыъ эъчи эуыи рряэрч—щъьэу,
цъэъыых н щрх ыырн�чуыирэ (щ� ньрх иыънщях). бэщъшрщур ц
утичрщу№ ыыррчрэън н э�цъх шцъчр ръчсщъ ьэ�э— ьчрри№щуч
Ч ичр�щых ыыррчрэ, н ырыни№ ъчрырр—, щр црч—, � ьыррьэнъ
нъычуыън�щуя чучщъьэу, цъэъыър ръьэуо�рэья чрырт нъьыуэ�
щур энъычрьцъоъ ъэщъшрщуя ц ыыррчрэи у т�ущэрырьън�щщых
ыърхър ц рряэрч—щъьэу н ьнрыр щ�тн�щщъх руьцуычущы (чъэу
Еьчу –эщучрьц�я ьырцунуц� ъыырррчярэья ыъ эуыи рряэрч—щъ
ьэу, эъ �ъчрр �чутцъх рчя щ�цуъщ�ч—щъх шцъчы цъырщщых щ�
ыърън кциэуу, щ� щ�ш нточяр, янчярэья ьуьэрч� ы�тнун�№щроъ
ъ�ичрщуя ыъ ич—цъщущи-Д�ныръни. б� –эъч оънъыяэ щр эъч—цъ
оъы�тръ �ъчрр чичшур ыртич—э�эы шцъч ы�тнун�№щроъ ъ�и
чрщуя ь яциэьцуч ятыцъч ъ�ичрщуя ыъ ьы�нщрщу№ ь ыиььцъя
тычщычу шцъч�чу щ� ырьыи�чуц�щьцух ъчучыу�р�х, щъ у –э
щъыьухъчъоучрьцур уььчррън�щуя (щ�ыыучры, уььчррън�щуя,
ыыънъруншурья н эрчрщур ыяр� чрэ н кциэуу чрруцущьцучу
ыьухъчъо�чу ч��ъы�эъыуу Ц.“. ч�т�ыщъоъ ]2] ут «ы�ьщъяы
Гыиыыънъх н�ыу�щэ ырр�оъоучрьцъх эрхщъчъоуу ыыърцэщъх
(учу «иыы�нчрщчрьцъх») рряэрч—щъьэу (—йД), цъщцрыэи�ч—щыч
ъьщън�щурч цъэъыъх янчярэья эръыуя чыьчуэрч—щъх (у ырчр
нъх) рряэрч—щъьэу у нътчъсщъьэ— иыы�нчрщуя ьъ�ьэнрщщыч
ы�тнуэурч, ыъ ьнъуч ъьщънщыч ыыутщ�ц�ч ыы�цэучрьцу щр ъэ
чуч�рэья ъэ ьуьэрчы ич—цъщущ�-Д�нырън� (нщиэырщщяя ыътщ�
н�эрч—щ�я чъэун�цуя, црч— ьътщ�эрч—щъоъ ь�чъутчрщрщуя, ыъч
щъцрщщ�я ьи�ърцэщъьэ— рряэрч—щъьэу, ырнчрцьунщых х�ы�цэры,
уььчррън�эрч—ьц�я ыътуцуя ичрщуц�). И н эъ ср нырчя оыиыыън�я
—йД (н щ�шрч н�ыу�щэр - «–ыу–щ-эрхщъчъоуя) �ъчрр ррчъцы�эуч
Гыиыыън�я —йД янчярэья щръ�хъручыч –э�ыъч н хърр ыъьэр
ырщщъоъ ырырхър� щ� ущрунури�ч—щи№ —йД (н щ�шрч н�ыу�щэр
Ч —hихии-эрхщъчъоуя), ущэроыуыън�щщи№ ь ьуьэрчъх чъ�уч—щъоъ
Дчя ыршрщуя ыыъ�чрчы, ъ�ътщ�чрщщъх н ыищцэр 4, �ыч� ьъ
тр�щ� ьрэ— ъ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цух, �ыыъ�уыи№щух
’рыцрхьц�я шцъч�-ч��ъы�эъыуя (–�ээущьцух ичиь). с 1993-94
ичр�щъоъ оър� ы��ъэ�рэ щ�р ыыъ�чрчъх «“ъычуыън�щур у ы�тнуэур
чъэун�цуу нур� рряэрч—щъьэу ич�щучуья ьрч—ьцъх шцъчы». с 1995-
96 ичр�щъоъ оър� �ыыъ�уыирэ ущрунури�ч—щър ъ�ичрщур ыъ ыыъну
чуыи№щуч ыыррчрэ�ч н ыыънуч—щых цч�ьь�х у ущрунури�ч—щи№
—йД ь щ�у�ъчрр ыъроъэънчрщщычу ич�щучуья. Гыиыыън�я —йД щ�
�ч№р�рэья щ� ньрх иыънщях (ичр�щых ыыъцрьь, нъьыуэ�эрч—щ�я ы��ъ
�. –�ээущьц�я ичиьщ�я оучщ�туя (ьроърщя Ш чуцрх). с 1997 оър�
ы��ъэ�рэ щ�р ыыъ�чрчъх ущэроы�цуу уррх �р�ыэунщъх ьуьэрчы ъ�и
чрщуя у оич�щуэ�ыут�цуу (оучщ�тучрьцъоъ ъ�ы�тън�щуя) ыъ эуыи рр
н. я�хущьц�я ичиьщ�я оич�щуэ�ыщ�я шцъч� (ьроърщя Ч сбд №2).
с 1997 оър� ы��ъэ�рэ щ�р ыыъ�чрчъх ы�ты��ъэцу чъррчу оич�щуэ�ы
щъх (ыъ эуыи рряэрч—щъьэу) ъ�ы�тън�эрч—щъх ъыо�щут�цуу. с 1998 о.
о. бсичищьц�я шцъч�-ч��ъы�эъыуя. с 1997 ыъ 2003 оъры ы��ъ
э�ч� ьънчрьэщъ ь ’рыцрхьцъх шцъчъх-ч��ъы�эъыурх щ�р чрсичиь
щыч ыыърцэъч «Ищэроы�цуя ц�ц ъьщън� иыы�нчрщуя ы�тнуэурч шцъч,
ы��ъэ�№щух ыъ ърщъх ыыъ�чрчр». ’�ьэучщър нищццуъщуыън�щур н
ырсучр —йД щ��ч№р�чъь— н ичр�щъч ыыъцрььр у ы��ъэр ь ичуэрчячу).
р. –ичич—ьц�я щрыъчщ�я ьыррщяя шцъч� (яроущъ-«�що�ч�ььцух ичиь). р�ты�
�ъэ�ч� ыыърцэ ь�чъыр�чут�цуу чучщъьэу ич�щроъья н иьчънуях ьрч—ьцъх шцъчы
р. яицичущьц�я циьэън�я оучщ�туя («ъ�яхьцух ичиь). с 1998 оър� щ�ч�ч� ы�
�ъэи ыъ ы�ты��ъэцр ыыърцэ� «Ищрунури�ч—щ�я —йД ц�ц ъьщън� оучщ�тучрьцъоъ
ъ�ы�тън�щуя н ч�чъцъчычрцэщъч ъ�ы�тън�эрч—щъч ичырсррщуу (ъэр�чрщщъч ъэ
с. ”�ы�-Ачр�щьц�я сбд (–�ээущьцух ичиь). с 2000 оър� щ�ч�ч� ы��ъэи ыъ
ьъыыънъсррщу№ ущрунури�ч—щых ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч ъ�ич�№щухья
ъьщънщъх у ьэ�ышрх шцъчы. б�ы�тън�щур нрррэья н ырсучр ьънчрьэщъх ррэ
ьцъ-нтыъьчъх рряэрч—щъьэу ньроъ т�ущэрырьън�щщъоъ н ъ�ы�тън�щуу щ�ьрчрщуя
т. «ъчрн�я шцъч� ««ёщ–ч–ц––щ» (ьънчрьэщъ ь ”�ыыяч�хьцъх сбд)
ут бчрщрцьцъоъ –нрщцухьцъоъ щ�цуъщ�ч—щъоъ ы�хъщ�. с 2007 оър�
нрррэ ы��ъэи ыъ ьъыыънъсррщу№ ущрунури�ч—щых ъ�ы�тън�эрч—щых
Д�щщыр ъ�ы�тън�эрч—щыр ъыо�щут�цуу ьъьэ�нучу ярыъ Аььъ
цу�цуу ущщън�цуъщщых шцъч «иныуц�-«–ыу–щ-—hихии», цъэъы�я
цъъырущуыирэ ъыыэщъ-–цьырыучрщэ�ч—щи№ ы��ъэи ыъ ы�ты��ъэцр
у �ыыъ��цуу щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щъоъ н�ыу�щэ� —йД Ш «–ыу
сроърщя ьуэи�цуя э�цън�, чэъ ьрч—ьц�я шцъч� кциэуу Ч –эъ щр
эъч—цъ рихънщых, цич—эиыщых у э.ы. црщэы ьрч�, щъ у эъ чрьэъ, цъ
эъыър н ьъьэъящуу (ц�ц –эъ, щ� ь�чъч ррчр, щу ыыуьцъы�щъ) ьэ�э—
црщэыъч –цъщъчучрьцуч. Ищ�чр ьрчъ ррхьэнуэрч—щъ ичырэ. И сутщ—
ьрч—ьц�я ыырны�эуэья н щрьцъщч�рчър «ыыъщ�щур ь я�эёыъх». бьъ
�рщщъ –эъ �цэи�ч—щъ рчя кциэуу, орр рнр эырэу шцъч янчя№эья ьрч—
ьцучу (ръ�ы�я ыъчънущ� цъэъыых Ч –эъ шцъчы ч�чъцъчычрцэщыр).
Еьэ—, ърщ�цъ, и яциэьцъоъ ьрч� ыррц�я рчя ьроърщяшщрх ръььуу ъьъ
�рщщъьэ—. с�ч ьъцуъцич—эиыщых нъщ щ�ьэъч—цъ ъ�ы�тън�эрчрщ, чэъ
ыыу срч�щуу яциэьц�я ьрч—ьц�я шцъч� чъсрэ ъц�т�э—ья чъррч—щъх н
иэъ у рсроърщ�я «иьэ�нрэ� цич—эиыы», цъор� ньр ьрчъ ныртс�рэ
н ьъьррщрр ь цъщцрыэщъх, ьыъыэунщъх ыыъоы�ччъх, ь ныьэ�нцъх ыыу
цч�рщъоъ уьциььэн� у э.ы. И ыыущуч�№э оъьэрх н ьрч—ях. А щ� ьчрри
№щух ррщ— ыыущуч�№щрр ьрчъ н ьнъ№ ъчрырр— ныртс�рэ н эырэ—р. И
иэъ у ыърчррщ�я ыы��чц�, цъор� ъыяэ—-э�цу ньр ьрчъ (ъэ ч�ч� ръ
нрчуц�) н эрчрщур 2-3 щрррч— ныртс�рэ щ� �чутчрс�щур ътры�. Дрчъ
щ�хъруэья ц�сръчи. «эъ-эъ ръч�уэ чищцу, цэъ-эъ ыыъэяоун�рэ щрнър
ыъръ ч—ръч, цэъ-эъ уррэ н т�оъщр. Н� ътрыр ы�тыоыын�рэья чщъоъч�
ьънър ррхьэнъ, н ыъьчррщрч �цэр цъэъыъоъ ыы�� ут ичън� ръьэ�рэ
ья ц�сръчи, ыыущуч�ншрчи н щрч ич�ьэур. –�ц�я нъэ т�оъэънуэрч—
иэъ у ыуь—чрщщыр ру�чъоу ъхъэщуцън (у ц�сръоъ, цэъ э�ч ыъ�ын�рэ)
чрырт т�ыуьу н сиыщ�ч�х, учр№щухья ыы�цэучрьцу н ц�сръч ъхъэщуч—рч
И чщъоър рыиоър, чэъ�ы ъыуь�э— цъэъыър, щръ�хъруч ъэррч—щых ы�т
Цъэ, ыъс�чих, оч�нщыр ъьщън�щуя ущщън�цуъщщъх рряэрч—щъьэу ьрч—
с Н� ыы�цэуцр ы�ы�ччрч—щъ чъоиэ ьищрьэнън�э— ы�тщыр ьыъьъ�ы нъь
ыыуяэуя чуы� (ъ�ы�тън�щуя). йъ–эъчи чыртныч�хщъ ьищрьэнрщщъ нъы
чуыън�щур ьъъ�щрьэн�, орр ъ�ы�тън�щур у ыънышрщур цн�чунуц�цуу
ыр�чутирэья н ьрэрнъч нт�учъррхьэнуу щ� ыыущцуы�х цъъыры�цуу у ыыъ
рцэщъх рряэрч—щъьэу. йрыныч н –эъч ыч�щр ъыыэъч ьэ�чъ нт�учъррхьэнур
с ’эъ�ы нъычуыън�э— ц�цур-эъ эрщррщцуу у эрч ь�чыч нчуяэ— щ�
ъ�ы�тън�эрч—щи№ ыъчуэуци н ыроуъщр, щръ�хъручъ ьщ�ч�ч� нъычу
ыън�э— ъ�щрьэнрщщър чщрщур. –�ц щ�ч�чья ыыърцэ ыъ ьътр�щу№ Аь
ьъцу�цуу ущщън�цуъщщых ьрч—ьцух ъ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цух
«иныуц�-«–ыу–щ-—hихии», цъэъы�я ъ�ъррущуч� �ъч—шър цъчучрьэнъ
ьрч—ьцух шцъч у ррэьцух ь�рън. Ичрщщъ –эу ъыо�щут�цуу рщр н 1994
оъри ыыуьэиыучу ц ырынъх �ыыъ��цуу щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щъоъ
н�ыу�щэ� эрхщъчъоуу ыыърцэщъх рряэрч—щъьэу, цъэъыых �ыч щ�тн�щ
с ’эъ�ы ъэы���эын�э— ц�цур-эъ �ььъцу�эунщыр ьняту у уьц�э—
щъныр, рчя щ�ь ьэ�ч ъчрнурщыч ш�о ыъ ьътр�щу№ ичиьщых ьрэрх.
–�ц ыъянуч�ь—, щ�ыыучры, ьрэ— «–��ээ�-суэуч», цъъырущуыирч�я
ъ�щрьэнрщщъх ущьэуэицурх, у брщэы ъ�ы�тън�эрч—щых эрхщъчъоух
с –ртуь «дцъч� щ�чущ�рэья ьъ шцъчы рчя ичуэрчя» ъыырррчуч
ш�о ыъ ьътр�щу№ снъ�ърщъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ црщэы� «б�ыАт»
(«б�ы�тън�щур Ч нточяр ут Атуу»), цъэъыых н ъыырррчрщщъч ьчыьчр
чъсщъ щ�тн�э— ъ�ы�тън�эрч—щъх ьрэ—№ рчя ьътр�щуя щъных ъ�ы�
тън�эрч—щых ьрэрх. чч�оър�ыя рряэрч—щъьэу сбб «б�ыАт» ыъяну
чуь— ьрэрныр ъ�ъррущрщуя н чищуцуы�ч—щых ы�хъщ�х кциэуу. иэъ
АНб «б�щрьэнрщщых ъ�ы�тън�эрч—щых црщэы «–��ээ�-суэуч», АНб
«брщэы ъ�ы�тън�эрч—щых эрхщъчъоух «я–
–-дцъч�», АНб «Дрэьц�я
�ц�ррчуя «ярэ�» (Н�чьцух ичиь), Цуч№хьц�я ыроуъщ�ч—щ�я ьрэ—
«срч—ьц�я ыыънуч—щ�я шцъч�» у э.р. Ц щ�ьэъящрр нырчя н ц�чрьэнр
ыы�нъыыррчщуц� «б�ыАт»-� ныьэиы�рэ Ищнъыч�цуъщщъ-ъ�ы�тън�
эрч—щых црщэы «иыоууы» (««ыио»), янчя№щухья ърщуч ут ъыо�щут�эъ
ыън рсроърщъх ущщън�цуъщщъх ырр�оъоучрьцъх яыч�ыцу «срч—ьц�я
с Дчя щъыч�ч—щъоъ ырырхър� ц ъ�щрьэнрщщъчи иыы�нчрщу№ ъ�
ы�тън�щурч щръ�хъруч ныхър т� ы�чцу ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя. –�ц
нътщуц ыыърцэ «б�щрьэнрщщъ-оъьир�ыьэнрщщър ь�чъиыы�нчрщур». А
ырыныч ш�оъч н –эъч щ�ыы�нчрщуу ьэ�ч� рсроърщ�я ырр�оъоучрьц�я
яыч�ыц� «срч—ьц�я шцъч� ( б�ы�тън�эрч—щ�я ч�ыц�», цъэъы�я н ыры
ьырцэунр ръчсщ� эы�щьнъычуыън�э—ья н ущнрьэуцуъщщи№. йрынър
ррэущр яыч�ыцу Ч ыыърцэ З�цъщ� рс (к) «б оъьир�ыьэнрщщъх ыър
ррысцр ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух, ы�ьыъчъсрщщых н ьрч—ьцъх
чрьэщъьэу», �ч�оър�ыя цъэъыъчи щ�шуч й�ыч�чрщэъч «Ич –ич–щ» 19
ч�я 2005 оър� �ычу нщрьрщы ьищрьэнрщщыр ыъыы�нцу н ьищрьэни№
щух т�цъщ «б оъьир�ыьэнрщщъх ыърррысцр ьрч—ьцух ъ�ы�тън�эрч—
щых ичырсррщух». Ищуцууыън�ч ыыърцэ снъ�ърщых ъ�ы�тън�эрч—
с йъьчррщур ррхьэнуя ьрэу ущщън�цуъщщых ъ�ы�тън�эрч—щых ъы
о�щут�цух кциэуу ьнят�щы ь ыъроъэънцъх ц ыыррьэъящрчи XIII ьъртри
ы��ъэщуцън ъ�ы�тън�щуя рс (к). бьъ�и№ н�сщъьэ— рчя щ�ь н –эъч
�ьырцэр учррэ ы�ты��ъэц� чрх�щутчън ъэцыыэъоъ ъ�ы�тън�щуя (ц�ц
ъ�ы�тън�щуя, «ъэцыыэъоъ н �ирищрр»). р��ъэ� уррэ ыъ ыъ–э�ыщъх
ыыъоы�ччр, нцч№ч�№щрх ъ�ич�№щур ьрчущ�ыы, цъщнрырщцуу, щы
щршщ№№ яыч�ыци «срч—ьц�я шцъч� ( б�ы�тън�эрч—щ�я ч�ыц�» у э.р.
иэщъцич—эиыщых �ьырцэ ущщън�цуъщщъх рряэрч—щъьэу н ьнрыр
ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя н рс (к) щр ъоы�щучун�рэья эъч—цъ ы��ъэъх щ�р
ъ�ы�тън�эрч—щычу эрхщъчъоуячу. Ц 2005 оъри ицьырруцуя Ирб у й«
уч. с.Н. Дъщьцъоъ-II ыър ыицънърьэнъч А.я. буыич—щуцън� н Црыхъ
ящьцух ичиь ыъц�т�ч� щръ�хъручъьэ— ы�ты��ъэцу эуыъчъоуу ичиьън
(ы�хъщън) ц�ц ъьщън�щуя рчя ьътр�щуя руннрырщцуыън�щщых ьэы�
эроух у чъррчрх ы�тнуэуя ц�ц чищуцуы�ч—щых ьуьэрч ъ�ы�тън�щуя,
э�ц у ыроуъщ� н црчъч. –�ц�я эуыъчъоуя н р�ч—щрхшрч чъоч� �ы ыъ
ьчисуэ— ъьщън�щурч рчя ныы��ъэцу у щ�ичщъ ъ�ъьщън�щщых щъыч�
эунън у ыы�нънъоъ ъ�рьырчрщуя ъ�ы�тън�эрч—щъх рряэрч—щъьэу (н
сэ�чъ яьщъ, чэъ н ъьщъни ы�ты��ъэцу йыъоы�ччы ы�тнуэуя ьуьэр
чы ъ�ы�тън�щуя ырьыи�чуцу чъсрэ �ыэ— ыъчъсрщ ыыущцуы ьътр�
щуя эъчрчщых ьэ�ыэъных ущщън�цуъщщых ыыърцэън, ъ�рьырчун�№щух
ъ�ы�тън�эрч—щи№ ыърррысци ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцъоъ ы�тнуэуя
ыроуъщ�. Ц э�цъх ьуэи�цуу ыроуъщ�ч—щых ъыо�щ иыы�нчрщуя ъ�ы�тъ
н�щурч чъо ъц�т�э—ья ьуьэрчъъ�ы�ти№щуч н�цэъыъч н цъчычрць
щъч чрснрръчьэнрщщъч нт�учъррхьэнуу н ыыъцрььр ы�ты��ъэцу у
ыр�чут�цуу йыъоы�ччы ы�тнуэуя ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя, ьэучичуыи
чыч� ыъьэ�нчрщ� ыыъ�чрч� ы�ты��ъэцу ьънъциыщъьэу ыыърцэън,
ъ�рьырчун�№щух т�ыиьц йыъоы�ччы ы�тнуэуя ьуьэрчы ъ�ы�тън�
щуя, у ц�ьц�рщър (ыъьчррън�эрч—щъ-ы�ы�ччрч—щър) ыърцч№чрщур
ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух у ы�хъщън ц чъррч—щъчи ырсучи рря
–�ц щ�ч�ч� ныыуьънын�э—ья ъ�щ�я урря �ирищрх ьъцуъцич—эиы
щъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя. чычу ъыырррчрщы ырьиыьы, ь ыъ
чъщ—№ цъэъыых ыыррыъч�о�чъь— щ�ч�э— ырыныр ш�оу ьъцуъцич—эиы
щъоъ ыыърцэуыън�щуя ыроуъщ�ч—щъх оъьир�ыьэнрщщъ-ъ�щрьэнрщщъх
2. срэ— ущщън�цуъщщых ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух, ъ�ър
рущрщщых «ъщциыьъч цич—эиыщъ-ъ�ы�тън�эрч—щых ыыърцэън у ыыъ
чыч щ�чрчрщ ыч�щ чрыъыыуяэух ыъ ыр�чут�цуу ырынъоъ –э�ы�
йыърцэ� ъ�ы�тън�эрч—щъх ыърррысцу ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцъоъ
1. Ащ�чут ьъцуъцич—эиыщъх ьуэи�цуу, ъыырррчрщур ъ�ы�тън�
2. бнъыччрщур оы�ср�щьцъоъ (чрьэщъоъ) ъ�ы�тън�эрч—щъоъ т�
3. съцуъцич—эиыщър ыыърцэуыън�щур ыыъоы�чч ы�тнуэуя у ъ�ы�
тън�эрч—щых ыыъоы�чч б—.
4. Ищьэуэицу�чут�цуя оы�ср�щьцух ущьэуэиэън ъ�ы�тън�эрч—щъоъ т�ц�т�
6. Н�ичщъ-ырр�оъоучрьц�я –цьырруцуя (ьрчущ�ыы, нищр�чрщэ�ч—щыр циы
ьы, –цьырыэут�) ыъ итчъныч црщэы�ч ыроуъщ�ч—щъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ьрэу
р��ъэр ыъ ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя у ъ�ы�тън�эрч—
щъх ыърррысцр ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцъоъ ы�тнуэуя чищуцуы�ч—щых ы�хъ
щън нъ чщъоъч ыъчъоч� сэы�эроуя ы�тнуэуя ъ�ы�тън�щуя рс (к) щ� 2005-2020
Ц ыъьчрри№щур оъры ы��ъэ� ыъ ыр�чут�цуу р�щщъоъ ыыърцэ�
1. ящъоъ–э�ыщ�я щ�ичщъ-ырр�оъоучрьц�я –цьырруцуя н Ачоущьцух
ичиь (2006-2007 оо.) ыътнъчуч� ъ�ъ�щуэ— щ�ы��ъэцу у ыыънрьэу Ачоущ
ьци№ яыч�ыци «срч—ьц�я шцъч�» (2008 о.) ыъ эрчр «б�ы�тън�эрч—щ�я
2. –уыъчъоуя ичиьън у щ�ч�чъ ы��ъэы щ�р �ирищрх ыроуъщ�ч—щъх
«�ыэъх ьъцуъцич—эиыщых ыыуъыуэрэън у ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъ�чрч
�ыч� ыыъръчсрщ� нъ нырчя –цьырруцух н бчрщрцьцух, сыррщрцъ
чычьцух у ”�що�ч�ььцух ичиьы. кыч�ыц� «б�ы�тън�эрч—щ�я ч�ыц�»
(2008) ъхн�эуч� –цьырруцурх Цуч№хьцух, Црыхщрнуч№хьцух, Н№ы
3. Ц хърр бчрщрцьцъх –цьырруцуу �ыч ы�ты��ъэ�щ у щ�ч�э� ыр�
чут�цуя йыърцэ� «срэрн�я ъыо�щут�цуя чищуцуы�ч—щъх ьуьэрчы ъ�
ы�тън�щуя ц�ц иьчънур ъ�ы�тън�эрч—щъх ыърррысцу ьъцу�ч—щъ-–цъ
4. рртич—э�эъч Црыхщрнуч№хьцъх яыч�ыцу «б�ы�тън�эрч—щ�я ч�ы
ц�» (2009) ьэ�чъ нъычуыън�щур ущэроы�ч—щъх (ьрэрнъх) ущщън�цуъщ
5. кщн�ыьцър ьънрщ�щур ы��ъэщуцън ъ�ы�тън�щуя рс (к) 2010 оър�
ъ�ъянучъ щ�ч�чъ ы��ъэы щ�р ыыърцэъч «съцуъцич—эиыщ�я чърры
щут�цуя ъ�ы�тън�щуя н рс (к)». чычу ъыырррчрщы ичиьы, н цъэъыых
щ�ч�ч�ь— ыр�чут�цуя эъчрчщых ьэ�ыэъных ыыърцэън чъррыщут�цуу
чищуцуы�ч—щых ьуьэрч ъ�ы�тън�щуя (Ачоущьцух, бчрщрцьцух, сыррщр
6. бэцыыэых нъыич ырр�оъоучрьцъх ъ�щрьэнрщщъьэу у яыч�ыц�
«б�ы�тън�эрч—щ�я ч�ыц�» 2010 оър� н о. Цуч№хьцр ыыъшчу ыъ эрчр «б�
7. Ц ыырррнрыуу XII ьъртр� ичуэрчрх у ырр�оъоучрьцъх ъ�щрьэнрщ
щъьэу рс (к) ц ичиь�ч, щ�ч�ншуч ыр�чут�цу№ йыърцэ� ьъцуъцич—эиы
щъх чъррыщут�цуу, ыърцч№чучья Црыхщрнуч№хьцух ичиь. « цъщци оър�
ръчсщы ыърцч№чуэ—ья бчрцчущьцух, ”�що�ч�ььцух у ’иы�ычущьцух
8. Н� Цуч№хьцъх яыч�ыцр «б�ы�тън�эрч—щ�я ч�ыц�» Ш«б�ы�тън�
щур н ьъцуъцич—эиыщъч утчрырщуу» рщр ы�т �ыч� ъ�ътщ�чрщ� ыыъ�чр
ч� щръ�хъручъьэу ъ�ы�тън�эрч—щъх ыъчуэуцу, н ъьщънр цъэъыъх чрсуэ
ыыррьэ�нчрщур ъ ьнрыр ъ�ы�тън�щуя ц�ц чъррчу оы�ср�щьцъоъ ъ�щр
9. кыч�ыц� ыыррчъсуч� ыърцч№чуэ— ц йыърцэи ьъцуъцич—эиыщъх
сэ�чъ яьщъ, чэъ ьи�ърцэъч ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ръчс
щ� ьэ�э— ьънырчрщщ�я ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьц�я ущны�ьэыицэиы�, н
цъэъыъх ыъчуэучрьцур, –цъщъчучрьцур, хътяхьэнрщщыр, цич—эиыщыр
Ищ�чр оънъыя, н ррьыи�чуцр с�х� (кциэуя) ъыырррчя№щуч –эщъ
цич—эиыщых нрцэъы ы�тнуэуя ъ�ы�тън�щуя эртуьъч ьроърщя ьэ�щънуэ
ья эртуь «Н�цуъщ�ч—щ�я шцъч� Ч ьыъьъ� нхъсррщуя н ъ�щрчрчънрчр
Бмжлтжжгб, Д.И., Вфдбжг, О.И. Ужцопмпдйё йоейгйефбмэопк рспжлуопк
ежёужмэоптуй — ёлфутлйк гбсйбоу. — алфутл, ИСП й РЛ йн. Т.О.Епотлпдп-II,
Вбибсоьк, Г.Х. Исжойж ф ежужк. Рспвмжнь сбигйуйё. — Опгптй
Нйцбкмпгб, Ж.И. Лбшжтугп зйиой — г лбшжтугж пвсбипгбойё. — алфутл:
б�ы�тън�щур ыъ ьиэу рьэ— ьыъьъ� сутщу рчя ьъцу�ч—щъоъ ыыъян
чрщуя �иэрщэучщъьэу чрчънрц� ц�ц ыыррчщуц� цич—эиыщых црщщъьэрх
ьрч—у, –эщучрьцух ъ�щщъьэрх, цъщнрььух, ьъцуичън, оъьир�ыьэн� у
сищрьэнън�ншух щ� ыыъэясрщуу ньроъ ьънрэьцъоъ ырыуър� ь�
чъьэъяэрч—щых эуы ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ичырсррщуя «щ�цуъщ�ч—щ�я
шцъч�» н�цэучрьцу чушрщ ыы�нънъоъ ьэ�эиь�. Ц ц�чрьэнр ырчуцэ�
ьъхы�щучуь— ц�эроъыуу ыърщъоъ (щрыиььцъоъ) у ыиььцъоъ (щрыърщъ
оъ) ятыцън ъ�ичрщуя ]3, c. 47]. Ц ыртич—э�эр э�цъоъ ыърхър� ут ъь
щънщъх чуььуу шцъчы ныы�чъ ърщъ ут оч�нщых у ъыырррчя№щух
ыъщяэух Ч «ыъэрщцу�ч щ�цуу», ныы�ьэ�№щух н ъ�ычщъх ч�ььънъх
ъ�щръ�ы�тън�эрч—щъх шцъчр. быо�щут�эъыы ъ�ы�тън�щуя ьыы�нрр
чунъ ъэчрч�№э, чэъ ьчъсунш�яья ьуэи�цуя и ��ъыуорщщъоъ щ�ьрчр
щуя ”���ыъньцъоъ цы�я эыр�ирэ ырырхър� щ� ы�ыэщрыьцур ъэщъшрщуя
у ъ�ъррущрщуя иьучух ньрх ьи�ърцэън ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ыыъцрьь�
]6, c.13]. снъръ�ы�тщыч чрх�щутчъч ъ�ъррущрщуя ы�ыэщёыън чъсрэ
Ц ьэ. 20 т�цъщ� ръььухьцъх “ррры�цуу «б� ъ�ы�тън�щуу н ръь
ьухьцъх “ррры�цуу» (2012) ъыырррчярэья, чэъ «–цьырыучрщэ�ч—щ�я
у ущщън�цуъщщ�я рряэрч—щъьэ— н ьнрыр ъ�ы�тън�щуя» н црчях ъ�р
ьырчрщуя чъррыщут�цуу у ы�тнуэуя ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя ыырриьч�
эыун�рэ ы�ты��ъэци у ыр�чут�цу№ ущщън�цуъщщых ыыърцэън у ыыъ
оы�чч. –рч ь�чыч ыыъцрьь чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя у нъьыуэ�щуя
ыъры�ьэ�№щроъ ыъцъчрщуя ыъььуящ ыыррыъч�о�рэ ьъхы�щрщур у
ицырычрщур щрутчрщщых рихънщых, –эщъцич—эиыщых црщщъьэрх чщъ
оъщ�цуъщ�ч—щъоъ щ�ыър� н ьънырчрщщъч ыъчуэуцъ-ыы�нънъч ррущъч
ъ�ы�тън�эрч—щъч у цич—эиыщъч ыыъьэы�щьэнр ръььуу, ичуэын�№щрч
йыъ�чрч� ьътр�щуя –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ цч�ьэры�
�цэи�чутуыън�ч�ь— н ьняту ь ыршрщурч ьънчрьэщъоъ т�ьрр�щуя Гъ
ьир�ыьэнрщщых сънрэън ыъ чрсщ�цуъщ�ч—щыч ъэщъшрщуяч у ыъ ыиь
ьцъчи ятыци, ыыънрррщщъоъ Ц.Ц. йиэущыч 19 ч�я 2015 оър�, орр �ычъ
иц�т�щъ щ� щръ�хъручъьэ— цъчычрцьщъх ы��ъэы ыъ иэнрысррщу№
ятыцъных у цич—эиыщых ыы�н оы�ср�щ н ъ�ы�тън�эрч—щъх, ущнъыч�
цуъщщъх у цъччищуц�эунщъх ьнры�х. чыч� чёэцъ ъ�ътщ�чрщ� ыъч—
ыиььцъоъ ятыц� у ятыцън щ�ыърън ръььуу н ицырычрщуу ыъььухьцъх
оъьир�ыьэнрщщъьэу. ярсри эрч Цьрыъььухьцур ырырыуьу щ�ьрчрщуя,
ырр�оъоучрьц�я ьэ�эуьэуц� у ьъцуъчущонуьэучрьцур уььчррън�щуя ьну
ррэрч—ьэни№э ъ щрицчъщщъч ьщусрщуу чуьчрщщъьэу щъьуэрчрх ятыцън
цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън ръььуу. иэъ ыыъэунъырчур чрсри оъ
ьир�ыьэнъъ�ы�ти№щрх ыъч—№ ятыцън у ух ыр�ч—щыч ьъьэъящурч чъсрэ
�ыэ— ы�тыршрщъ чуш— ыыу иьчънуу цъчычрцьщъоъ, цч�ьэрыщъоъ ыърхър�
н ьътр�щуу иьчънух ыр�чут�цуу –эщъцич—эиыщых у ятыцъных ыы�н н ъ�
Цъ ньрх ьи�ърцэ�х Д�ч—щрнъьэъчщъоъ нррры�ч—щъоъ ъцыио� ъэчрч�рэ
ья щрръьэ�эъчщър ьъъэнрэьэнур чрсри ыр�чут�цурх ыы�н� щ� нъьыуэ�щур
у ъ�ичрщур ыърщыч ятыц�ч у щ� ыърщых ятыц�х у ррхьэни№щрх ьуьэрчъх
ъ�ы�тън�щуя. «�ц ьнуррэрч—ьэнирэ ырр�оъоучрьц�я ыы�цэуц�, ьнъы�чун�
№эья ъ�ы�тън�эрч—щыр ыыъоы�ччы ыъ ятыц�ч у цич—эиы�ч цъырщщых щ�
ыърън, ыртцъ инрчучучъь— цъчучрьэнъ ррэрх у чъчърёсу, щр нч�рр№щух
ыърщычу ятыц�чу ьнъух ыъруэрчрх, чушрщщых нътчъсщъьэу ьъхы�щуэ—
сищрьэнирэ иьэъянш�яья ыы�цэуц� «ыъруэрч—ьцъоъ т�ц�т� щ� нъь
ыуэ�щур у ъ�ичрщур ыърщъчи ятыци ыъ нътчъсщъьэу ъ�ы�тън�эрч—щъоъ
ичырсррщуя», чэъ ьщуч�рэ ъэнрэьэнрщщъьэ— ь иыъчщъчъчрщщых ъыо�щън
нч�ьэу у ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ичырсррщуя щ� ьътр�щур иьчънух ыр�чут�
цуу щръэърччрчъоъ, о�ы�щэуыън�щщъоъ «ъщьэуэицурх р“ ыы�н� ыр�рщц�
щ� нъьыуэ�щур у ъ�ичрщур ятыци ьнъроъ щ�ыър�. йы�нъ щ� ъ�ичрщур ыър
щъчи ятыци ц�ц �ч�оъ ыырны�щрщъ н ыырръьэ�нчрщур ъ�ы�тън�эрч—щых
иьчио.
Дъшцъч—щыр, ъ�щръ�ы�тън�эрч—щыр ичырсррщуя щр ъ�ч�р�№э
ръьэ�эъчщъх нътчъсщъьэ—№ рчя ныыъчщрщуя шуыъцъоъ ьырцэы� щ�
ыы�нчрщух –эщъцич—эиыщъоъ нъьыуэ�щуя ыъры�ьэ�№щроъ ыъцъчрщуя,
ицъырщёщщъоъ н ьнъух ыърщых цич—эиы�х, ьъцу�ч—щъ-ыыънрььуъ
щ�ч—щъ у рихънщъ-щы�ньэнрщщъ ыъроъэънчрщщъоъ ьчисрщу№ ъ�щр
ьэни у ъ�ч�р�№щроъ ръьэ�эъчщычу цъчырэрщцуячу цъщциырщэъьыъ
ьъ�щъьэу н очъ��ч—щъч чуыр. рршрщур э�цух т�р�ч нътчъсщъ эъч—цъ
ыыу иьчънуу ы�ьшуырщуя ьырцэы� ич�ьэщуцън ъ�ы�тън�эрч—щъх ьыр
ры, щ�црчрщщых щ� ррущи№ ырр�оъоучрьци№ црч—. иэщъцич—эиыщър
ъ�ы�тън�щур ыъ ьнърх ьиэу щр чъсрэ �ыэ— т�чцщиэъ чуш— н ьуьэрчр
ъ�ы�тън�щуя. Цытъны щънъоъ нырчрщу эыр�и№э нынър� ъ�ы�тън�щуя
т� ьэрщы ьэ�щр�ыэщъх шцъчы у ьътр�щуя чщъсрьэнрщщъоъ ыыъянчр
щуя нъыч цич—эиыъ-ъыурщэуыън�щщъх щрыырыынщъх рряэрч—щъьэу ыъ
нъьыыъутнърьэни чрчънрчрьцъоъ ц�ыуэ�ч�. –ы�щьнъыч�цуя ъ�ы�тъ
н�щуя н цч�ьэрыщи№ нъычи нръхщёэ «нътрих н ьэ�ыыр чрх�», эъ рьэ—
эы�руцуъщщ�я чъррч— ъ�ы�тън�щуя ныхррэ н ъэцыыэър ыыъьэы�щьэнъ
уррх у ырьиыьън чро�эырщрън, руцэирчых ьънырчрщщъх оръ-ъ�ы�тъ
ицъщъчучрьцух ыъьэ –ухъъцр�щьцъоъ ыроуъщ�, н ьъьэ�н цъэъыъ
оъ нхъруэ нья эрыыуэъыуя Д�ч—щрнъьэъчщъоъ нррры�ч—щъоъ ъцыио�,
ьъны�ч ь –ыъхъх очъ��ч—щых утчрщрщух н ы�тнуэуу чрчънрчрьэн�,
ыъьэ�нчрщщъоъ ырырр щънычу нытън�чу: очъ��ч—щър утчрщрщур цчу
ч�э�, ихиршрщур ьъьэъящуя ъцыис�№щрх ьырры, щръ�хъручъьэ— ут
чрщрщуя чрчънрчрьцух ъэщъшрщух ъэ цич—эиыы щ�ьучуя ц цич—эиыр
ъэцыыэъоъ ру�чъо� у ьърыисрьэн�. бэнрэ щ� –эу ьир—�ъщъьщыр нытъ
ны чрчънрчрьэни чъсрэ �ыэ— �ррцн�эрщ эъч—цъ ыыу иьчънуу ны�ъы�
ьъъэнрэьэни№щрх ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя ыъры�ьэ�№щух ыъцъчрщух
Дъ ьух ыъы ы�ы�руоч� щ�ичщъоъ чышчрщуя ьэыъуэья щ� ыыуъыу
эрэр чъыя (э�чч�ьъцы�эуя) щ�р ьишрх (эрччиыъцы�эуя). »уррыьэнъ
Аэч�щэуцу ръьэуощиэъ �ч�оър�ыя чъррчу ущщън�цуу, х�ы�цэрыути№
щрхья э�цучу ц�чрьэн�чу чрчънрц�, ц�ц ч№�ътщ�эрч—щъьэ—, ы�тыи
шрщур ыыунычщых оы�щуц ыътщ�щуя, ъыуь�щур нрщъчрщън, ьъэыир
щучрьэнъ утъ�ырэ�эрчрх у ыыррыыущуч�эрчрх ]2, c. 144]. 300-чрэщрр
ыырнъьхърьэнъ Аэч�щэуцу ръьэуо�чъь— цъчъщу�ч—щъх –цъщъчуцъх,
эъ рьэ— нщршщучу ырьиыь�чу, цич—эиыъх ыы�н�, � э�цср ыыърцэ�
йыъьнрщрщуя. Нрянщъьэ— рихънщъх, –цтуьэрщцу�ч—щъх нищццуу ъ�
ы�тън�щуя, ыыутн�щщъх нъычуыън�э— ь�чъъ�ы�ти№щи№ чучщъьэ— Ч
omo educandus Ч ыырны�щ�ч� ррэрх н ъ�ърцэы нъьыуэ�щуя. чртчу
цур ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя ныянучу н ”” нрцр ьнъ№ �рьыъчъщщъьэ—
у щрыыърицэунщъьэ— ]5]. Ц ъ�ы�тън�эрч—щъх ьнрыр ръььуу ыыърцэ
йыъьнрщрщуя ръ ьух ыыъянчярэья ц�ц ъыурщэуыън�щщъьэ— щ� иьнър
Н�ы�ьэ�№щ�я чъщ— ьэы�щ –ухъоъ ъцр�щ� уьхъруэ ут ыыуыъры
�ту�эьцъоъ ъ�щрьэн�, ырырсуншроъ цъчъщу�ч—щых ырыуър ыъьырр
ьэнъч цич—эиыы ъэнрэьэнрщщъьэу, янчя№щрхья роъ ьэрысщрнъх ъьъ
бьчыьчрщур нрцэъы� оръ-ъ�ы�тън�эрч—щъх ыъчуэуцу н щ�ыы�н
чрщуу эухъъцр�щьцъх э�чч�ьъцы�эуу ьэ�нуэ Д“б н ъьъ�ых ьэ�эиь н
ыъььухьцъч ъ�ы�тън�эрч—щъч ыыъьэы�щьэнр, э�ц ц�ц р�щщых ъцыио
ы�щ—шр у очи�ср рыиоух ьи�ърцэън р“ уьыыэын�рэ нчуящур щънъоъ
црщэы� ъ�ы�тън�эрч—щъх ы�ы�руочы эухъъцр�щьцъх ущщън�цуъщщъх
ырр�оъоуцу. Н�ьрчрщур Д“б ыы�цэучрьцу иср ырыршчъ щ� ъ�ьчи
сун�щур �ту�эьцъх –цъщъчуцу. Дчя ыънышрщуя цъщциырщэъьыъьъ�
щъьэу эыиръных ырьиыьън Д“б щръ�хъручъ утчрщрщур нъыч�эън
ы�тщых иыънщрх ъ�ы�тън�эрч—щъх ьуьэрчы. Дъ ьух ыъы ыъььухьц�я
ъ�ы�тън�эрч—щ�я ьуьэрч� щр ичуэын�ч� –эщучрьцур ъьъ�рщщъьэу
нъьыуэ�щуя и щ�ыърън срнры�, су�уыу у Аыцэуцу. Ц щънъх ьуэи�цуу
–эу ъьъ�рщщъьэу, ц�ц ч�ьэ— �ту�эьцъоъ –эщъцич—эиыщъоъ чуы�, ьэ�щъ
няэья �цэи�ч—щычу, хъэя щр ъьътщ�щы ыъььухьцъх ъ�ы�тън�эрч—щъх
ыъчуэуцъх. йъ–эъчи рчя щ�ч�ч� эыр�ирэья ьэучичуыън�щур ыроуъ
брщуч ут оч�нщых ыърхърън чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя ьэ�щъ
нуэья цч�ьэрыщых. Ц «ъщцрыцуу ръчоъьыъчщъоъ ьъцу�ч—щъ-–цъщъ
чучрьцъоъ ы�тнуэуя ръььухьцъх “ррры�цуу ьътр�щур цч�ьэрыън
ыыррьэ�нчярэья ц�ц н�сщрхшрр щ�ыы�нчрщур нъычуыън�щуя ъ�щр
щ�цуъщ�ч—щъх ьуьэрчы ыърррысцу ущщън�цух у ы�тнуэуя ръььуу.
Ищэроы�цуя н цч�ьэрыр ъыырррчярэья ц�ц ъ�ъррущрщур ы�тчучщых
ьэыицэиы (ъ�ы�тън�щур Ч щ�иц� Ч ыыъутнърьэнъ) у ц�ц щ�хъсррщур
щънъх нъычы ьъыыясрщуя ух ыъэрщцу�чън ь црч—№ ыыъутнърьэн�
ущщън�цуъщщъоъ ыыърицэ� ]1]. –�цуч ъ�ы�тъч, нъычуыирэья щънър
ыъчуэуцъ-ыы�нънър ыъчр, ъ�ъррущя№щрр ъ�ы�тън�эрч—щыр у нъьыу
э�эрч—щыр т�ыыъьы, ыъэыр�щъьэу, ущэрччрцэи�ч—щых, рихънщых ыъ
эрщцу�ч у ырьиыьы ыроуъщ�ч—щых, –эщъцич—эиыщых ьъъ�щрьэн, ы��ъ
б�ы�тън�эрч—щых цч�ьэры ныыъчщярэ ущэроы�цуъщщи№ нищц
цу№, ъ�ъррущя№щи№ нътчъсщъьэу, ыъэрщцу�ч у ырьиыьы т�ущэрыр
ьън�щщых ъыо�щут�цух; � э�цср ущщън�цуъщщи№ нищццу№, ыр�чу
тия щъныр урру рчя нъьыуэ�щуя иьыршщых чучщъьэрх, ицъырщёщщых
н ьнъух цич—эиы�х, щ�црчрщщых щ� ьчисрщур ъ�щрьэни у ъэцыыэых
чуыи. Ичрщщъ э�ц�я чъррч— чучщъьэу янчярэья оч�нщъх црч—№ нъь
ыыъутнърьэн� црщщъьэрх щ�ыърън ръььуу ыъьыррьэнъч –эщъцич—эиы
щъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ цч�ьэры�. счррън�эрч—щъ, ьчыьч ьътр�щуя
цч�ьэры� ьъьэъуэ н ыыръръчрщуу нрръчьэнрщщых оы�щуц, ъ�ърру
щрщуу ух ырьиыьън нъцыио ррущъх ъ�щрьэнрщщъ тщ�чучъх црчу, чэъ
ыътнъчярэ цъчырщьуыън�э— щрръьэ�эцу ърщъх ъыо�щут�цуу ырьиыь�
чу рыиоух, ы�ьыыъьэы�щуэ— ръьэусрщуя у цъчырэрщцуу ъэррч—щъоъ
ич�ьэщуц� щ� нрь— цч�ьэры. Ц ыртич—э�эр цъъыры�цуу нътщуц�рэ щъ
нър ц�чрьэнъ ъэщъшрщух у –ннрцэунщъьэу рряэрч—щъьэу, нррищрх ц
нъычуыън�щу№ чъррчу иьыршщых чучщъьэрх, ицъырщёщщых н ьнъух
б�ы�тън�эрч—щых цч�ьэры Ч –эъ нщрьуьэрчщ�я рряэрч—щъьэ—,
щ�црчрщщ�я щ� нъьыуэ�щур цич—эиыы ь�чъьэъяэрч—щъьэу, ы�тнуэур
нъыч ы�щщрх ьъцу�чут�цуу у ыыънрььуъщ�чут�цуу, нцч№ч�№щух
ррэрх нъ нтыъьчи№ ьырри н нъыч�х уоыънъх –цъщъчуцу, эыирънъоъ
ыъыэнъчу№ ич�щроъья; ич�ьэщуц�чу ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ыыъцрьь�
ч�ььънъ ьэ�щъняэья щрырр�оъоу-ыыънрььуъщ�чы; ыъьэ рё ръьэиыщъ
йрыныч ыыущцуыъч ъ�ы�тън�эрч—щъоъ цч�ьэры� янчярэья эры
ыуэъыу�ч—щ�я �чутъьэ—, эъ рьэ— ньр ич�ьэщуцу ъ�ы�тън�эрч—щъоъ
цч�ьэры� ръчсщы щ�хъруэ—ья н ыыъьэы�щьэнрщщъх �чутъьэу, чэъ�
ъ�рьырчуэ— ръьэиыщъьэ— ьнъух ырьиыьън рчя ьънчрьэщъоъ уьыъч—тъ
н�щуя учр№щрхья ��ты у нътчъсщъьэрх. –�цъх ыыущцуы ъьъ�рщщъ
н�срщ рчя ьи�ърцэън Д�ч—щрнъьэъчщъоъ нррры�ч—щъоъ ъцыио�, т�
щуч�№щроъ 6 216 000 цч
, цыиыщрхшроъ ыъ эрыыуэъыуу ьырру ьи�ъ
Цэъыъх ыыущцуы Ч ыыущцуы ьъцу�ч—щъоъ ы�ыэщрыьэн�, ныы�с�
№щухья н ъ�щщъьэу црщщъьэрх, щ�ыы�нчрщщых щ� ръьэусрщур ъ�
ы�тън�эрч—щых у нъьыуэ�эрч—щых црчрх. йыъьэы�щьэнъ цч�ьэры�
ьэ�щънуэья ырьиыьъч рчя –эщъцич—эиыщъоъ, чучщъьэщъоъ у ыыънрь
ьуъщ�ч—щъоъ ь�чъы�тнуэуя ррэрх у №щъшрьэн�. Дчя –эъоъ щръ�хъру
чъ, чэъ�ы ньр ич�ьэщуцу цч�ьэры� щ�хъручуь— н ыыррчьэнрщщъх нт�
учъьняту щ� ъьщънр ъ�ы�тън�эрч—щых у нъьыуэ�эрч—щых ыыъоы�чч,
ы�ты���эын�рчых щ� щ�ичщъх ъьщънр у ичуэын�№щух нцч�р ц�сръоъ
ич�ьэщуц�. Ц ыыъоы�чч�х ыырриьч�эыун�№эья ыч�щуыирчыр ыртич—
э�эы, цыуэрыуу у ыъц�т�эрчу –ннрцэунщъьэу рряэрч—щъьэу ц�сръоъ
ич�ьэщуц� цч�ьэры� у ъ�щрх ущщън�цуъщщъх рряэрч—щъьэу. брщуч
ут –ннрцэунщых нъыч –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ цч�ьэры�
чъсрэ ьэ�э— ьънчрьэщър ъ�ы�тън�щур ыъруэрчрх у ррэрх, нъыч�эы
чрсыъцъчрщчрьцъоъ ьрчрхщъоъ ъ�ы�тън�щуя, ырырр�чу уьэъыуу ьр
ч—у ыъсучых ц�ц ьыъьъ� ырущэроы�цуу ьрч—у щ� ъьщънр щъных ьъчу
–ырэух ыыущцуы Ч ъэцыыэъьэ— рряэрч—щъьэу, ыыъты�чщъьэ— ъ�ичр
щуя у ъцрщцу. З�чъоъч иьыршщъьэу ы�тнуэуя цч�ьэры� янчярэья ъэ
цыыэъьэ— ыыъуьхърящух нщиэыу цч�ьэры� ыыъцрььън, ыыъты�чщъьэ—
ыртич—э�эън рчя ньрх роъ ич�ьэщуцън. бьъ�ыр эыр�ън�щуя ыырръян
чя№эья ц эыирънъчи цъччрцэуни у �рчущуьэы�цуу ичырсррщуя, ср
ч�№щроъ нъхэу н цч�ьэры. сырру щух щ�у�ъчрр н�сщы ьыъьъ�щъьэ—
ьч�срщщъ ръьэуо�э— щ�чрчрщщъоъ ыртич—э�э�, ъ�щщъьэ— црчрх, нурр
щур ырыьырцэуны, ьэырччрщур ц ьънрышрщьэнън�щу№, ьыъьъ�щъьэ—
цъъырущуыън�э— ьнъу ррхьэнуя, цъччрцэунщъ ыыущуч�э— ыршрщуя у
ыр�чутънын�э— ух ьънчрьэщычу иьучуячу ]4]. бэцыыэъьэ— рряэрч—
щъьэу ыыррыъч�о�рэ ррэ�ч—щър ръцичрщэуыън�щур рчя ущнъычуыъ
н�щуя, чэъ�ы ъыыэ цч�ьэры� чъо �ыэ— иьыршщъ �ыыъ�уыън�щ, уьыъч—
тън�щ рыиоучу ыъьчррън�эрчячу у чъсрэ ыърнрыо�э—ья цъщэыъч№ у
’рэнёыэых ыыущцуы Ч ьътр�щур ррущъоъ ьрэрнъоъ ущнъыч�цуъщ
щъоъ ыыъьэы�щьэн� ъ�щрщуя, ы�ьыыъьэы�щрщуя тщ�щух, щъных эрхщъ
чъоух, ущщън�цуъщщъх ыыъриццуу, ыртич—э�эън ьнърх рряэрч—щъьэу,
ъ�рьырчун�№щрр ьрэрнър цч�ьэрыщър нт�учъррхьэнур. Ц ъ�ы�тън�
эрч—щи№ ьырри ньэиы�рэ цуныънър ыъцъчрщур, щиср�№щррья н ънч�
ррщуу ьрынуьъч ъ�ы�тън�эрч—щых щ�нуо�цух н цу�рыыыъьэы�щьэнр.
Н�ьэиы�рэ нырчя, цъор� нья ыърр�№щ�яья ъцуныънцр ущнъыч�цуя
�иррэ хы�щуэ—ья н цу�рыыыъьэы�щьэнр. счррън�эрч—щъ, ърщуч ут
н�сщых эыр�ън�щух ц нъычуыън�щу№ цу�рыыыъьэы�щьэн� ъ�ы�тъ
н�щуя ьэ�щънуэья нщррырщур н щух –эщъцич—эиыщых у цъощуэунщых
эрхщъчъоух. Иьыъч—тън�щур ущнъыч�цуъщщъ-цъччищуц�цуъщщых
эрхщъчъоух ыъныш�рэ ущщън�цуъщщи№ �цэунщъьэ— рряэрч—щъьэу –э
щъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ цч�ьэры�, ьътр�рэ иьчънуя рчя ъщ-
ч�хщ ъ�ы�тън�щуя, ннрррщуя –чрцэыъщщых э—№эъыън, чэъ ъьъ�рщщъ н�сщъ
н оръыыуыърщых у –эщъцич—эиыщых иьчънуях ы�ььрчрщуя ъцъчъ рн�рц�эу
цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън Д“б. Зррь— ъыырррчрщщыр эыирщъ
ьэу нътщуц�№э н ьняту ь ы�ты��ъэцъх шыунэън, ьъъэнрэьэни№щух тщ�цън
н цу�рыьыррр ятыцън ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры�, су�уыу у Д�ч—
щроъ Цъьэъц�. Дъ ьух ыъы ъьищрьэнчярэья ырырхър ц ыуь—чрщщъх оы�чъэ
щъьэу щрцъэъыых ятыцън, ы�ты���эын�№эья �ицн�ыу, чуэры�эиыщых ятыц,
ъыырррчярэья ьъъэщъшрщур ру�чрцэън, оънъыън у чуэры�эиыщъоъ ятыц� н
ъ�ы�тън�эрч—щъч ыыъцрььр. Дуннрырщцуыън�щщых ыърхър ц ятыцънъх,
ыуь—чрщщъх у ъ�ы�тън�эрч—щъх ьуэи�цуу щ� ятыц�х ч�чъчуьчрщщых щ�
ыърън ы�ьыыъьэы�щярэья у ыыу нщррырщуу ущнъыч�цуъщщъ-цъччищуц�
цуъщщых эрхщъчъоух, ы�ты��ъэцр чрэъруц руьэ�щцуъщщъоъ ъ�ичрщуя щ�
чущъыуэ�ыщых ятыц�х у ыъроъэънцр ыъч—тън�эрчрх ъ�ы�тън�эрч—щъоъ у
–эщъцич—эиыщъоъ цъщэрщэ� ущэрыщрэ-ыыъьэы�щьэн�. Ацэи�чутирэья щръ�
йяэых ыыущцуы Ч ыроуъщ�ч—щых, –эщъцич—эиыщых ыърхър. Ц «Н�цуъ
щ�ч—щъх ьэы�эроуу ррхьэнух н ущэрырь�х ррэрх щ� 2012-2017 оо.» (2012)
ьырру ъьщънщых т�р�ч иц�т�щ� т�щуэ� ъ�ы�тън�эрч—щых ыы�н ррэрх,
ыыущ�рчрс�щух ц щ�цуъщ�ч—щыч у –эщучрьцуч оыиыы�ч, ыыъсун�№щуч
н –цьэырч�ч—щых иьчънуях ы�хъщън «ы�хщроъ срнры� у ыыуы�нщрщщых ц
щуч чрьэщъьэях. рр�чут�цуя р�щщъоъ ыыущцуы� ъьищрьэнчярэья ыъьырр
ьэнъч нщррырщуя н ьъррыс�щур рряэрч—щъьэу цч�ьэры� –эщъцич—эиыщъх
ьъьэ�нчя№щрх ц�ц ьэрысщрнъх рё х�ы�цэрыуьэуцу. счррън�эрч—щъ, н чи
щуцуы�ч—щых ъ�ы�тън�щуях, орр нъычуыирэья –эщъцич—эиыщых т�ц�т щ�
ьъхы�щрщур у ы�тнуэур ыыррчьэнрщщъьэу –эщучрьцъх уррщэучщъьэу чрьэ
щъоъ ьъъ�щрьэн�, ьчррирэ ьътр�н�э— –эщъцич—эиыщыр ъ�ы�тън�эрч—щыр
Н� ъьщънр ыы�нъных у цъщцрыэи�ч—щых ъ�ъьщън�щух ьътр�щур –эщъ
цич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ цч�ьэры� чъсрэ �ыэ— ыр�чутън�щъ н эыу
I –э�ы. «ъщцрыэи�ч—щых. бьщънщычу т�р�ч�чу ырынъоъ –э�ы� ян
чя№эья нъычуыън�щур чищуцуы�ч—щъоъ т�ц�т� щ� нъычуыън�щур
–эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ цч�ьэры�, ьътр�щур цъъырущ�
цуъщщъоъ ьънрэ�, ъ�ъррущя№щроъ ъ�ы�тън�эрч—щыр ъыо�щут�цуу,
ичырсррщуя цич—эиыы у щ�ицу, ьыъыэ�, тры�нъъхы�щрщуя, �утщрь�,
ъ�щрьэнрщщыр ъ�ъррущрщуя, т�ущэрырьън�щщыр н ръьэусрщуу цр
чрх у т�р�ч цч�ьэры�. йыррыыущуч�рэья щ�ичщър чщъоъиыънщрнър
у чщъоъ�ьырцэщър ъ�ьисррщур ыыърцэ� цъщцрыцуу –эщъцич—эиыщъоъ
ъ�ы�тън�эрч—щъоъ цч�ьэры�, ныянчрщур «ыыъ�чрчщых тъщ» ьъцу�ч—
щъ-ырр�оъоучрьцъх ьырры, –эщъцич—эиыщъх ыыррчьэнрщщъьэу, ыры
ьырцэун у щ�ыы�нчрщух ы�тнуэуя цч�ьэры�, чрх�щутчън ыр�чут�цуу
II –э�ы. йыърцэщых. бьщънщъх т�р�чрх нэъыъоъ –э�ы� янчярэья
ы�ты��ъэц� у т�ыиьц чщъсрьэнрщщых ыыърцэън, щ�ыы�нчрщщых щ� ръ
бьщънщычу нъыч�чу ыр�чут�цуу ущщън�цуъщщых ыыърцэън щ�
нэъыъч –э�ыр чъоиэ ьэ�э— чищуцуы�ч—щыр, чрсичиьщыр, ыроуъщ�ч—
щыр –цьырыучрщэ�ч—щыр ычъщ�рцу, � э�цср ьрэ— ыыъ�чрчщых ч�
�ъы�эъыух, ьэ�суыънъчщых ычъщ�ръц у ч�ьэрыьцух ыъ �цэи�ч—щыч
щ�ыы�нчрщуяч –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ цч�ьэры�, ы��ъэ�
III –э�ы. срэрн�я ущэроы�цуя. Ц�сщрхшрх т�р�чрх эырэ—роъ –э�
ы� ыр�чут�цуу црчрх у т�р�ч –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ
цч�ьэры� ръчсрщ ьэ�э— ырырхър ц ц�чрьэнрщщъ щънъх ьъцу�ч—щъх
ущны�ьэыицэиыр, ьъъэнрэьэни№щрх чъррыщут�цуу ьъцу�ч—щъх, ъ�ы�
тън�эрч—щъх у цич—эиыщъх ыъчуэуцу ыъ нъьыуэ�щу№ ьънырчрщщъх чуч
щъьэу, ицъырщёщщъх н ьнърх цич—эиыр, оъэънъх ц ьчисрщу№ ъ�щрьэни у
ъэцыыэъх чуыи.
б�ы�щрщур ц цч�ьэрыщъчи ыърхъри н цъыщр чрщярэ ъэщъшрщур ц ьу
ьэрчр ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя. бщъ ьэ�щънуэья ъэцыыэыч н�ыу�
эунщыч ъ�ы�тън�щурч. А чуььуя роъ ъыырррчярэья ц�ц ьъцуъцич—эиыщ�я
ыы�цэуц� ы�тнуэуя чъэун�цуу ыъры�ьэ�№щух ыъцъчрщух ц ыътщ�щу№,
энъычрьэни, эыири у ьыъыэи, ц�ц ыърчущщых ьуьэрчщых ущэроы�эъы ньрх
ич�ьэщуцън –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ цч�ьэры�. Дъыъчщуэрч—
щър ъ�ы�тън�щур ррэрх ьэ�щънуэья н�сщыч н�цэъыъч ыънышрщуя ьъ
Ц ьнрыр ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя ыр�ёщъц нырыныр ньэиы�рэ
н ичр�щъ-ыыънрььуъщ�ч—щи№ ъ�щщъьэ—, орр ичуэья цич—эиыр ны�ъы�
ьнърх �ирищрх ыыънрььуъщ�ч—щъх, ьъцу�ч—щъх, –эщъцич—эиыщъх, ри
хънщъ-щы�ньэнрщщъх, оы�ср�щьцъх уррщэучщъьэу. бьщънщъх ырьиыь ьу
ьэрчы ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя Ч –эъ ущнрьэуцуя н щроъ нырчрщу
ыр�рщц� у ьрч—у. Ц ьуьэрчи ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя ыр�рщъц у
роъ ьрч—я уриэ т� ыъчъщ—№ н цъщьэыиуыън�щуу уррщэучщъьэу ыр�рщц�,
ыъроъэънчрщщъоъ рчя иьыршщъх ущэроы�цуу н �ирищух ьъцуич. –�цуч
ъ�ы�тъч, ръыъчщуэрч—щър ъ�ы�тън�щур ыырны�щ�рэья ут ьнрыы иьчио
н ьнрыи ыыъутнърьэн� чрчънрчрьцъоъ ц�ыуэ�ч� ыъры�ьэ�№щроъ ыъцъ
йрр�оъоучрьцух цъччрцэун –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ
цч�ьэры�, ыыущуч�№щух щ� ьр�я ъэнрэьэнрщщъьэ— т� т�щуэи ыы�н
ыр�рщц� щ� ы�тнуэур у т� ьътр�щур цъчнъыэщъх, рыисрьэнрщщъх
ъ�ы�тън�эрч—щъх ьэучичуыи№щрх ьырры н иьчънуях иьучун�№щрх
ья ьъцу�ч—щъх ьэы�эунуц�цуу ъ�щрьэн�, ьэ�щънуэья ъьщънщыч
уьэъчщуцъч ыр�чут�цуу ыы�н ыр�рщц�. йрр�оъо ьэ�щънуэья н ыъту
цуу ьъэнъычрьэн� уррщэучщъьэу ыр�рщц�, ьътр�н�я рънрыуэрч—щых
�щь�ч�ч— ъэнрэьэнрщщых ыътуцух ыъ ръьэусрщу№ ущрунури�ч—щъоъ
сичч�ыщ�я чъщщъьэ— ырр�оъоучрьцъоъ цъччрцэун� –эщъцич—эиы
щъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ цч�ьэры� ыыррьэ�нчярэ ьъ�ъх роъ ыыънрььу
с энъычрьцух ц�ыуэ�ч Ч ьънъциыщъьэ— ьыъьъ�щъьэрх ъэррч—щых
ырр�оъоън у ы��ъэщуцън ичырсррщух Ч ич�ьэщуцън –эщъцич—эиыщъоъ
с ьъцу�ч—щых ц�ыуэ�ч Ч чъррчу ъэщъшрщух ц�ц нщиэыу ырр�оъоу
чрьцух у эыиръных цъччрцэунън, э�ц у чрсри ы��ъэщуц�чу у �рчущу
с чрэъручрьцух ц�ыуэ�ч Ч щ�цъычрщщыр тщ�щуя у ъыыэ, ыътнъчя№
щур ырр�оъо�ч очи�ъцъ у нрыщъ ыъщуч�э— ьищрьэни№щи№ ьуэи�цу№
у ыыущуч�э— ъыэуч�ч—щыр ыршрщуя ыъ ыыърцэ�ч у ыыъоы�чч�ч –эщъ
йы�цэуц� ыъц�тын�рэ, чэъ ьчъсунш�яья шцъч—щ�я нъычич�
«ц�срых ъэнрч�рэ т� ьр�я» ырырщъьуэья щ� ньр нуры нт�учъъэщъ
шрщух, чэъ ьэ�щънуэья ыырыяэьэнурч ц ьътр�щу№ ръ�ыъсрч�эрч—щъх
ъэцыыэъх �эчъьнрыы цич—эиыы ны�ъы� у ьътур�щуя уррщэучщъьэу
ыр�рщц� ц�ц уьэъчщуц� щ�цъычрщуя роъ чрчънрчрьцъоъ ц�ыуэ�ч�. –ъ
рьэ— ыр�чут�цуя ыы�н ыр�рщц� янчярэья ыыъутнърщыч ъэ ьъьэъящуя
нт�учъъэщъшрщух н ьъцуичр. йыу цч�ьэрыщъч ыърхърр ицырычярэья
ыътуцуя: «ньр ъэнрч�№э т� ц�сръоъ». сищрьэни№щух щутцух иыънрщ—
ьъцу�ч—щъ-ыыънрььуъщ�ч—щъх цъччищуц�цуу чрсри ьъцу�ч—щычу ущ
ьэуэиэ�чу, т�чцщиэычу н нрръчьэнрщщых оы�щуц�х, чъсрэ �ыэ— ыыръ
ръчёщ ыиэёч ьътр�щуя ъэцыыэъх, н�ыу�эунщъх, оу�цъх ъ�ы�тън�эрч—щъх
ыыъоы�ччы, ущрунури�ч—щъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ч�ышыиэ� ыр�рщц�,
ь нътчъсщъьэ—№ цъыырццуу роъ ыънрррщуя. Дчя ыыръръчрщуя ьчъсун
шухья ьэрыръэуыън у цъчырщь�цуу щрръьэ�эцън ыыънрььуъщ�ч—щъоъ
ц�ыуэ�ч� ы��ъэщуцън ъэррч—щых ичырсррщух щръ�хъручъ ы�тнун�э— цъ
ъыры�цу№ нщиэыу у т� ыырррч�чу ичырсррщух –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тъ
н�эрч—щъоъ цч�ьэры�, чэъ�ы ы�ты��ъэ�э— чрх�щутчы ръьэусрщуя чрэ�
ыыррчрэщых цъчырэрщцух ррэрх у ыыъутнърьэн� чрчънрчрьцъоъ ц�ыуэ�ч�
ыъры�ьэ�№щроъ ыъцъчрщуя.
–�цуч ъ�ы�тъч, щ�ы�щун�щур ьъцу�ч—щъх у чрэъручрьцъх ьъьэ�нчя
№щух ыыънрььуъщ�ч—щъоъ ц�ыуэ�ч� –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ
цч�ьэры� ьэыъуэья щ� ъьщънр ьъэыирщучрьэн� нщиэыу цъччрцэун� у ь ы�ы
эщёы�чу н �эчъьнрыр нт�учщъоъ рънрыуя, ин�срщуя, –чы�эуу ц ыр�рщци.
Бтбефммйо, P.M. Иоуждсбчйё лбл опгбё хпснб тпрсёзжойё пвсбипгб
ойё, обфлй й рсблуйлй г сждйпож 11 Бллсжейубчйё г пвсбипгбойй. — 2009. — №
Вбсвжс, Н., Епоожммй, Л., Сйигй, Т. Плжбоь йоопгбчйк. Бумбоуйшж
тлйк плжбо, Уйцйк плжбо. Нйспгпж мйежстугп й вфефщжж пвсбипгбойё 11 Гп
Дпмпгйо, Б.Х. Л гпрсптф хпснйспгбойё тпгсжнжоопк йоопгбчйпо
опк нпежмй пвсбипгбойё ежужк лпсжооьц нбмпшйтмжооьц обспепг Тжгжсб
СХ 11 Спеоьж ёиьлй лпсжооьц обспепг Тжгжсб г тпцсбожойй йтупсйшжтлп
дп й лфмэуфсопдп обтмжейё юуоптб. Твпсойл тубужк Лсбжгпдп хпсфнб, 11-13
Птжшлйоб, М.И. Лмбтужсоьк рпецпе лбл фтмпгйж рпгьщжойё юххжл
уйгоптуй гфиб 11 Гьтщжж пвсбипгбойж г Спттйй. — 2012. —№ 8-9. Тжоуёвсэ.
Тбгжмпгб, Ж.Г. Нйх г рптунпежсойтутлпк хймптпхйй пвсбипгб
ойё Ейужсб Мжочжоб 1 Блуфбмэоьж рспвмжнь пвсбипгбойё й лфмэуфсь г лпо
ужлтуж ЦЦI гжлб. Нбужсйбмь II нжзефобспеопк обфшоп-рсблуйшжтлпк лпохж
Шбвжмэойлпгб, Г.Д. Пвжтржшжойж юуоплфмэуфсоьц рпусжвоптужк лп
сжооьц нбмпшйтмжооьц обспепг Тжгжсб г Цбвбспгтлпн лсбж1 1Спеоьж ёиь
лй лпсжооьц обспепг Тжгжсб г тпцсбожойй йтупсйшжтлпдп й лфмэуфсопдп
обтмжейё юуоптб: твпсойл тубужк Лсбжгпдп хпсфнб, 11-13 нбё 2011. — Цбвб
бьъ�ыр нищццуу ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя н иьчънуях ыъчу–эщуч
щъьэу щ�ьрчрщуя ръььухьцъх “ррры�цуу т�цч№ч�№эья н ыъуьцр –н
нрцэунщых чрх�щутчън ыр�чут�цуу ы�тщънрцэъыщых црчрх: ь ърщъх
ьэъыъщы, ъ�рьырчрщур ъыо�щут�цуъщщъоъ у ьъррыс�эрч—щъоъ ррущ
ьэн� ъ�ы�тън�щуя у црчъьэщъьэу оъьир�ыьэнрщщъх шцъч—щъх ьуьэр
чы н ч�ьшэ���х ньрх ьэы�щы, � ь рыиоъх Ч ъыо�щут�цуя ичр�щъоъ
ыыъцрьь� н ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых шцъч�х щ�цуъщ�ч—щых ыроуъщън
ьэы�щы щ� ыърщых (щрыиььцух) ятыц�х ъ�ичрщуя у ы�ты��ъэц� ьърры
с�щуя оич�щуэ�ыщых руьцуычущ ь ъыъыъх щ� тщ�щуя цъщцырэщъх –эщу
Иьцч№чуэрч—щъ н�сщи№ ыъч— н ыршрщуу р�щщых ыыъ�чрч уоы�рэ
–эщъцич—эиыщър ъ�ы�тън�щур ц�ц ьъьэ�нчя№щ�я чрсцич—эиыщъоъ ъ�ы�
тън�щуя, ъьщънщъх ьъцуъцич—эиыщъх црч—№ цъэъыъоъ янчярэья цъщьъ
чур�цуя чщъоъщ�цуъщ�ч—щъоъ ъ�щрьэн�, нъычуыън�щур иьэ�щънъц эъ
чры�щэщъоъ ьътщ�щуя, ыырръэны�щрщур цьрщънъ�уу у руьцыучущ�цуу,
ъьъ�рщщъ н э�цъх ьэы�щр, ц�ц ръььухьц�я “ррры�цуя, н ырыуър нъы
чуыън�щуя оы�ср�щьцъоъ ъ�щрьэн� у ъ�щроы�ср�щьцъх уррщэучщъьэу.
–ръырэуцъ-чрэъръчъоучрьцур ыъчъсрщуя –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�
тън�щуя, н ч�ьэщъьэу, –эщъцич—эиыъчъоучрьцух ыърхър, ы�ььч�эыун�
№щух ъ�ы�тън�щур ц�ц ыыъцрьь ыыуъ�щрщуя чрчънрц� ц цич—эиыр у н
эъ ср нырчя ыртич—э�э ущэрыуъыут�цуу цич—эиыы, ьъцуъцич—эиыщи№
ьуьэрчи, ъ�рьырчун�№щи№ цич—эиыщи№ ыыррчьэнрщщъьэ—, –эщъцич—
эиыщи№ уррщэучщъьэ— у ы�тнуэур чрчънрчрьцъх ущрунури�ч—щъьэу,
ьъьэ�нчя№э цъщцрыэи�ч—щи№ ъьщъни ы�тчучщых чъррчрх –эщъцич—
эиыщъх (щ�цуъщ�ч—щъх) шцъчы. Ичрщщъ –эщъцич—эиыъчъоучрьцух
ыърхър ц ъ�ы�тън�щу№ ыътнъчярэ ьътр�э— ъьщъни ы�тнуэуя чучщъьэу
ич�щроъья ц�ц ыыррьэ�нуэрчя ьнъроъ щ�ыър� у оы�ср�щущ� оъьир�ы
«ъщцрыэи�ч—щыр ъьщъны н�ыу�эунщых чъррчрх –эщъцич—эиыщъоъ
ъ�ы�тън�щуя ъыуы�№эья щ� ьъррыс�щур у нрцэъы щ�цуъщ�ч—щъх ыъ
чуэуцу оъьир�ыьэн� щ� ы�тчучщых уьэъыучрьцух –э�ы�х роъ ы�тнуэуя
у ъ�иьчънчрщы х�ы�цэрыъч ъ�ърцэунщых –эщъьъцу�ч—щых ыыъцрь
ьън, ыыъэрц�№щух н ыроуъщ�ч—щых ьъъ�щрьэн�х, ьищрьэнрщщъ рун
Ц 1990-р оъры н ръььуу ыыъутъшч� ыыущцуыу�ч—щ�я ьчрщ� ы�ы�
руочы иыроичуыън�щуя ыыъцрььън чрс–эщучрьцух нт�учъррхьэнух,
цъор� �ььучучяцуъщщыр ьэы�эроуу ьэ�чу ныэрьщяэ—ья урръчъоуячу
цич—эиыщъоъ ыч№ы�чутч�, ыъчуцич—эиы�чутч�. Гч�нщыч цъчыъщрщ
эъч –эух урръчъоух янучъь— эыр�ън�щур эъчры�щэщъьэу ц рыиоуч
цич—эиы�ч, –эщъцич—эиыщъх уррщэучщъьэу. брщ�цъ ыъьэьънрэьц�я
ръььуя «т� чрэнрыэ— нрц� э�ц у щр ьчъоч� ьнъычуыън�э— ьнъ№ щ�цу
ъщ�ч—щи№ урр№ у ныы��ъэ�э— ърщътщ�чщи№ цъщцрыцу№ щ�цуъщ�ч—
щъх ыъчуэуцу. И н эръырэучрьцъч, у н ыъчуэуцъ-ыы�цэучрьцъч ыч�щр
рчя рр оъьир�ыьэнрщщъоъ ыицънърьэн� х�ы�цэрыщы цъщцрыэи�ч—щыр
чрэ�щуя ут ърщъх цы�хщъьэу н рыиои№: ъэ рртущэроы�цуу Ч ц ущэроы�
ррнъыч� ъэрчрьэнрщщъоъ ъ�ы�тън�щуя, ьъоч�ьщъ т�цъщи р“ «б�
ъ�ы�тън�щуу» 1992 оър�, н ьъъэнрэьэнуу ь ыыъуьхърящучу н ьэы�щр
ыъчуэучрьцучу у ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцучу ыыъцрьь�чу �ыч� щ�
црчрщ� щ� ыыръ�ы�тън�щур ыырсщрх ыы�цэучрьцу ищуэ�ыщъх шцъчы
у иэнрысррщур рр ррчъцы�эучрьцъх чщъоън�ыу�щэщъьэу н –эщъцич—
эиыщъч у –эщъятыцънъч ыч�щр. З�цъщ цъщьэ�эуыън�ч ы�нрщьэнъ эырх
ь�чъьэъяэрч—щых ьи�ърцэън, ыр�чути№щух ьнъу ущэрырьы н ъ�ы�
тън�щуу: ущрунур� (ыъруэрчрх) Ч –эщъь� Ч оъьир�ыьэн�. бьщънщыч
щъыч�эунщыч ръцичрщэъч н ьъъэнрэьэнуу ь З�цъщъч ьэ�ч ьэ�щр�ыэ
ъ�ы�тън�щуя (ъьщън� рчя ьътр�щуя рыиоух щъыч�эунщых ръцичрщэън,
н эъч чуьчр ичр�щых ыч�щън у э.р.), щрыъьыррьэнрщщъ нчуя№щух щ�
нъычуыън�щур чучщъьэу. брщънырчрщщъ ьэ�щр�ыэ ныыъчщяч нищц
цу№ ръцичрщэ�, иыъыяръчун�№щроъ н�ыу�эунщъьэ— (ьъррыс�эрч—
щър ы�тщъъ�ы�тур) ъ�ы�тън�щуя у ъ�рьырчун�№щроъ ръьэ�эъчщъ
шуыъцър ыы�нънър ыъчр рчя ьнъ�ъры ыырыър�н�щуя у ъ�ичрщуя н
Дчя ыр�чут�цуу рних ы�тщънрцэъыщых црчрх: т�щуэы у ы�тнуэуя
щ�цуъщ�ч—щых цич—эиы у ърщънырчрщщъ ъ�рьырчрщуя ррущьэн� нр
рры�ч—щъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ у цич—эиыщъоъ ыыъьэы�щьэн� ъ�ы�тъ
н�эрч—щых ьэ�щр�ыэ нъычуыън�чья ут рних ьъьэ�нчя№щух: нррр
ы�ч—щъоъ у щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щъоъ цъчыъщрщэън, � ь 2000 оър�
ут эырх: нррры�ч—щъоъ у щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щъоъ цъчыъщрщэън
“ррры�ч—щых (��тъных) цъчыъщрщэ ьэ�щр�ыэ� ръчсрщ �ыч ъ�р
ьырчун�э— ррущьэнъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ыыъьэы�щьэн� ьэы�щы, янчяч
ья ъ�ят�эрч—щъх ч�ьэ—№ ьъррыс�щуя ъ�щроъ ьыррщроъ ъ�ы�тън�щуя.
Н�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щых цъчыъщрщэ (ырыручрщън�щ н ыроуъ
щ�ч—щых ь 2007 оър�) ыырриьч�эыун�ч нътчъсщъьэ— ннрррщуя ьърры
с�щуя, ьнят�щщъоъ ь эы�руцуячу ыроуъщ�. бщ ъэнрч�ч ыъэыр�щъьэяч
у ущэрырь�ч ыроуъщън, � э�цср –эщучрьцух оыиыы, ыыъсун�№щух н
щух, ъыо�щутън�э— т�щяэуя э�ц, чэъ�ы ич�щурья чъочу ътщ�цъчуэ—ья
ьъ ьырцунуцъх ыыуыърщых, ьъцуъцич—эиыщых у –цъщъчучрьцух ъьъ
�рщщъьэрх ыроуъщ�, щ�цуъщ�ч—щъоъ (ыърщъоъ) ятыц� у щ�цуъщ�ч—щъх
Н�чучур н ъ�ы�тън�эрч—щъх ыыъоы�ччр, ыр�чутирчъх ъ�ы�тън�
эрч—щыч ичырсррщурч, щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щъоъ цъчыъщрщэ� Гбс,
ъьщън�щщъоъ щ� ыыущцуыр нцч№чрщуя ъ�ич�№щухья н ыърщи№ –эщъ
цич—эиыщи№ ьырри у щ�цуъщ�ч—щыр эы�руцуу, р�н�чъ ъ�ы�тън�эрч—щъ
чи ичырсррщу№ ьэ�эиь щ�цуъщ�ч—щъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ичырсррщуя.
”ъэя ь ыыущяэурч н 1992 оъри З�цъщ� р“ «б� ъ�ы�тън�щуу» ыы�цэу
чрьцу иыы�трщуч�ь— ц�эроъыуя щ�цуъщ�ч—щых шцъч, н ыърт�цъщщых
�цэ�х яущуьэрыьэн� ъ�ы�тън�щуя р“ э�цур шцъчы ьэ�чу ъ�ътщ�ч�э—
ья ц�ц шцъчы ь ыърщыч (щрыиььцуч) у ыиььцуч (щрыърщыч) ятыц�чу
ъ�ичрщуя, н щ�ичщъ-чрэъручрьцъх чуэры�эиыр ыыучрщуэрч—щъ ц щуч
ыыъръчс�рэья иыъэыр�чрщур эрычущ� «щ�цуъщ�ч—щ�я шцъч�».
Цнрррщур щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щъоъ цъчыъщрщэ� ыыъуьхъручъ
щ� нъщр ррчъщэ�с� ьънрэьцъх ыъчуэучрьцъх ьуьэрчы (ырын�я ыъчъ
нущ� 1990-х оърън), ыыънъточ�шрщуя у ыр�чут�цуу урру «�рыуэр ьи
нрырщуэрэ� ьцъч—цъ ыыъочъэуэр» у утчрщрщуя ыъчуэучрьцъоъ ьэ�эиь�
–эщучрьцух ыроуъщън �ыншроъ сънрэьцъоъ съ№т� у ыъчичрщуя учу
йыънърунш�яья н 1990-р оъры нррры�ч—щыч црщэыъч у ыроуъщ�
чу ръььуу –эщъцич—эиыщ�я ыъчуэуц� щ�шч� ныы�срщур н «ъщцрыцуу
оъьир�ыьэнрщщъх щ�цуъщ�ч—щъх ыъчуэуцу р“ (р�чрр Ч «ъщцрыцуя),
иэнрысррщщъх иц�тъч йыртуррщэ� р“ ъэ 15 у№щя 1996 оър�. Ц «ъщ
црыцуу �ычъ ыыъыуь�щъ, чэъ оъьир�ыьэнъ ъ�ятирэья, ыъчучъ ы�ь
ыыъьэы�щрщуя «уррх ррущьэн�, рыис�ы щ�ыърън, чрсщ�цуъщ�ч—щъоъ
ьъоч�ьуя, э�цср нтяэ— щ� ьр�я «ы�ьыыъьэы�щрщур тщ�щух ъ� уьэъыуу
у цич—эиыр щ�ыърънЗ; ьъхы�щрщур уьэъыучрьцъоъ щ�ьчрруя у р�ч—
щрхшрр ы�тнуэур щ�цуъщ�ч—щъх ь�чъ�ыэщъьэу у эы�руцух нт�учъррх
ьэнуя З щ�ыърън; ъ�рьырчрщур ъыэуч�ч—щых иьчънух рчя ьъхы�щрщуя
у ы�тнуэуя ятыцън ньрх щ�ыърън ръььууЗ; ицырычрщур у ьънрышрщ
ьэнън�щур щ�цуъщ�ч—щъх ъ�щръ�ы�тън�эрч—щъх шцъчы ц�ц ущьэыи
чрщэ� ьъхы�щрщуя цич—эиыы у ятыц� ц�сръоъ щ�ыър�З» у э.р. ]7].
Ц ьъъэнрэьэнуу ь З�цъщъч р“ «б� ъ�ы�тън�щуу» ы�ты��ъэц� ьъ
ррыс�щуя щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щъоъ цъчыъщрщэ� Гбс �ыч� ъэр�
щ� щ� иьчъэырщур ь�чуч ьи�ърцэ�ч “ррры�цуу, у щ� нррры�ч—щъч
иыънщр ьуьэрч� нточярън, ыыущцуыън у ыыуъыуэрэън ы�тнуэуя –э
щъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя э�ц у щр �ыч� ъыырррчрщ�. р�ты��ъэ
ц� ыроуъщ�ч—щых цъщцрыцух ъ�ы�тън�щуя н �ъч—шрх ьэрырщу �ыч�
т�эыирщрщ� щрръьэ�эъчщъьэ—№ чрэъръчъоучрьцух ыроичяэунън, ыъ
тнъчя№щух �рт утррысрц щ�хэу ъыэуч�ч—щыр ьъъэщъшрщуя чрсри
ъ�щрчрчънрчрьцучу у щ�цуъщ�ч—щычу црщщъьэячу н ьъррыс�щуу
ъ�ы�тън�щуя. Ц ыртич—э�эр эръырэуцъ-чрэъръчъоучрьцур ъьщън�щуя
цъщцрыцух ы�тнуэуя –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя, ы�ты��ъэ�щщых
н ы�тчучщых ьи�ърцэ�х р“, учрчу ы�тщых иыънрщ— щ�ичщъх ъ�ъьщъ
снъ�ър� ны�ъы� ьъррыс�щуя щ�цуъщ�ч—щъоъ-ыроуъщ�ч—щъоъ
цъчыъщрщэ� Гъььэ�щр�ыэ� ъ�ичрщуя н шцъчр н иьчънуях «ы�ы�р� ьи
нрырщуэрэън» н р“ ыыунрч� ц «щрърщътщ�чщыч» роъ эы�цэънц�ч щ�
цуъщ�ч—щычу ыроуъщ�чу у ъэчрэчунъ ыыъянуч�ь— н рних эрщррщцуях.
Ц эрх ьи�ърцэ�х “ррры�цуу, орр ьэырччрщуя –эщучрьцух –чуэ
�ычу щ�црчрщы щ� р�ч—щрхши№ «ьинрырщут�цу№», щ�цуъщ�ч—щъ-ыр
оуъщ�ч—щых цъчыъщрщэ ы�ььч�эыун�чья уьцч№чуэрч—щъ учу ыыручи
щрьэнрщщъ ц�ц ущьэыичрщэ ыр�чут�цуу ыъэыр�щъьэрх у ущэрырьън
–эщъь�, уощъыуыия учу щрръъцрщун�я ущэрырьы рыиоух ьи�ърцэън
(оъьир�ыьэн�, ьъцуич�, чучщъьэу), учр№щух ы�нщър ыы�нъ щ� ыр�
чут�цу№ ьнъух ыъэыр�щъьэрх н щ�цуъщ�ч—щъх шцъчр. –ртуь ъ ыыуъ
ыуэрэщъч х�ы�цэрыр щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щъоъ цъчыъщрщэ� у роъ
уьыъч—тън�щуу рчя ьищщъьэщъоъ ы�тыын� ъ�щрх ч�эыуцы ьъррыс�
щуя ъ�ы�тън�щуя, рчя нырнусрщуя н ц�чрьэнр ръчущ�щэщых щ�цуъ
щ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щых црчрх у т�р�ч ъ�ы�тън�щуя �ицн�ч—щъ учу н
ьчяочрщщъч нурр ыыуьиэьэнън�ч н ыярр цъщцрыцух ы�тнуэуя щ�цуъ
Ц «ъщцрыцуу щ�цуъщ�ч—щъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ыъчуэуцу, ыъроъ
эънчрщщъх н 2006 оъри, �ычъ ъэчрчрщъ, чэъ ыр�чут�цуя З�цъщ� «б�
ъ�ы�тън�щуу» 1992 оър� ь ырр�ццуячу ъэ 2000 оър� учрч� ыяр щро�
эунщых ыъьчррьэнух: «йыущяэых цъчыъщрщэщых ыыущцуы ъыо�щут�
цуу ьъррыс�щуя ъ�ы�тън�щуя ьътр�ч иьчънуя рчя �нэъщъчщъх ыъьэ�
щънцу щрт�нуьучых, щр ьъны�р�№щух, � ыъыъх у цъщныъщэуыи№щух
рыио ь рыиоъч ъ�ы�тън�эрч—щых ьэы�эроух, црчрх у т�р�ч, ыр�чути
рчых щ� ыроуъщ�ч—щъч у нррры�ч—щъч иыънщях. счррьэнурч –эъоъ
ьэ�чу: �нэъщъчут�цуя ыроуъщ�ч—щъоъ (щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щъоъ)
цъчыъщрщэ�, иьэ�щънчрщур роъ ыыуъыуэрэщъьэу ыъ ъэщъшрщу№ ц нр
рры�ч—щъчи, ыъщусрщур иыънщя роъ ьняту ь ыиььцуч ятыцъч у цич—
эиыъх, ыырны�щрщур ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ичырсррщуя, ыр�чути№щроъ
ъ�щръ�ы�тън�эрч—щыр ыыъоы�ччы ь –эщъцич—эиыщыч ыроуъщ�ч—щыч
(щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щыч) цъчыъщрщэъч, ь ъ�ичрщурч щ� ыърщъч
(щрыиььцъч) у ыиььцъч (щрыърщъч) ятыц�х н ущьэыичрщэ –эщучрьцъх
чъ�учут�цуу у уьыъч—тън�щур роъ н ц�чрьэнр н�цэъы� ырырнър� нр
рры�ч—щых ъэщъшрщух н цъщнррры�эунщыр» ]2]. « чуьчи ыыучущ, ьът
р�ншух нътчъсщъьэ— рчя ы�тнуэуя црщэыъ�рсщых ыыъцрььън, �ычу
ъэщрьрщы: щрыыърич�щщъьэ— чрх�щутчън ыр�чут�цуу цъчыъщрщэщъх
чъррчу цъщьэыиуыън�щуя ьъррыс�щуя ъ�ы�тън�щуя т�янчрщщыч н
З�цъщр црчяч, ъэьиэьэнур н З�цъщр ыыъыуь�щщъоъ чрх�щутч� ьъоч�
ьуэрч—щых ыыъцрриы, ъ�рьырчун�№щух ы�цуъщ�ч—щых «��ч�щь ущ
эрырьън» ьи�ърцэън ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ыыъьэы�щьэн� у ьъхы�щрщур
Дыио�я эрщррщцуя, цъэъы�я н щр чрщ—шрх ьэрырщу ьнуррэрч—ьэни
рэ ъ щро�эунщых ыъьчррьэнуях ырырр�чу ы�ты��ъэцу ьъррыс�щуя щ�
цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щъоъ цъчыъщрщэ� Гбс щ� иьчъэырщур ьи�ърц
э�ч “ррры�цуу, ыыъянуч�ь— н щроъэънщъьэу щ�ичщъ-ырр�оъоучрьцъх
ъ�щрьэнрщщъьэу ыроуъщън ц ыр�чут�цуу ьнъроъ ыы�н� ыъ �ррцн�эщъх
нъычичуыънцр ьъцу�ч—щъоъ т�ц�т� шцъчр, ы�ты��ъэцр цъщцрыцух у
эрхщъчъоух чъррыщут�цуу –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя, ыы�цэучр
ьцъх рряэрч—щъьэу ыъ ыыърцэуыън�щу№ щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щых
ьуьэрч ъ�ы�тън�щуя. Ц ыртич—э�эр ы�тнуэур ьуьэрч –эщъцич—эиы
щъоъ ъ�ы�тън�щуя, н ырыни№ ъчрырр— «щрэуэич—щых» щ�ыърън ръь
ьуу, щ�ыыучры, цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры�, су�уыу
у Д�ч—щроъ Цъьэъц�, н ьучи ъьъ�рщщъьэрх ух ьъцу�ч—щъ-уьэъыучр
ьцъоъ ы�тнуэуя у ч�чъчуьчрщщъьэу х�ы�цэрыутън�чъь— ъэьиэьэнурч
ьуьэрчщъьэу н роъ ъыо�щут�цуу, чът�учщъьэу у руьцырэщъьэу ъ�
ы�тън�эрч—щъоъ ыыъцрьь�, щрръьэ�эъчщъх ыыррчьэнрщщъьэу чрсри
ы�тчучщычу иыънщячу –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя у нт�учъьняту
ннъручых руьцуычущ ь чъц�ч—щъх ьъцуъцич—эиыщъх ьырръх, � ущуцу
�эуны «ьщути» щр учрчу ьъъэнрэьэни№щрх ьъцу�ч—щъх у щ�ичщъ-чр
–�цуч ъ�ы�тъч, ыыънърунш�яья н 1990-р оъры ъ�ы�тън�эрч—щ�я
ыъчуэуц� оъьир�ыьэн�, ъыурщэуыън�щщ�я щ� ыршрщур ыыъ�чрчы о�ы
чъщучщъх ь��ч�щьуыън�щщъьэу –эщучрьцъоъ у щ�р–эщучрьцъоъ, ьъцу
ъцич—эиыщъх эы�щьнъыч�цуу чщъоъчрыщъ ьчъсщъоъ ыъчу–эщучщъ
оъ ыъььухьцъоъ ьъцуич� н ыъчу–эщучщър, щ� нщиэырщщр оъчъорщщър
оы�ср�щьцър ъ�щрьэнъ, ыр�чутън�нш�яья ыиэрч ы�тррчрщуя ичр�
щъоъ ыч�щ� щ� нррры�ч—щых у щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щых цъчыъ
щрщэы, �ыч� ьъыыясрщ� ь ыыънъруншрхья нррры�ч—щыч црщэыъч у
ыроуъщ�чу ръььуу ыъчуэуцъх –эщъцич—эиыщъоъ ыч№ы�чутч� н нъы
чр ущьэуэицуъщ�чут�цуу у ьыъщьуыън�щуя «чщъоъщ�цуъщ�ч—щъьэу»
(Ц.А. –ушцън). брщ�цъ ут-т� щрръьэ�эъчщъх –ннрцэунщъьэу р�щщ�я
ьэы�эроуя щиср�ч�ь— н цъыырцэуыънцр, чэъ �цэи�чутуыън�чъ ы�т
ы��ъэци «ъщцрыцуу щ�цуъщ�ч—щъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ыъчуэуцу р“,
цъэъы�я �ы ънуцу�ч—щъ ыыррьэ�нуч� ъьщънщыр эы�цэънцу ъ�щух
иьэ�щънъчщых ыыущцуыън (щъыч) ыршрщуя щ�цуъщ�ч—щых ыыъ�чрч
ъ�ы�тън�щуя, ъэщъьящухья ц�ц ц нррры�ч—щъчи нрррщу№, э�ц у ц ьъ
Нън�я ьуьэрч� ыыуъыуэрэън, црчрх, ыыущцуыън, ъьщънщых щ�
ыы�нчрщух, т�р�ч у чрх�щутчън ыр�чут�цуу щ�цуъщ�ч—щъх ыъчуэу
цу р“ �ыч� иэнрысррщ� йыртуррщэъч р“ 19 ррц��ыя 2012 оър� н
«сэы�эроуу оъьир�ыьэнрщщъх щ�цуъщ�ч—щъх ыъчуэуцу ръььухьцъх
“ррры�цуу щ� ырыуър ръ 2025 оър�» ]8]. Ц сэы�эроуу ьнъычичуыъ
н�щы нищр�чрщэ�ч—щыр ыъчъсрщуя н ъ�ч�ьэу щ�цуъщ�ч—щъх ыъчуэу
цу рчя р“, н эъч чуьчр рр ъьщънъыъч�о�№щур црчрныр ъыурщэуыы:
ицырычрщур ъ�щрыъььухьцъоъ оы�ср�щьцъоъ ь�чъьътщ�щуя, ьъхы�
щрщур –эщъцич—эиыщъоъ чщъоъъ�ы�туя, о�ычъщут�цуя щ�цуъщ�ч—щых
у чрсщ�цуъщ�ч—щых ъэщъшрщух, ъ�рьырчрщур ы�нрщьэн� ыы�н у ьнъ
�ър чрчънрц� у оы�ср�щущ�, �р�ыэ�цуя у ущэроы�цуя чуоы�щэън. йъ
чщрщу№ й.Ц. йъыцън� у Ц.Г. «ъьэ№ц�, рьчу «ъщцрыцуя «уьхъруч� ут
ыыутщ�щуя тщ�чучъьэу щ�ыърън ръььуу у ы�тнуэуя ух ьи�ърцэщъьэу
ыъ рнич ъьщънщыч щ�ыы�нчрщуяч: ьънрышрщьэнън�щур нррры�эун
щых ъэщъшрщух у щ�цуъщ�ч—щъ-цич—эиыщър ь�чъъыырррчрщур щ�
ыърън ръььуу н ъыо�щут�цуъщщъх нъычр щ�цуъщ�ч—щъ-цич—эиыщъх
�нэъщъчух. –рыры— ср �ццрщэ ррч�рэья щ� ьъхы�щрщуу у ы�тнуэуу
–эщъцич—эиыщъоъ чщъоъъ�ы�туя щ�ыърън ръььуу, цъщьъчур�цуу –эух
щ�ыърън н ьъьэ�нр ыъььухьцъх щ�цуу». Ц сэы�эроуу ыъ ьы�нщрщу№ ь
«ъщцрыцурх ъьищрьэнчрщ ъыырррчрщщых ырырьчъэы ыыущцуыън оъ
ьир�ыьэнрщщъх ыъчуэуцу: ьррч�щ� ъыурщэ�цуя щ� чъррч— щ�цуу-оъ
—чуэын�я щро�эунщыр ыъьчррьэнуя рчя ьъцуъцич—эиыщъоъ ы�тну
эуя ьуэи�цуу нъ чщъоух ьи�ърцэ�х р“, ц цъэъыыч ыыунрчъ ы�тррчр
щур ичр�щъоъ ыч�щ� щ� нррры�ч—щых у щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щых
цъчыъщрщэы, � э�цср �цэи�ч—щъьэ— ъ�ы�щрщуя ч№ррх ц ьнърх –эщучр
ьцъх цич—эиыр, ыънышрщур нщуч�щуя ц нъыыъьи нъычуыън�щуя –эщу
чрьцъоъ ь�чъьътщ�щуя чучщъьэу н щ�ч�чр XXI нрц�, оъьир�ыьэнъ чр
щярэ �ццрщэ у н щ�цуъщ�ч—щъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ыъчуэуцр: «н щънъх
ырр�ццуу “ррры�ч—щъоъ З�цъщ� ъ� ъ�ы�тън�щуу (2012) н�цэучрьцу
ьррч�щ� ыъыыэц� иьэы�щуэ— ч№�ыр ыыррыъьычцу рчя нъычуыън�щуя
щ�цуъщ�чуьэучрьцух щ�ьэыърщух н ьи�ърцэ�х, ьчрщун нрцэъы ы�тну
эуя ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя ь –эщъцич—эиыъчъоучрьцъоъ нщън— щ� ущ
–�цуч ъ�ы�тъч, н щ�ьэъящрр нырчя нъ оч�ни иоч� оъьир�ыьэнрщ
щъх щ�цуъщ�ч—щъх ыъчуэуцу у, ьъъэнрэьэнрщщъ, –эщъ1чрсцич—эиыщъ
оъ ъ�ы�тън�щуя ыъьэ�нчрщ� ыыъ�чрч� нъычуыън�щуя ъ�щроы�ср�щ
Нр нытын�рэ ьъчщрщух эъ, чэъ иьчънурч ьэ�щънчрщуя оы�ср�щ
ьцъоъ ъ�щрьэн� н ыъчуцич—эиыщъч, ыъчу–эщучрьцъч оъьир�ыьэнр
янчярэья ь��ч�щьуыън�щщъьэ— оы�ср�щьцъх у –эщучрьцъх уррщэуч
щъьэу у «ыъыыэцу ьнъычуыън�э— оы�ср�щьци№ уррщэучщъьэ—, уощъ
ыуыия, ъэыуц�я уррщэучщъьэ— –эщучрьци№, н ьчич�р ьнърх ыр�чут�
цуу н ьуьэрчр ъ�ы�тън�щуя чъоиэ щ�щрьэу ъоыъчщых нырр. иэъ �ычъ
�ы ыънэъырщурч «ыыъхррщщъоъ» - �щ�чъоъч нъычуыън�щуя Зъ�щ
щъьэу «ьънрэьцух щ�ыър», орр «–эщучрьцър» ыърчрщярэья «ыъчуэучр
иэи ыътуцу№ ыърэнрыср�№э уььчррън�щуя –эщучрьцух у ыроу
ъщ�ч—щых �ьырцэън ьырцунуцу ь�чъуррщэунуц�цуу чъчъррсу рр
ьыи�чуцу с�х� (кциэуя) у ррьыи�чуцу ”�ц�ьуя, цъэъыыр ныянучу,
чэъ, чрч �ъчрр ы�тнуэъ –эщучрьцър ь�чъьътщ�щур чучщъьэу, эрч н�с
щрр рчя щрр ъьътщ�щур ьр�я оы�ср�щущъч ръььуу, ъ�щрыъььухьц�я
Дъьэусрщур чрс–эщучрьцъоъ ьъоч�ьуя н чщъоъцич—эиыщъч ыъь
ьухьцъч ъ�щрьэнр ыиэрч нъычуыън�щуя у щ�хъсррщуя ъыэуч�ч—щых
н�ыу�щэън ьъъэщъшрщуя –эщучрьцъх у оъьир�ыьэнрщщъ-оы�ср�щьцъх
уррщэучщъьэу, х�ы�цэры цъэъыъоъ нъ чщъоъч т�нуьуэ ъэ «цич—эиыщъоъ
щ�ыъчщрщуя» –эух уррщэучщъьэрх, ъыырррчярэья –эщъцич—эиыщъх ыъ
чуэуцъх оъьир�ыьэн�, ыроуъщ�ч—щычу –чуэ�чу у ыыънъручычу учу
Дчя ъыо�щут�цуу чрс1–эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя щръ�хъручъ
ьътр�щур ъ�ы�т� цич—эиыы ц�ц ыртич—э�э� чрсцич—эиыщъоъ нт�учъ
ррхьэнуя ньрх ьъцу�ч—щых оыиыы, ц�ц н цъщцырэщъч ыроуъщр, э�ц у
н ч�ьшэ���х ьэы�щы; ъ�рьырчрщур ыыутщ�щуя црщщъьэу чрсцич—эиы
щъоъ нт�учъррхьэнуя н ъ�щрьэнр ьъ ьэъыъщы ырр�оъоън, ыыррьэ�ну
эрчрх нч�ьэрх, ыъруэрчрх у шуыъцъх ъ�щрьэнрщщъьэу; ъыырррчрщуя
ьэыицэиыы чучщъьэу, о�ычъщучщъ уррщэунуцуыи№щрх ьр�я ь цич—эи
ыъх ъыырррчрщщъх –эщучрьцъх оыиыыы, ь цич—эиыъх ръчущуыи№щроъ
ьъъ�щрьэн� ыроуъщ�, ь цич—эиыъх оъьир�ыьэн�; ы�ты��ъэц� ьыррьэн
ыьухъчъоъ-ырр�оъоучрьцъх ру�ощъьэуцу –ннрцэунщъьэу нъычуыъ
н�щуя чрс1–эщъцич—эиыщъх уррщэучщъьэу; ыъроъэънц� чрсцич—эиы
щъ-цъчырэрщэщых ырр�оъоън, ичр№щух ыыъ�ируэ— н ич�щухья ч№�ъ
ыыэьэнъ ыътщ�щуя ыърщъх –эщучрьцъх у ущъх цич—эиыы у ичуэын�э—
нътчъсщъьэу нт�учъррхьэнуя, нт�учъин�срщуя нт�учъыыъщуцщънр
–рьщ�я нт�учъьнят— у нт�учът�нуьучъьэ— оы�ср�щьцъх у –эщъ
цич—эиыщъх уррщэучщъьэрх ьэ�щъняэья ъчрнурщычу ыыу ы�ььчъэыр
щуу ух ьъррыс�щуя. «�ц и ч№�ъоъ нур� уррщэучщъьэу, и щух чъсщъ
ныррчуэ— ьчрри№щур ьэыицэиыщыр цъчыъщрщэы: цъощуэунщых (ыътщ�
н�эрч—щых) - тщ�щур ъ ыыущ�рчрсщъьэу ц ъыырррчрщщъх ьъцу�ч—щъх
ъ�щщъьэу; –чъцуъщ�ч—щъ-ъцрщъчщых (цъщщъэ�эунщых) - ыыущяэур
учу щрыыущяэур ьнърх ыыущ�рчрсщъьэу; црщщъьэщъ-ъыурщэуыънъч
щых (�цьуъчъоучрьцух) - ыътуэунщър, �ч�ун�чрщэщър учу щро�эунщър
ъэщъшрщур ц р�щщъх ыыущ�рчрсщъьэу; рряэрч—щъьэщых (ыънрррщчр
ьцух) - ь�чъыр�чут�цуя, эуыучщ�я рчя ич�ьэщуц� ъыырррчрщщъх ьъ
цу�ч—щъх ъ�щщъьэу, щ�хърящ�я ыыъянчрщур н ъ�щрщуу у рряэрч—щъ
Итчрщрщур щ�ыы�нчрщщъьэу щ�цуъщ�ч—щъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ыъ
чуэуцу ыиэрч нщррырщуя “Гбс, ырырнър� шцъч щ� «ыъришрнър ну
щ�щьуыън�щур», � э�цср ырырр�чу ъыо�щут�цуу –эщъцич—эиыщъоъ
ъ�ы�тън�щуя щ� иыънрщ— ыроуъщън нытын�рэ ъы�ьрщуя ы�тчын�щуя
ьъррыс�щуя –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя н ьи�ърцэ�х ръььухьцъх
Ц –эух иьчънуях �ъч—ш�я ъэнрэьэнрщщъьэ— чъсуэья щ� уьыъчщу
эрч—щыр ъыо�щы ьи�ърцэън р“, щ�ичщъ-ырр�оъоучрьцур у ъ�щрьэнрщ
щыр ъыо�щут�цуу, цъэъыыр �ириэ ьчррън�э— нрцэъыи щ�цуъщ�ч—щъх
ъ�ы�тън�эрч—щъх ыъчуэуцу, ъыурщэуыън�щщъх щ� ьъ�ч№ррщур ъы
эуч�ч—щъоъ ��ч�щь� –эщучрьцух (щ�цуъщ�ч—щых) у ъ�щрыъььухьцух
Тбнпйежоуйхйлбчйё й нжзюуойшжтлйж фтубопглй тпчйплфмэуфсоьц
уйрпг нпмпежзй: юуойшжтлпж й сждйпобмэопж1 Бвсбнпгб Н.Б., Лптуял Г.Д.,
Дпошбспгб Д.Т. 11 Гжтуойл ОДФ. Тжсйё: Хймптпхйё. — 2013. — Упн 11. — Гь
Лпочжрчйё обчйпобмэопк пвсбипгбужмэопк рпмйуйлй Спттйктлпк
Лпочжрчйё обчйпобмэопк щлпмь: чжмй й рсйпсйужуь тпежсзбойё
пвсбипгбойё 1 Лфиэнйо Н.О., Тфтплпмпг Б.Б., Вбчьо Г.Л. й ес. — Н.: ИОРП,
Обвпл, И.М. Ржебдпдйлб нжзобчйпобмэопдп пвщжойё: рспвмжнь
хпснйспгбойё юуоплфмэуфсопк йежоуйшоптуй 11 Гжтуойл Джсчжопгтлпдп фой
Рпрлпг, Я.Г. Лпочжруфбмэоьж птопгь нпежмжк обчйпобмэопк рп
мйуйлй 1 Рпрлпг Я.Г., Лптуял Г.Д. 11 Гжтуо. Опгптйв. дпт. фо-уб. Тжсйё: Хй
Тпчйплфмэуфсоьк рпецпе л сждфмйспгбойя нжзюуойшжтлйц гибйнп
ежктугйк 1 Рпе сже. Я.Г. Рпрлпгб, Г.Д. Лптуялб. — Опгптйвйстл: ППП. Иие.
Флби Рсжийежоуб Спттйктлпк Хжежсбчйй пу 15 йяоё 1996 д. №
909 «Лпочжрчйё дптфебстугжоопк обчйпобмэопк рпмйуйлй СХ» ]Юмжлуспо
оьк сжтфст] 11 URL: http:11docs.cntd.ru1document19018776 (ебуб пвсбщжойё:
Флби Рсжийежоуб СХ пу 19.12.12 д. № 1666 «П Тусбуждйй дптфебс
тугжоопк обчйпобмэопк рпмйуйлй Спттйктлпк Хжежсбчйй об ржсйпе еп
2025 дпеб» ]Юмжлуспооьк сжтфст] 11 Лпотфмэубоу Рмят. URL: http:11 base.
consultant.ru1 cons1cgi1online.cgi?req doc;base LAW;n 139350 (ебуб пвсб
Хпснйспгбойж дсбзеботлпк йежоуйшоптуй лбл лмяшжгбё ибебшб
пвсбипгбойё г тпчйплфмэуфсопк нпежсойибчйй пвсбипгбойё Спттйй 1 Рпе.
«ъчрнъх ъ�ы�т сутщу цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры�
янучья �рт�ч—эрыщ�эунщыч иьчънурч ух ьищрьэнън�щуя н эрчрщур чщъ
оух ррьяэцън нрцън н ьиыъных иьчънуях э�хоу у эищрыы. Ц –цьэырч�ч—
щых ыыъьэы�щьэн�х Аыцэуцу ыыррцу ьичрчу ьътр�э— ищуц�ч—щи№ хъ
тяхьэнрщщи№ ьуьэрчи, щр учр№щи№ �щ�чъоън н чуыр. иэъэ щръ�ычщых
ъыыэ сутщррряэрч—щъьэу ьрнрыщых –эщъьън ръ ьроъ нырчрщу ррэ�ч—щъ
—ьэъхчунъьэ— цъчрнъоъ ицч�р� сутщу ъыырррчярэья –эщъцич—эиыщы
Ц щ�ьэъящрр нырчя нътщуцч� ыр�ч—щ�я иоыът� иэы�эы нрщъчрщ�
цъчрнъоъ ъ�ы�т� сутщу. бьъ�рщщъьэу эы�руцуъщщъоъ цъчрнъоъ ъ�ы�т�
сутщу ьнят�щы ь ыърчущрщщъьэ—№ эыир� ыуэч�ч у цуцч�ч оър�. — –нр
щън оър ррчуэья щ� 6 ырыуърън, ц 4-ч нырчрщ�ч оър� ыыу��нчярэья рщр
�ө�ськрь
, ы�щщяя нрьщ� Ч щ–ощу. Нъных
оър щ�чущ�рэья ь у№щя. Ц оъри 12 хътяхьэнрщщых ырыуърън. Н�ыъры ср
нры� нрриэ эы�руцуъщщых цъчрнъх ицч�р сутщу, ьнят�щщых ь цуцчуч
щъх ыыъутнърьэнрщщъх рряэрч—щъьэ—№ ъчрщрнърън. «ъчрн�я сутщ— н
�рьцы�хщрх эищрыр у э�хор Ч –эъ ьищрьэнрщщых ыыутщ�ц ищуц�ч—щъх
цуыцичыъчяыщъх цунучут�цуу, ыыутщ�щщъх чуыъныч ьъъ�щрьэнъч ]7].
’ыртныч�хщъ �цэи�ч—щ� чыьч— ръцэъы� оръоы�нучрьцух щ�иц, ыыънрь
ьъы�, руырцэъы� брщэы� –цъщъчуцу срнры� у Аыцэуцу А.Н. йучяьън� ъ
эъч, чэъ э�рсщыр ьэъх�ущ� ьэ�щъняэья эъчц�чу ъьъ�ъх �ъо�эъх рихън
щъх сутщу. Зррь— ньр нуры хътяхьэнрщщъх рряэрч—щъьэу нътщуц�№э щ�
нищр�чрщэр э�цъх ьуч—щъх рихънщъ-щы�ньэнрщщъх ъьщъны, ц�ц ицч�р
сутщу. Зррь— црщщъьэу ньрор� ырынучщы, ъэ щух ыыъы�ьэ�рэ ыыъутнър
ьэнрщщ�я ьуч� у нътщуц�рэ ррущых цъчычрць рихънщъх у ч�эрыу�ч—щъх
рряэрч—щъьэу. И н р�ч—щрхшрч эы�руцуъщщых ицч�р ьэ�щрэ чрьэъч ри
хънщъоъ уьцрчрщуя, щр ъэьэ�чъх ырыунрыурх, щ�ъ�ъыъэ ыыърнущиэычу
«ъчрн—р рчя ыр�рщц� Ч ъчрщ— н�сщых –чрчрщэ ыыъцрьь� ьъцу�чу
т�цуу. с ч�чъчрэьэн� ррэу ыыуич�№эья чрэъч ц ртрр нрыхъч щ� ъчрщр,
тучъх щ� ъчрщ—рх иыыясцр. йыучрыщъ ь –эъоъ ср нъты�ьэ� ч�ч—чу
цън ич�э ичрщу№ чънуэ— ъчрщрх рчя ртры: щ� ртрънъч ъчрщр Ч ич�цр у
иыыясщъх ртрр щ� щ�ыэ�х. Дрнъчрц эъср ич�э ртруэ— нрыхъч щ� ъчрщр
у иыы�нчяэ— уч, э.ц. ррнъчц� н ч№�ъх чъчрщэ чъсрэ ъэыы�нуэ—ья ы�ьэу
ъчрщрх нчрьэр ьъ нтыъьчычу. б�ычщъ ц�срых учррэ ьррчъ, ьнъроъ рт
рънъоъ ъчрщя, эрч ь�чыч ыъянчярэья у чиньэнъ ъэнрэьэнрщщъьэу т� щроъ.
Ц нъты�ьэр 10-12 чрэ ррэу ьэ�щъняэья ыъчщъыы�нщычу ы�ьэих�чу.
«�срых ыр�рщъц хъыъшъ тщ�рэ цыио ьнъух ъ�ят�щщъьэрх, ичррэ иыы�н
чяэ— ьчуыщычу ыичщычу ъчрщячу, ы�тсуо�э— рычъциыы, ыъчъо�э— н
иьэыъхьэнр цъы�чрх, цъчъэ— рыън�. Дрэу –эъоъ нъты�ьэ� ъ�ъррущя№эья
�р ъчрщрх, ыыу ыы�щъх чънчр. –�цуч ъ�ы�тъч, иср щ� ьэ�руу ъэыъчр
ьэн� ьъцу�чут�цуя ьрнрыящ ъьищрьэнчярэья иьцъырщщычу эрчы�чу, �
ы��ъэ� н ъчрщрнърчрьцъч ьэ�рр ррч�рэ ыърыъьэц� ыъчщъцрщщыч ы��ъэ
йыучрыщъ э�ц эрцч� сутщ— и цъчрных ьрнрыщых –эщъьън ръ 80-90-х
Ц ьънырчрщщых иьчънуях ыыъцрьь очъ��чут�цуу щро�эунщъ нчуярэ
у щ� эы�руцуъщщых цъчрнъх ицч�р сутщу ьрнрыящ. сэ�ышрр ыъцъчр
щур, уоы�ншрр цч№чрни№ ыъч— н цъчрнъх сутщу, ц ьъс�чрщу№, ишчъ ут
сутщу. сънырчрщщ�я иы��щутуыън�щщ�я чъчъррс— ыыррыъчуэ�рэ суэ—,
йър щ�ичщыч ыицънърьэнъч ръцэъы� ьъцуъчъоучрьцух щ�иц, ц�щру
р�э� ыьухъчъоучрьцух щ�иц —.А. Цущъциыънъх н ИйяНс сб рАН ныры
ныр �ыч� ы�ты��ъэ�щ� «ъщцрыцуя ыъ нъььэ�щънчрщу№ у ы�тнуэу№
щ�цуъщ�ч—щъх ьуьэрчы нъьыуэ�щуя у ъ�ы�тън�щуя цъырщщых щ�ыърън
срнры� ]1]. Н� ъьщън�щуу р�щщъх «ъщцрыцуу ыъянучуь— –эщучрьцур
цъщцрыцуу: щ�цуъщ�ч—щых –нрщьцух шцъч (ыиц. Ч Ц.А. ръ��рц), –нрщцух
ьцух (ыиц. Ч А.Н. яыыррн�), №ц�оуыьцух (ыиц. Ч Г.Н. «иыучън) шцъч, ръ
шцъч—щъоъ нъьыуэ�щуя (ыиц. Ч ”.И. Дирцущ). бщу ьъьэ�нщычу ч�ьэячу
нъшчу н ъ�щрырьыи�чуц�щьци№ «ъщцрыцу№ щ�цуъщ�ч—щъх шцъчы
Дъцэъы нучъчъоучрьцух щ�иц, т�ьчисрщщых рряэрч— щ�ицу р“ у рс
(к) Ц.А. ръ��рц иэнрыср�ч: «сънырчрщщыр ыыъ�чрчы цъырщщых ч�чъ
чуьчрщщых щ�ыърън срнры� руцэи№э щръ�хъручъьэ— инятын�щуя ъ�ы�
тън�щуя ь ух эы�руцуъщщыч ицч�ръч сутщу. –ы�руцуъщщыр ъэы�ьчу хъ
тяхьэнрщщъх рряэрч—щъьэу ьчис�э ыъчщъцрщщъх –цъщъчучрьцъх ��тъх
рчя ньрх ьъцу�ч—щых оыиыы ��ъыуорщщъоъ щ�ьрчрщуя, янчя№эья иьчъну
рч ьъхы�щрщуя у ы�тнуэуя ищуц�ч—щых ятыцън у цич—эиы. бэ ръчущуыи
№щрх у ущэроыуыи№щрх ыъчу шцъчы т�нуьуэ рихънщър, ьъцу�ч—щър у
–цъщъчучрьцър ыыъцнрэ�щур цъырщщых щ�ыърън» ]15, c.17].
Ц.А. ръ��рц ичрч чроцъ ырырхъруэ— ъэ ьчън ц ррчи. –�ц, ыыу роъ �цэун
щъч ич�ьэуу ы�ты��ъэ�щы «инрщьц�я щ�цуъщ�ч—щ�я шцъч�: «ъщцрыцуя»
(1996), ««ъщцрыцуя ьуьэрчы цъчрных ъ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цух
ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя)» (2005), «Н�ичщыр ъьщъны ьътр�щуя ьуьэрчы
ъ�ы�тън�щуя цъчрных щ�ыърън срнры�» (2007), орр ыыррч�о�рэья чрэър
ъ�ичрщуя ррэрх цъчрных щ�ыърън срнры� щ� ыы�цэуцр ыр�ч—щъх сутщу
н иьчънуях ущщън�цуъщщъоъ ы�тнуэуя Аыцэуцу у срнры�, орр р�№эья эр
ъырэучрьцур ъьщъны чъррчрх цъчрных ъ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цух,
ъьщънщыр щ�ичщыр щ�ыы�нчрщуя ъыо�щут�цуу ьуьэрчы ъ�щущщъоъ ъ�
Ц –эух щрыыъьэых иьчънуях учрщщъ цъчрныр ъ�ы�тън�эрч—щыр ъыо�
щут�цуу, ьъцы�щрщщъ цъчрныр шцъчы, ыыутн�щы нщрьэу ъыырррчрщщи№
чрыэи н ррчъ ьъхы�щрщуя эы�руцуъщщъоъ ицч�р� сутщу ьрнрыщых –эщъ
сътр�эрчу р�щщъх цъщцрыцуу ъ�ъьщън�чу тщ�чрщур цъчрнъх шцъ
чы н ьъхы�щрщуу цич—эиыщъ-уьэъыучрьцъоъ щ�ьчрруя щ�ыърън срнры�,
ыырриьч�эыун�№щрх щр эъч—цъ утичрщур шцъч—щъх ыыъоы�ччы н ьъ
ъэнрэьэнуу ь оъьир�ыьэнрщщычу ьэ�щр�ыэ�чу, щъ у ъьнърщур ыърщъоъ
Ц щ�ьэъящрр нырчя щ�ч�чья у ы�тнун�рэья ыыъцрьь нътны�щрщуя ц
уьэъц�ч Ч ц ьътр�щу№ ъ�щущщъоъ цъчрнъоъ ъ�ы�т� сутщу ыиэрч ъыо�щу
т�цуу цъчрных ыъръных ъ�щущ у ы�ы�ччрч—щър нъььэ�щънчрщур н щъ
нъч ъ�чуцр цъчрнъх шцъчы, цч�ььунуц�цуя цъэъыъх ъьищрьэнчярэья
ыъ ы�тчучщыч ъьщън�щуяч: оръоы�нучрьцъчи ыъчъсрщу№ (эищрыън�я,
э�рсщ�я, оъыщъ-э�рсщ�я), эы�руцуъщщыч нур�ч хътяхьэнрщщъх рряэрч—
щъьэу (ъчрщрнърчрьц�я, ъхъэънррчрьц�я, ыы�ъчънрцц�я), ыъ ьъьэ�ни
ичырруэрчрх (оъьир�ыьэнрщщ�я, щроъьир�ыьэнрщщ�я ъ�ы�тън�эрч—щ�я
ъыо�щут�цуя), ыъ нъычр ъ�ичрщуя (ъчщ�я, ъчщъ-т�ъчщ�я, нрчрыщяя, ьр
чрхщъоъ ъ�ы�тън�щуя, ь�чъъ�ы�тън�щуя, –цьэрыщ�э), ыъ чрэър�ч у эрх
йрынрхшрх т�р�чрх цъчрнъх шцъчы янчярэья ьътр�щур ьуьэрчы
цъчрнъоъ ъ�ы�тън�щуя щ� ъьщънр эы�руцуъщщъоъ ицч�р� сутщу, хътях
ьэнън�щуя цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры� ь ущэроы�цурх н
ьънырчрщщыр ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя, щ�ицу, эрхщуцу н ьъъэнрэьэнуу ь
црчячу, т�р�ч�чу нррры�ч—щъоъ оъьир�ыьэнрщщъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ
ьэ�щр�ыэ� (“Гбс). сътр�щур цъчрных ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых ичырсрр
щух Ч –эъ, ыырсрр ньроъ, ьъцу�ч—щых т�ц�т ь�чух цъырщщых ч�чъчуь
чрщщых щ�ыърън срнры�. бщ уьхъруэ ут эрщррщцух ы�тнуэуя –эщъьън,
сунищух н ъчрщрнърчрьцух ьэ�р�х, ьрч�х, н�цэъыуях ыроуъщ�, т�ыыъь�
ыъруэрчрх у ущэрырь� ррэрх. «ъчрн�я шцъч� чъсрэ �ыэ— ьътр�щ� ыъ хъ
р�э�хьэни ьрчрхщъ-ыъръных ъ�щущ, ъ�щрьэнрщщых ъыо�щут�цух, цич—
эиыщых �нэъщъчух у ъ�щроъ ьъ�ы�щуя ыъруэрчрх, ы��ъэ�№щух н ъэы�ь
чях эы�руцуъщщъх хътяхьэнрщщъх рряэрч—щъьэу учу н ыъръных цъчрных
ъ�щущ�х, н ьъъэнрэьэнуу ь т�цъщър�эрч—ьэнъч. йъыяръц ьътр�щуя цъчр
ных шцъч иьэ�щ�нчун�рэья ъыо�щ�чу чрьэщъоъ ь�чъиыы�нчрщуя чищу
цуы�ч—щых у оъыърьцух ъцыиоън ь ичрэъч ыроуъщ�ч—щых, ыыуыърщъ-цчу
ч�эучрьцух у оръоы�нучрьцух иьчънух, ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцух у
щ�цуъщ�ч—щъ-цич—эиыщых ъьъ�рщщъьэрх эрыыуэъыух эы�руцуъщщъоъ
йрын�я цъчрн�я шцъч� ыъянуч�ь— н чрьъэищрыр бчрщрцьцъоъ –нрщ
цухьцъоъ щ�цуъщ�ч—щъоъ ы�хъщ�. йъ ущуцу�эунр ь�чух ыъруэрчрх ъэ
цыыч�ь— –нрщцухьц�я цъчрн�я шцъч�-ь�р «
Күө�ькьйьь�
» ыыу ъчрщрнър
чрьцъч ьэ�рр № 5 щ� ��тр ”�ыыяч�хьцъх ьыррщрх шцъчы ь ъхн�эъч 3
ич�щухья щ�ч�ч—щых цч�ььън, 2 нъьыуэ�щщуцън ррэьцъоъ ь�р�. Ц чрэ
щрр нырчя цъчучрьэнъ ррэрх инрчучун�чъь—. иэъ ьъ�ыэур ыыъутъшчъ н
Ц 1992 оъри н э�рсщъх тъщр Ачр�щьцъоъ ы�хъщ� ъэцыыч�ь— ч�чъ
цъчычрцэщ�я –нрщцухьц�я цъчрн�я шцъч� ыыу ыърънъх ъ�щущр «—оиэ»
ь ъхн�эъч 6 ич�щухья. быо�щут�цуя ичр�щъоъ ыыъцрьь� щъьуч� н�хэъ
ных х�ы�цэры. Ц –эъ ср нырчя ъэцыычуь— ч�чъцъчычрцэщыр –нрщцух
ьцур шцъчы ыыу ыърънъх ъ�щущр «Ачч�» у н цъччрцэунщъч ыърънъч
–нрщцухьцъч хътяхьэнр шцъч�-ь�р «—иоищ». йъьчррщяя шцъч� ы��ъэ�ч�
Ц 1992-94 оър�х н ц�чрьэнр –цьырыучрщэ� ы��ъэ�ч� Н–о–ущьц�я
–нрщьц�я цъчрн�я шцъч� яъчьцъоъ ы�хъщ�. (Ц.Н сэры�щън., т�н. рбНб,
р.Н. Црщтрч—, т�н. —я«, � ичуэрчячу ы��ъэ�чу –.И. счрыцън�, А.А. Цущъ
циыън�, цъъырущ�эъы-цъщьич—э�щэ Ш Н.И. чио�рн, ыъчъщщуц руырцэъы�
НИИ Нд P
(к). Ц 1992-93 оър�х ы�ы�ччрч—щъ ь Н–о–ущьцъх цъчрнъх
шцъчъх н чрьэщъьэу чиых�эычщ�х яъчьцъоъ ы�хъщ� ы��ъэ�ч Ц�ьучух
яух�хчънуч «ъыяцущ, ичуэрч— щ�ч�ч—щых цч�ььън у –нрщьцъоъ ятыц�,
цъэъыых н эрчрщур ичр�щъоъ оър� ьчррън�ч т� ьнъуч нъьыуэ�щщуцъч ыъ
ыыъчыьчъныч иоър—яч ц�рыънъоъ ъхъэщуц�. –�ц ут оър� н оър ыъянчя
чуь— цъчрныр шцъчы н кциэуу. йиьэ— ъщу �ычу чрчцучу эъор�, ух ьчрр
щр т�эрыячья. бщу т�чъсучу ырыни№ ъьщъни рчя ыъьчрри№щроъ ы�тну
Ц щ�ьэъящрр нырчя т�цъщ�чу рс (к) т�цырычрщы иьчънуя, ъ�рьыр
чун�№щур ръьэиыщъьэ— ъ�ят�эрч—щъоъ ьыррщроъ, ъ�щроъ ъ�ы�тън�
щуя, ны�ъы ятыц� ъ�ичрщуя, оъьир�ыьэнрщщ�я ыърррысц� цъчрных у
ьрч—ьцух шцъч, о�ы�щэуу щ� ыъчичрщур �рьыч�эщъоъ ръшцъч—щъоъ у
ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя. «ъчрныр шцъчы н ьъъэнрэьэнуу ь оъьи
р�ыьэнрщщычу ьэ�щр�ыэ�чу нтячуь— т� ыр�чут�цу№ ъ�ы�тън�эрч—щых
ыыъоы�чч ь ъьнърщурч ыърщъх цич—эиыы у ятыц�. Ц�сщъх т�р�чрх ъ�
ы�тън�эрч—щъх ыъчуэуцу янчярэья нъычуыън�щур ьъцуъцич—эиыщых
цъчырэрщцух ь ичрэъч эы�руцуъщщъоъ ицч�р�, эыиръных эы�руцух щ�
ыърън у ьънырчрщщых эыр�ън�щух н иьчънуях срнры�. йыущуч�№эья
ущыр чрыы ыъ ъыырррчрщу№ ьъррыс�щуя, ьэыицэиыы у нъыч ъ�ичрщуя
н цъчрнъх шцъчр. йырэнъыярэья н сутщ— ыыучрщрщур щъных ущнъыч�
цуъщщых эрхщъчъоух, ьътр�№эья иьчънуя рчя руьэ�щцуъщщъоъ ъ�ичрщуя
быо�щы оъьир�ыьэнрщщъх нч�ьэу ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) ыъшчу
щ�ньэырчи щънъх ущуцу�эунр. чычу ыыущяэы З�цъщы ррьыи�чуцу с�х�
(кциэуя) «б ыърънъх, ыъръычрчрщщъх цъчрнъх ъ�щущр цъырщщых ч�
чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры�» (2003), «б цъчрных шцъч�х ррьыи�чуцу
с�х� (кциэуя)» (2008), «б оъьир�ыьэнрщщъх ыърррысцр цъырщщых ч�чъ
чуьчрщщых щ�ыърън срнры� ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя), нррищух цъ
чрнъх ъ�ы�т сутщу» (2012).
брщэы ы�тнуэуя цъчрных ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух ррьыи
�чуцу с�х� (кциэуя) (бр«б— рс (к) ьътр�щ 1 �ыырчя 2006 оър� ц�ц
ьэыицэиыщър ыъры�тррчрщур Н�ичщъ-уььчррън�эрч—ьцъоъ ущьэуэиэ�
щ�цуъщ�ч—щых шцъч ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) н црчях ыр�чут�цуу
ыыърцэ� йНЕс«б «съррхьэнур ы�ьыыъьэы�щрщу№ оы�чъэщъьэу
ьырру шцъч—щуцън, ыыущ�рчрс�щух ц цъырщщыч щ�ыър�ч, ыиэрч
ицырычрщуя ыъэрщцу�ч� ьуьэрчы ъ�щущщъоъ ъ�ы�тън�щуя и цъырщ
щых щ�ыърън срнры� рс (к)» (ыиц. Ч р.с. Нуцичущ, т�ч. ыиц. Ч А.я.
бьщънщъх рряэрч—щъьэ—№ бр«б— рс (к) �ыч� цъъырущ�цуя
рряэрч—щъьэу цъчрных шцъч, чищуцуы�ч—щых ъыо�щън иыы�нчр
щуя ъ�ы�тън�щурч, ыърнрръчьэнрщщых ичырсррщух яущуьэрыьэн�
ъ�ы�тън�щуя рс (к) ыъ ыр�чут�цуу ыыърцэ� ««ъчрн�я шцъч�» н
ы�чц�х ыыъоы�ччы йНЕс«б «б�ы�тън�щур рчя ньрх». яъррч— цъ
чрнъх шцъчы ьэ�ч� ърщуч ут ущруц�эъыън ыыутщ�щуя ьырцунуцу
щ�ыърън, ыыъсун�№щух н –цьэырч�ч—щых иьчънуях ы�хъщън «ы�х
щроъ срнры� у ыыуы�нщрщщых ц щуч чрьэщъьэях. –�цуч ъ�ы�тъч,
чы ьэырчучья ц эъчи, чэъ�ы ррэу нъьыуэын�чуь— н ыърщъх ьыррр,
ънч�ррн�я эы�руцуъщщычу тщ�щуячу у ичрщуячу н ьъчрэ�щуу ь
ьънырчрщщычу эрхщъчъоуячу. –ы�руцуу ьрчрхщых црщщъьэрх уь
ыъцъщ нрцън т�чъсрщы н ь�чъх –эщъырр�оъоуцр срнры� ]12, ь. 26].
Ищьэуэиэъч щ�цуъщ�ч—щых шцъч рс (к) ныррчрщы 7 чъррчрх
цъчрных ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух, цъэъыыр ыъ ьъррыс�щу№
у ьэыицэиыр щ�ыы�нчрщы щ� ыыуъ�щрщур ррэрх ц цич—эиыр, ъ�ыч�
яч, эы�руцуяч ыърщъоъ щ�ыър� у эыири н ыыъцрььр ьънчрьэщъоъ
ыъньррщрнщъоъ ъ�щрщуя ь ыъруэрчячу. йы�цэуц� ыъц�т�ч�, чэъ ъь
- утичрщур, ьъхы�щрщур ыърщъоъ ятыц�, цич—эиыы у рихънщъ-щы�н
- ннрррщур эы�руцуъщщых тщ�щух н ыыучрыщыр ъ�ы�тън�эрч—щыр
- ыр�чут�цу№ ыыучрыщых ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч ыъ нщриыъч
щъх рряэрч—щъьэу щ� ъьщънр эы�руцуъщщъх хътяхьэнрщщъх рряэрч—щъ
быыэ ыъц�т�ч, чэъ учрщщъ цъчрныр шцъчы ьыъьъ�ьэни№э ицырычр
щу№ ьрч—у, ыыррчьэнрщщъьэу ыъцъчрщух, ьъхы�щрщу№ у нъььэ�
щънчрщу№ эы�руцуъщщъоъ хътяхьэнън�щуя у ицч�р� сутщу цъырщ
щых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры�. бьщънщыр чъррчу цъчрных
ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън
нрч�я щ� ьроърщяшщ№№ ыр�ч—щъьэ—, н ырьыи�чуцр ъьищрьэнчярэья
ъыэуч�ч—щ�я чъррч— ъ�ы�тън�щуя щ� срнрыр, ьътр�№эья щъныр
Ц щ�ьэъящрр нырчя н ррьыи�чуцр с�х� (кциэуя) нищццуъщуыи
рэ 11 цъчрных шцъч, н ух чуьчр 4 –нрщцухьцур шцъчы, 5 Ч –нрщ
ьцух,1 Ч ръчо�щьц�я у 1 Ч чицъэьц�я ь�р-шцъч�. бщу ы�ьыъчъсрщы
н чрьэ�х, орр ыыъсун�№э ыыррьэ�нуэрчу цъчрных ыъръных ъ�щущ,
т�щяэых ъчрщрнърьэнъч. иэу шцъчы ыыуцырычя№эья у ырыррнуо�
№эья ыъ эрыыуэъыуу эъх учу ущъх ъ�щущы учу ъ�ьчисун�№э щр
ьцъч—цъ ьъьррщух ъ�щущ, чу�ъ янчя№эья ьэ�цуъщ�ыщъх цъчрнъх
шцъчъх щ� ��тр ыыъутнърьэнрщщъоъ ыъьрчрщуя ъ�щущы, н�чуту
цъэъыъоъ цыиочъоъручщъ ы�ьиэья ъчрщ—у ьэ�р�. р�тщънурщъьэу
р�щщых шцъч ыыррьэ�нчрщы н цч�ььунуц�цуу, ы�ты��ъэ�щщъх
Н.Д. Нриьэыърныч, с.с. срчрщънъх, р.с. Нуцуэущъх у ры. ]3; 5; 9] .
яъррч— 1. «ъчрн�я шцъч�-ррэьцух ь�р, ыъ ьэыицэ
иыр у ьърры
с�щу№ ьъъэнрэьэни№щух цъчрнъчи ъ�ы�ти сутщу, ьътр�№щух
иьчънуя рчя ыыуъ�щрщуя ррэрх ц цич—эиыр, ъ�ыч�яч, эы�руцуяч
ыърщъоъ щ�ыър� у эыири н ыыъцрььр ьънчрьэщъоъ ыъньррщрнщъоъ
ъ�щрщуя ь ичуэрчячу у ыъруэрчячу. «ъчрн�я шцъч�-ь�р ьыъьъ�
ьэнирэ ицырычрщу№ ьрч—у, ъ�рьырчун�рэ ыыррчьэнрщщъьэ— ыъцъ
чрщух, ьъррхьэнирэ ьъхы�щрщу№ у нъььэ�щънчрщу№ эы�руцуъщ
щъоъ хътяхьэнън�щуя у ицч�р� сутщу цъырщщых ч�чъчуьчрщщых
яъррч— 2. б�щущщ�я шцъч� ьъъэнрэьэнирэ ьэ�цуъщ�ыщъх ч�чъ
цъчычрцэщъх шцъчр. бщ� янчярэья ррущыч, щръэррчучыч црчыч ь
ьъцуичъч щ�ьрчрщщъоъ ыищцэ� цъчы�цэщъоъ ыыъсун�щуя цъырщщых
ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън. бьщънщыч ъэчучурч янчя№эья ыърьэнрщ
щыр ьняту ччрщън ъ�щущы, чэъ щ�цч�рын�рэ ьнъх ъэырч�эъц щ� ъы
яъррч— 3. Гинрыщрыьц�я шцъч� ыыррыъч�о�рэ, чэъ ичуэрч— ныртс�рэ
н ьэ�ръ у ъ�ич�рэ ррэрх н цъчрных иьчънуях, щ�хъряь— щрыъьыррьэнрщ
щъ н ьрч—р ьнъух нъьыуэ�щщуцън. йрыных –нрщьцух оинрыщры ы��ъэ�ч н
щ�ч�чр 90-х оърън н чрьэщъьэу чиыц�эычщ�х яъчьцъоъ ичиь� щ� эрыыу
яъррч— 4. –�рсщ�я шцъч� Ч –эъ шцъч�, н цъэъыъх ррэрх ц�ц цъщ
ьич—э�щэы-э—№эъыы ъ�ич�№э ь�чу ыъруэрчу-э�рсщуцу. –�рсщыр �чъцу
яъррч— 5. сэ�цуъщ�ыщъ-цъчрн�я шцъч�: ич�щурья щ� ъыырррчрщ
щых ьыъц ныртс�№э н ьэ�ръ, орр ъ�ич�№эья ыыррчрэ�ч –эщъцич—эиыщъх
щ�ыы�нчрщщъьэу у ъьщънщыч ыыррчрэ�ч щ�цуъщ�ч—щъ-ыроуъщ�ч—щъоъ
яъррч— 6. срэрн�я цъчрн�я шцъч� ырыррнуо�рэья чрсри щрьцъч—
цучу ьэ�р�чу, ъ�ичрщур ъчщъ-т�ъчщър. Ц ьэыицэиыи ъ�ы�тън�эрч—щъоъ
ыыъцрьь� нхъряэ ъчщыр ньэырчу ь ичуэрчячу, цъщьич—э�щэ�чу-э—№эъы�
яъррч— 7. »рэщяя цъчрн�я шцъч� ыыррщ�тщ�чрщ� рчя ыъоыисрщуя н
ьырри ыърщъоъ ятыц� у цич—эиыы ич�щухья, щр нч�рр№щух ыърщыч яты
Дчя нищццуъщуыън�щуя ньрх –эух чъррчрх шцъч �ычу ьътр�щы у
иэнрысррщы яущуьэрыьэнъч ъ�ы�тън�щуя ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя)
ьъъэнрэьэни№щур ръцичрщэы, Ш –эъ т�цъщы «б цъчрных шцъч�х ррьыи
�чуцу с�х� (кциэуя)» (2008), «б оъьир�ыьэнрщщъх ыърррысцр цъырщщых
ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры�, нррищух цъчрнъх ъ�ы�т сутщу» (2012).
–�цср ыыущяэъ эуыънър ыъчъсрщур ъ цъчрнъх шцъчр, ичр�щыр ыч�щы у
ыыъоы�ччы, н цъэъыых ъыырррчрщъ ьъррыс�щур ъ�ичрщуя шцъч—щуцън,
цыуэрыуу ыртич—э�эън ух ы��ъэы. чыч ъ�ъ�щрщ ъыыэ ы��ъэы ичуэрчрх
у чрэъручрьцух ъ�ъррущрщух ыъ утичрщу№ рихънщъх у ч�эрыу�ч—щъх
цич—эиыы щ�ыърън срнры�, ыыъ�щ�чутуыън�щы ичр�щуцу ыърщых
ятыцън, ы�ты��ъэ�щы ырцъчрщр�цуу ыъ ичичшрщу№ ыыъы�о�щры
тщ�щух ъ цич—эиыр ыърщъоъ щ�ыър� ьырру чч�ршух шцъч—щуцън
у ьънрышрщьэнън�щу№ ыыъоы�чч ыъ ыърщъчи ятыци у утичрщу№
–�цуч ъ�ы�тъч, цъчрн�я шцъч�, ц�ц эуы щънъх ъ�ы�тън�эрч—
щъх ьуьэрчы, т�эы�оун�рэ ньр �ьырцэы ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцъ
оъ ы�тнуэуя щ�ьчро�, т�щуч�рэья ыъроъэънцъх цъщциырщэъьыъьъ�
щъоъ ыъцъчрщуя, ыъчуэ�№щроъ т�цъщ, щы�ньэнрщщыр црщщъьэу у
эы�руцуъщщър щ�ьчррур. бщ� ъ�рьырчун�рэ ц�чрьэнрщщи№ ъ�ы�тъ
н�эрч—щи№ ыъроъэънци шцъч—щуцън, орр эръыуя у ыы�цэуц� ьъчрэ�
№эья ь эы�руцуъщщыч ицч�ръч сутщу. Иьхъря ут –эъоъ, ъьщънщы
1. яъррыщут�цуя ьъррыс�щуя ичр�щъ-нъьыуэ�эрч—щъх ы��ъэы. Цнр
ррщур ьуьэрчы ы�тнун�№щроъ ъ�ичрщуя ыъ ыыъоы�ччр «Г�ычъщуя», уь
ущнъыч�цуъщщъ-цъччищуц�цуъщщых эрхщъчъоух, ьътр�
2. йъьэыърщур нъьыуэ�эрч—щъоъ ыч�щ� н ьуьэрчр ичр�щых т�щяэух
ц�ц црчъьэщых ырр�оъоучрьцух ыыъцрьь. —чр�щыр т�щяэуя янчя№эья
ыыъръчсрщурч ыр�ч—щых сутщрщщых ьъ�ыэух. Ацэи�чутуыирэья уь
ыъч—тън�щур чучщъоъ ъыыэ�, нъычуыън�щур црщщъьэщых ыътуцух ичр
щуцън. Н�ыы�нчрщуя нъьыуэ�эрч—щъх ы��ъэы ъ�рьырчун�№э ы�ьшуыр
щур ъ�ърч� щ�ичщых тщ�щух, ыы�цэучрьцух чрэърън ыъ ыыущцуыи «бэ
3. быо�щут�цуя ичр�щъоъ ыыъцрьь�. сэуч— ъ�щрщуя Ч цъччроу�ч—
щъьэ—. б�ичрщур нрррэья ыъ ы�тчучщыч нъыч�ч н щрыыущисррщщъх ъ�
ьэ�щънцр. –�ц�я ъыо�щут�цуя ичр�щъх рряэрч—щъьэу ыъчъо�рэ ыр�рщци
ьъ�ч№р�э— ъьъ�ых ырсуч ь ичрэъч –цьэырч�ч—щых иьчънух у ъьъ�рщ
щъьэрх ь�чъ�ыэщъх сутщу у рряэрч—щъьэу цъырщщых щ�ыърън срнры�.
Цнрррщур ц�щуцичяыщых рщрх у оы�нуц� ичр�щых т�щяэух ь ичрэъч ъьъ
�рщщъьэрх ыыуыърщъ-цчуч�эучрьцух иьчънух срнры�. Ц тучщух ырыуър
ррэу цъчрн—я ъ�ич�№эья н ъьщънщъх шцъчр нъ ут�рс�щур ущнъыч�цу
йъ ыртич—э�э�ч уььчррън�щуя �ычъ ныянчрщъ, чэъ –эщъцич—эиыщи№
ъ�ы�тън�эрч—щи№ ущуцу�эуни кциэуу ыърррыс�чу рыиоур ыъььухьцур
ыроуъщы, цъчрнычу шцъч�чу ущэрырьи№эья н сц�щрущ�нуу, срнрыщъх
Ачрыуцр у Аныуцр. «ъчрныр шцъчы нщррырщы н э�цух ьи�ърцэ�х р“,
ц�ц кч�чъ-Нрщрццух �нэъщъчщых ъцыио, «ы�ьщъяыьцух цы�х, Ачиы
ьц�я ъ�ч�ьэ—, –�хчыы. «ъырщщыр ч�чъчуьчрщщыр щ�ыъры –эух ыроуъ
щън, щрьчъэыя щ� руьырыьщых х�ы�цэры ьнъроъ ы�ььрчрщуя, ьъхы�щучу
ррущьэнъ э�цух –эщучрьцух ыыутщ�цън, ц�ц ятыц н иьэщъх у ыуь—чрщщъх
нъычр, ь�чъ�ыэщи№ –эщучрьци№ цич—эиыи, ицч�р сутщу, эы�руцуъщ
щыр нъычы хътяхьэнън�щуя (ъчрщрнърьэнъ, ъхъэ�, ыы�ъчъньэнъ). бы
о�щут�цуя ъ�ы�тън�эрч—щъх рряэрч—щъьэу н ыроуъщ�х ъьищрьэнчярэья
щ� ъьщънр ныянчрщуя ьъцу�ч—щъоъ т�ц�т� ъ�щрьэн� ь ичрэъч ъ�ы�тъ
н�эрч—щых эы�руцух у ьырцунуцу ыроуъщ�, щ�цуъщ�ч—щых ъьъ�рщщъ
ьэрх ич�щухья, ух ыъэрщцу�ч�. ’�ьэ— суэрчрх ьёч кч�чъ-Нрщрццъоъ
�нэъщъчщъоъ ъцыио� нрррэ цъчрнъх ъ�ы�т сутщу. Дрэу ич�эья у суниэ н
шцъч�х-ущэрыщ�э�х. б�ичрщур н шцъч�х-ущэрыщ�э�х р�рэ нътчъсщъьэ—
ыъроъэънуэ— ррэрх рчя ыыъръчсрщуя ъ�ы�тън�щуя н ьуьэрчр ьыррщроъ
ыыънъ�ы�тън�щуя у ныьшух ичр�щых т�нрррщуях. Ц чрэъручрьцъх ыр
цъчрщр�цуу ыъ ъыо�щут�цуу �ч—эрыщ�эунщых нъыч ъ�ичрщуя ррэрх цъ
чрнщуцън ]6, ь. 7] оънъыуэья, чэъ цъчрн�я шцъч�-ь�р ръчсщ� ьыъьъ�ьэнъ
н�э— ицырычрщу№ ьняту ыъцъчрщух, нъьыуэ�щу№ ррэрх, н ьънрышрщьэнр
нч�рр№щух ыърщычу ятыц�чу, тщ�№щучу эы�руцуу у цич—эиыи ьнъух
щ�ыърън. бщу �ириэ ьыъьъ�щы ыыъръчсуэ— ичр�и н ъ�ы�тън�эрч—щых
ъыо�щут�цуях, н ичр�щых т�нрррщуях у ныъьчррьэнуу ьэ�щиэ цн�чуну
цуыън�щщычу ьырцу�чуьэ�чу н ы�тчучщых ъ�ч�ьэях н ыроуъщ�х срнры�.
Итичун ъыыэ рыиоух эрыыуэъыух, ыыъ�щ�чутуыън�н ьуэи�цу№, ь 1 ъц
эя�ыя 2012 оър� ъэцыычу цъчрни№ оыиыыи цы�эцънырчрщщъоъ ыыр�ын�
щуя рчя ррэрх н нъты�ьэр ъэ 1,6 ръ 7 чрэ щ� ��тр ячДб— «Дрэьцух ь�р
«срнрыящъчц�» ь. Гъыцу н р. ”�шоъыэ кч�чъ-Нрщрццъоъ �нэъщъчщъоъ
ъцыио�. с 1 нрны�чя 2013 оър� цъчрныр оыиыыы цы�эцънырчрщщъоъ ыыр
�ын�щуя ъэцыыэы щ� ��тр щрьцъч—цух ръшцъч—щых ъ�ы�тън�эрч—щых
ичырсррщух. —чуэын�я ыъэыр�щъьэу у ыъсрч�щуя щ�цуъщ�ч—щых ьрчрх,
иьчънуя рчя ъыо�щут�цуу цъчрнъоъ нъьыуэ�щуя, ъыыэ ичрщых-ы�ты��ъэ
чуцън р�щщъх ыыъ�чрчы, ир�чъь— ныьэыъуэ— иръ�щи№ ьуьэрчи ъыо�щу
т�цуу цъчрнъх оыиыыы цы�эцънырчрщщъоъ ыыр�ын�щуя ррэьцъоъ ь�р�
н ч�чрщ—цух щ�ьрчрщщых ыищцэ�х (р. ”�шоъыэ, н. кчоъыэ, н. Црышущ�
Цъхц�ы, р. —ьэ—-Цъхц�ыы, н диыыцш�ыьцъч ы�хъщр кНАб) ь ыыручи
щрьэнрщщыч ыыъсун�щурч н ьрч—р ыы��цън. «ъчрныр оыиыыы цы�э
цънырчрщщъоъ ыыр�ын�щуя ррэьцъоъ ь�р� ы��ъэ�№э ыъ оы�нуци 3 ы�т�
н щрррч№ ыъ 3 ч�ь�.
Ц 2014 ичр�щъч оъри щ� эрыыуэъыуу кч�чъ-Нрщрццъоъ �нэъщъчщъоъ
ъцыио�, н чрьэ�х цъчрнух ы��ъэ�№э 9 шцъч у ррэьцух ь�рън. Ц щух ъ�ич�№эья
н ьуьэрчр ръшцъч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя 53 нъьыуэ�щщуц� (йыуиы�ч—ьцух, –�
тъньцух, йиыъньцух, диыышц�ыьцух ы�хъщы), щ�ч�ч—щъоъ ъ�щроъ ъ�ы�тъ
н�щуя Ч 35 ич�щухья (йыуиы�ч—ьцух ы�хъщ), ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя
Ц «ы�ьщъяыьцъч цы�р у –�хчыыьцъч Дъчо�щъ-Нрщрццъч ы�хъщр ы��ъ
э�№э 4 цъчрныр шцъчы: щ� –�хчыыр Ч 3, н ъчрщрнърчрьцъх �ыуо�рр №4 ы.
Ц Ачиыьцъх ъ�ч�ьэу: н ы. —ьэ—-Н№цс� –ыщрущьцъоъ ы�хъщ� ыъ ыыърцэи
«“ы�щцитьцъ-–нрщцухьц�я цъчрн�я шцъч�» ы��ъэ�№э 2 шцъчы.
–�цуч ъ�ы�тъч, ъ�ы�тън�эрч—щыр ичырсррщуя щ� срнрыр н иьчънуях
цъчрн—я ныыъчщя№э ьъцу�ч—щых т�ц�т ъ�щрьэн� ыъ ыъроъэънцр у нъычу
ыън�щу№ чъчъръоъ ьрнрыящущ�, ьыъьъ�щъоъ нрьэу эы�руцуъщщър хътяхьэнъ
у �р�ыэуыън�э—ья н ьънырчрщщых ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцух иьчънуях. бэ
ы�рщъ, чэъ ы�ьшуыярэья оръоы�нуя цъчрных шцъч. иэъ оънъыуэ ъ� иьучрщуу
рртич—э�эы ыр�чут�цуу ыыърцэ� ««ъчрн�я шцъч�» ьэ�чу ъьщънъх рчя
ы�ты��ъэцу ярснрръчьэнрщщъх црчрнъх ыыъоы�ччы ы�тнуэуя цъчрных
ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя), З�цъщ� рр
ьыи�чуцу с�х� (кциэуя) «б цъчрных шцъч�х ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя)»;
ы�ты��ъэцу у утр�щуя чъщъоы�нуу у ичр�щъ-чрэъручрьцух цъчычрцэън;
ьътр�щуя ь яъьцъньцуч ущьэуэиэъч ъэцыыэъоъ ъ�ы�тън�щуя щ� ��тр яъ
ьцъньцъоъ читря ъ�ы�тън�щуя ыъьэъящщъ ррхьэни№щрх –цьыътуцуу ««ъ
чрныр шцъчы р“: ъэ эы�руцух ц ущщън�цуяч» ыъ ыъыичяыут�цуу цич—эи
.
йъ ъ�ы�тън�эрч—щъх ъ�ч�ьэу «рърщъх ятыц» рчя 1 цч�ьь� ы�ты�
�ъэ�щы ичр�щыр ыъьъ�уя «
» ыъ –нрщьцъчи ятыци рчя нч�рр№щух
(—.й. –�ы��ицущ�, А.с. с�црыръщън�. кциэьц, утр-нъ «чучуц», 2007 о.),
Эҥ�ьйь�
» ыъ –нрщцухьцъчи ятыци рчя щрнч�рр№щух (“.я. »рх�щън�.
кциэьц, утр-нъ «чучуц», 2011 о). йъ ъ�ы�тън�эрч—щъх ъ�ч�ьэу «бцыис�
№щух чуы» рчя 1 цч�ьь� цъчрных шцъч (Г.я. “рръыън, р.с. Нуцуэущ�.
кциэьц, утр-нъ «чучуц», 2007 о.), «–ич�чыыы –хо–» рчя 1 цч�ьь� цъчрных
шцъч (Г.я. “рръыън, р.с. Нуцуэущ�. кциэьц, утр-нъ «чучуц», 2007
о.), ичр�щуц «чио» рчя 1 цч�ьь� цъчрнъх шцъчы ь –нрщьцуч ятыцъч
ъ�ичрщуя (Г.я. “рръыън, р.с. Нуцуэущ�. кциэьц, утр-нъ «чучуц»,
2007 о.), ичр�щуц «чио�» рчя 1 цч�ьь� цъчрнъх шцъчы ь –нрщцухьцуч
ятыцъч ъ�ичрщуя (Г.я. “рръыън, р.с. Нуцуэущ�. кциэьц, утр-нъ «чу
чуц», 2007 о.). бьъ�рщщъьэ—№ —я« ыъ ъцыис�№щрчи чуыи янчярэья
ъыо�щут�цуя ь�чъьэъяэрч—щъх рряэрч—щъьэу ыъ ръ�ын�щу№ тщ�щух,
ы�тнуэур роъ энъычрьцъоъ у эръырэучрьцъоъ чышчрщуя. бьщънъх
щънъоъ —я« янчярэья чучщъьэщъ-рряэрч—щъьэщых ыърхър, цъор�
ичрщуц ь�чъьэъяэрч—щъ у ь ыъчъщ—№ ичуэрчя уььчррирэ у ъэцыы
Ц ррьыи�чуцр с�х� (кциэуя) н ъ�ы�тън�эрч—щи№ ыыъоы�ччи
ннрррщ циыь «–ы�руцуъщщыр тщ�щуя цъырщщых щ�ыърън срнры�».
бьъ�рщщъьэ—№ –эъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ циыь� янчярэья рряэрч—
щъьэ—, цъэъы�я ъыо�щутирэья ыыу ьънчрьэщъч нт�учъррхьэнуу
нтыъьчъоъ у ыр�рщц� н ьрч—р, шцъчр у ьъцуичр. “ъычуыън�щур
ичрщух ыыъхъруэ чрырт ьънчрьэщи№ рряэрч—щъьэ—, ьнят�щщи№ ь
ъчрщрнърьэнъч, ыы�ъчъньэнъч, ъхъэъх. Цьр –эъ тщ�цъчуэ ыр�рщ
ц� ь сутщрщщычу црщщъьэячу, ыъчъо�рэ ыыуъ�ырэ�э— ьъцу�ч—
брч—№ циыь� янчярэья ы�тнуэур ьъцуъцич—эиыщых цъчырэрщ
цух, щръ�хъручых рчя ъ�рьырчрщуя сутщррряэрч—щъьэу н иьчъ
нуях эы�руцуъщщъоъ ицч�р� сутщу цъырщщых щ�ыърън срнры�.
«иыь ъыо�щутирэья н нурр цыисцън, ъ�щрьэнрщщъ-ыъчртщъх ыы�ц
эуцу, цчи�ън ыъ ущэрырь�ч у э.р., ъщ ы�ььчуэ�щ щ� 68 ч�ьън (ыъ 2
ч�ь� н щрррч№) ь ичрэъч ны�ъы� ич�ьэщуцън ъ�ы�тън�эрч—щъоъ
йъ ыыърцэи «—чуэрч— Аыцэуцу» ь црч—№ ичр�щъ-чрэъручрьцъ
оъ ъ�рьырчрщуя циыь� «–ы�руцуъщщыр тщ�щуя цъырщщых щ�ыърън
срнры�» ы�ты��ъэ�щ ичр�щъ-чрэъручрьцух цъчычрцэ «—чрщур
суэ— щ� срнрыр» (р.с. Нуцуэущ�, Г.я. “рръыън, Е.И. Цущъциыъ
н�, кциэьц, утр-нъ «чучуц», 2011 о.), ыъ иыъчщъх у нщриыъчщъх
рряэрч—щъьэу рчя ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цух срнры� у
Аыцэуцу ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) н ьъъэнрэьэнуу ь эыр�ън�щуя
чу нррры�ч—щъоъ оъьир�ыьэнрщщъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ьэ�щр�ы
э�. съррысуэ н ьр�р ыыучрыщи№ ыыъоы�ччи у ичр�щър ыъьъ�ур,
ыыррщ�тщ�чрщ рчя утичрщуя ичр�щъоъ ыыррчрэ� «–ы�руцуъщщыр
тщ�щуя цъырщщых щ�ыърън срнры� ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя)»
н щ�ч�ч—щых цч�ьь�х ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цух, ы�ь
ыъчъсрщщых н ьрнрыщых у �ыцэучрьцух тъщ�х ррьыи�чуцу с�х�
йыучрыщ�я ыыъоы�чч� циыь� ыъ эы�руцуъщщыч тщ�щуяч цъ
ырщщых щ�ыърън срнры� «—чрщур суэ— щ� срнрыр» щ�ыы�нчрщ�
щ� ьъхы�щрщур эы�руцуъщщых тщ�щух, ьнят�щщых ь ыыуыъръыъч—
тън�щурч у ъьщънщычу нур�чу хътяхьэнрщщъх рряэрч—щъьэу цъ
ырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры�: ъчрщрнърьэнъ, ъхъэ�,
ыы�ъчъньэнъ, ьъ�уы�эрч—ьэнъ у шуэ—р ъррсры. бщ� ыр�чутирэья
н иыъчщъх у нщриыъчщъх рряэрч—щъьэу ь ичрэъч ыроуъщ�ч—щых,
–эщъцич—эиыщых ъьъ�рщщъьэрх щ�ыърън срнры�. йыъоы�чч� ъ�р
ьырчун�рэья ы�тщъъ�ы�тщычу чрэър�чу рряэрч—щъьэу: ыыънррр
щур уоыънъх, ыы�цэучрьцъх, уььчррън�эрч—ьцъх, энъычрьцъх рря
эрч—щъьэу, щ��ч№ррщур т� ъ�ърцэ�чу ыыуыъры у сутщу ьрнрыящ.
р�ты��ъэ�щщых цъчычрцэ ьъьэъуэ ут ыяэу чъричрх: «бчрщр
нърьэнъ», «бхъэ�», «ры�ъчъньэнъ», «съ�уы�эрч—ьэнъ», «бррср�».
«�срых чърич— нцч№ч�рэ н ьр�я тщ�щурныр у ыы�цэучрьцур �чъ
цу.
йыу утичрщуу х�ы�цэрыщых чрыэ эы�руцуъщщъоъ ицч�р� сутщу
у хътяхьэнън�щуя ��ъыуорщън рьэ— тщ�чуэрч—щър ьхърьэнъ ь ьъ
нырчрщщычу цыр�эунщычу ьъъ�щрьэн�чу, ъьщън�щщычу щ� энъы
чрьэнр у ущщън�цуях. ицьэырч�ч—щыр ыыуыърщыр иьчънуя ны
щиср�чу ч№ррх срнры� �р�ыэуыън�э—ья, оу�цъ у ыч�ьэучщъ нрьэу
хътяхьэнъ. Их чъ�уч—щъьэ—, ичрчър цъчрнщучрьэнъ х�ы�цэрыщы
брущ ут ьънырчрщщых чуррыън цъырщщых ч�чъчуьчрщщых
щ�ыърън срнры�, щ�ыърщых ыуь�эрч— кциэуу А.Ц. «ыунъш�ыцущ
н ьнърч ръцч�рр щ� V ьъртрр щ�ыърън срнры� рс (к) ъэчрэуч:
«Дъчсщ� �ыэ— тщ�чуэрч—щъ иьучрщ� ыъньррщрнщ�я ы��ъэ� ь чъ
чъррс—№. бэ –эъоъ т�нуьуэ �ирищрр щ�шух ьрнрыщых щ�ыърън.
яы уьцырщщр хъэуч, чэъ�ы щ�ш� ьрнрыщ�я чъчъррс— �ыч� цъч
ырэрщэщъх, цич—эиыщъх, ныьъцъъ�ы�тън�щщъх, урищрх н щъои ьъ
нырчрщрч, тщ�№щрх щр эъч—цъ ьнъу ыъръныр цъыщу, щъ ин�с�
№щрх ьнъх щ�ыър, оъырящрхья уч у щ�ыы�нчя№щрх ньр ьучы у
–щрыоу№ ы�ру �ирищроъ ьнъроъ щ�ыър� Ч –нрщьцъоъ, –нрщцухьцъ
оъ, ръчо�щьцъоъ, №ц�оуыьцъоъ, чицъэьцъоъ у �ыцэучрьцух ыиььцух
ьэ�ыъсучън. к нры№, чэъ щ�ш� чъчъррс— щр �иррэ н�ыуэ—ья н
ьъ�ьэнрщщъч ьъци, � �иррэ суэ— �цэунщъх ьътур�эрч—щъх сут
щ—№, ьэыъуэ— ьнъ№ сутщ— н рыис�р ь чъчъррс—№ �ы�эьцух щ�ыъ
рън, сунищух н ррьыи�чуцр с�х� (кциэуя)» ]2, ь. 544-545]. Аццрщ
эы ы�ььэ�нчрщы чрэцъ у нрыщъ. –�ц�я т�р�ч�, ыъ щ�шрчи чщрщу№,
ьэъуэ у ырырр ьънырчрщщычу цъчрнычу шцъч�чу Ч ыыррнрьэщуц�
чу оыярищух ръьэусрщух эы�руцуъщщъоъ цъчрнъоъ ицч�р� сутщу
Гйоплфспгб, Ф.Б. Гптрйубойж й пвсбипгбойж ежужк обспепг Cжгжсб:
Епмд обспепг Тжгжсб — йеуй г опдф тп гсжнжожн, т сбигйуйжн Бс
луйлй й Тжгжсб. 11 Еплмбе Б.Г.Лсйгпщбрлйоб п сбвпуж Бттпчйбчйй Л.Н.О.Т.
Ждпспг, Г.О. Тржчйхйлб ежёужмэоптуй нбмплпнрмжлуоьц й лпшжгьц
Итупсйё й лфмэуфсб югжопг : йтупсйлп-юуопдсбхйшжтлйк пшжсл 1 Сже.
Нпежмэ лпшжгпк щлпмь: нжупе. рптпвйж 1О.Е.Ожфтуспжг й ес.1; Н-гп
пвсбипгбойё Сжтр. Тбцб (алфуйё), Обфш.-йттмже. йо-у обч. щлпм. — алфутл,
Нжупейшжтлйж сжлпнжоебчйй рп псдбойибчйй бмэужсобуйгоьц
хпсн пвфшжойё ежужк лпшжгойлпг — Тбмжцбсе: ДБПФ ЕРП аОБП ”СИСПб,
Обспеь Тжгжсб Спттйй лбл шбтуэ чйслфнрпмёсопк чйгймйибчйй. —
Ожфтуспжг, О.Е. Югжотлбё обшбмэобё лпшжгбё щлпмб-тбе «Оюс
дюу» Лпвёктлпдп фмфтб 1 Тпежктугйж сбтрсптусбожойя дсбнпуоптуй тсж
ей щлпмэойлпг, рсйобемжзбщйц л лпсжооьн обспебн, рфужн флсжрмжойё
рпужочйбмб тйтужнь пвщйоопдп пвсбипгбойё ф лпшжгьц обспепг Тжгжсб
Ойлйуйоб, С.Т. Итупсйё пвсбипгбойё об Тжгжсж 11 Обспеопж пвсб
10. Ойлйуйоб, С.Т. Фнжойж зйуэ об Тжгжсж : Рсйнжсобё рспдсбннб рп
усбейчйпооьн иобойён лпсжооьц обспепг СТ(а). 1-4 лмбтть 1 С.Т. Ойлйуй
11. Ойлйуйоб, С.Т. Фнжойж зйуэ об Тжгжсж : фшжвопж рптпвйж рп усбей
чйпооьн иобойён лпсжооьц обспепг СТ(а). 1-4 лмбтть 1 С.Т. Ойлйуйоб, Д.Н.
12. Ржебдпдйлб Тжгжсб: рбсуожстугп гп йнё сжвжолб: нбужсйбмь Гтж
13. Рймётпг, Б.О.. И рптмжеойж тубофу ржсгьнй 11 Тжгжсобё ржсйхж
14. Спввжл, Г.Б. Обфшоьж птопгь тпиебойё тйтужнь пвсбипгбойё лп
15. Спввжл, Г.Б. Югжотлбё обчйпобмэобё щлпмб. — алфутл, 1993. — 41 т.
Ц иьчънуях ьъцуъцич—эиыщъх чъррыщут�цуу ъ�щрьэн� �оыъъ�ы�
тън�щур, н ъьъ�рщщъьэу �оыъшцъчы, ыыуъ�ырэ�рэ ъьъ�и№ �цэи�ч—
щъьэ— у сутщрщщъ н�сщи№ нъьэыр�ън�щщъьэ— н ы�тнуэуу щрыырыын
щъьэу –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя н иьчънуях ьрч—ьцъх чрьэщъьэу.
Аоыъшцъчы ъэы�с�№э ьырцунучрьцур ыыъ�чрчы ьрч—ьцъх шцъ
чы, ьрч—ьцъх ьрч—у, сутщ— у эыир ьрч—ч�щ. йъ–эъчи �оыъшцъч� нъь
быырррчрщур �оыъшцъчы эы�цэирэья ц�ц оъьир�ыьэнрщщър учу
чищуцуы�ч—щър ъ�щръ�ы�тън�эрч—щър ичырсррщур, ьрч—ьц�я шцъ
ч�-цъчычрць, ъ�ъррущя№щ�я иьучуя ырр�оъоън, ьъцуич�, ичырсрр
щух ныьшроъ ыыънрььуъщ�ч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя у щ�ичщых ичырсрр
щух рчя ы�тнуэуя чучщъьэу ьрч—ьцъоъ шцъч—щуц�, шцъч� нъьыуэ�щуя
�ирищроъ оы�ср�щущ� у ьрч—ьцъоъ суэрчя ь �ъч—шуч ъ�ы�тън�эрч—
щыч ыъэрщцу�чъч, ьыъьъ�щъоъ ь�чъьэъяэрч—щъ нъычуыън�э— ьъ�
йрыныр �оыъшцъчы н ырьыи�чуцр �ычу ъ�ы�тън�щы н 90-ых оъ
р�х XX-оъ ьэъчрэуя ыыу ырынъч йыртуррщэр кциэуу яух�учр Нуцъ
ч�рнр. Ц 2003 оъри ыыу ыърррысцр йыртуррщэ� ырьыи�чуцу Цячрь
ч�н� дэыыън� н црчях ьънрышрщьэнън�щуя ъ�ы�тън�щуя н р�щщъч
щ�ыы�нчрщуу ьънчрьэщычу иьучуячу яущуьэрыьэн� ъ�ы�тън�щуя у
яущуьэрыьэн� ьрч—ьцъоъ хътяхьэн� ырьыи�чуцу �ыч ьътр�щ съ№т
Ц ырьыи�чуцр съ№т �оыъшцъч ьътр�н�чья ь ич�ьэурч “.Ц. Г��ы
шрнъх, А.Ц. ’иоищън�, А.Н. –уыцън�, А.И. сэры�щън�, с.с. Д�щучъ
Дчя р�ч—щрхшроъ ы�тнуэуя у ъыо�щут�цуу ъ�ы�тън�эрч—щъх рря
эрч—щъьэу н �оыъшцъч�х йыртуррщэ ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) Цячрь
ч�н дэыыън ъэ 18 щъя�ыя 2009 оър� иэнрыруч т�цъщ (753-З № 405-IV)
ъ нщрьрщуу утчрщрщух н т�цъщ ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) «б оъьи
р�ыьэнрщщъх ыърррысцр ьрч—ьцух ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух»,
ьэ�э—№ 4.1. «срч—ьцур ъ�ы�тън�эрч—щыр ичырсррщуя �оыъэрхщъчъоу
Ц 2009 оъри, ыыъхря ыроуьэы�цу№ н —ыы�нчрщуу яущуьэрыьэн�
№ьэуцуу р“ ыъ ррьыи�чуцр с�х� (кциэуя), т�цъщ ыыуъ�ырч №ыуру
чрьцух ьэ�эиь. Ц ящн�ыр 2010 оър� ьъьэъячъь— ырынър т�ьрр�щур съ
нрэ� съ№т� �оыъшцъч ырьыи�чуцу, щ� цъэъыъч ыыртуррщэъч сънрэ�
�ыч ут�ы�щ нуцр-ьыуцры Гъьир�ыьэнрщщъоъ съ�ы�щуя (Ич –ич–щ) рр
Цыьэиы�я щ� ычрщ�ыщъч т�ьрр�щуу XII ьъртр� ичуэрчрх у ырр�
оъоучрьцъх ъ�щрьэнрщщъьэу ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя), Ачрць�щры
–уыцън ъэчрэуч щръ�хъручъьэ— ыыущяэуя цъщцырэщых чры ыъ ны
ы��ъэцр ьэы�эроучрьцух щ�ыы�нчрщух, н ы�чц�х цъэъыых �иррэ ыыъ
ръчсрщ� ы��ъэ� ыъ ьътр�щу№ ъыэуч�ч—щых иьчънух рчя ы�тнуэуя
�оыъшцъч ырьыи�чуцу. бщ ъ�ы�эуч нщуч�щур щ� ��ьъч№эщъ ы�тщыр
иьчънуя у нътчъсщъьэу ьрч—ьцух шцъч ыъ ичр�щыч ыыъоы�чч�ч у ыъ
Ц 2008 оъри н �ыыъ��цуу нррры�ч—щъоъ оъьир�ыьэнрщщъоъ ъ�ы�
тън�эрч—щъоъ ьэ�щр�ыэ� ыыущуч�чу ич�ьэур 15 �оыъшцъч Ч рчя щух
ыыуъ�ырэрщ� щън�я ичр�щ�я чуэры�эиы�, ъьщ�щрщы ц��ущрэы, нщр
Аоыъшцъчы, ы�ьыъчъсрщщыр щ� эрыыуэъыуу ррьыи�чуцу с�х�
(кциэуя), учр№э ьырцунучрьцур ъьъ�рщщъьэу: цчуч�э (нрчщ�я
чрытчъэ�), ыыуыърщи№ ьырри (Аыцэуц�, эищры�, чрьъэищры�, оъыщ�я
э�хо�, э�хо�) ъ�ы�т сутщу (ыъчицъчрнъх (тучщуц, ь�хычыц) у ъьррчых
Гч�нщыч цыуэрыурч ущщън�цуъщщъх рряэрч—щъьэу �оыъшцъч ян
чярэья ущщън�цуъщщ�я ъ�ы�тън�эрч—щ�я ыыъоы�чч�, иэнрысррщщ�я
яущуьэрыьэнъч ъ�ы�тън�щуя ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя). Ц ьъъэнрэ
ьэнуу ь цыуэрыурч ущщън�цуъщщъх рряэрч—щъьэу �оыъшцъч�ч ны
ррчрщы эыр�ън�щуя ъ ьътр�щуу ырьыи�чуц�щьцъх ущщън�цуъщщъх
ычъщ�рцу, щ�ыы�нчрщщыр щ� ьънрышрщьэнън�щур щ�ичщъ-ырр�оъоу
чрьцъоъ, ичр�щъ-чрэъручрьцъоъ, ъыо�щут�цуъщщъоъ, ыы�нънъоъ, ну
щ�щьънъ-–цъщъчучрьцъоъ, ц�рыънъоъ, ч�эрыу�ч—щъ-эрхщучрьцъоъ
Зщ�чучъьэ— �оыъшцъч щрыъьыррьэнрщщъ ьнят�щ� ь ырыьырцэун�
чу ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучрьцъоъ ы�тнуэуя ьрч�, роъ ьъцу�ч—щъ-цич—
эиыщыч ицч�ръч, ы�тнуэурч чрьэщъх ыыъутнърьэнрщщъх у ьъцу�ч—
Ц щ�ьэъящрр нырчя н ррьыи�чуцр с�х� (кциэуя) ррхьэни№э 85
�оыъшцъч ыъ ъьщънщыч ъ�ы�тън�эрч—щыч ыыъоы�чч�ч ыыънрььуъ
щ�ч—щъх ыъроъэънцу, ыъчич�№щух ыърррысци н ьъъэнрэьэнуу ь ыр
оуъщ�ч—щыч т�цъщъч «б оъьир�ыьэнрщщъх ыърррысцр ьрч—ьцух ъ�
ы�тън�эрч—щых шцъч» ь ичрэъч �оыъыыъчышчрщщых ъьъ�рщщъьэрх
ы�хъщън. –�цуч ъ�ы�тъч, �оыъшцъчы ыъры�тррчя№эья щ� ыяэ— тъщ:
З�ы�рщ�я, Цуч№хьц�я, брщэы�ч—щ�я, йсщъ-кциэьц�я, срнрыщ�я у
Нрыырыынщъьэ— –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя н �оыъшцъч�х
ръчсщ� �ыэ— ъ�рьырчрщ� ь ичёэъч нищццуъщ�ч—щъх ыыуьыъьъ�чрщ
щъьэу ц чрьэщыч иьчънуяч, ицч�ри у ъ�ы�ти сутщу ь�чух ьрч—ч�щ.
«суьэрч� эы�руцуъщщъоъ ъ�ы�т� сутщу, эы�руцуъщщъоъ хътяхьэнъ
н�щуя н ныьшрх ьэрырщу иятнуч�» ]9, ь. 10], у ц�срых ьрнрыящущ,
суня щрыъьыррьэнрщщъ н �чутъьэу ц ыыуыърр, чиньэния ьр�я рё ч�
ьэучцъх, �рырсщъ ъэщъьуэья ц ыърщъх трччр. б�ы�щ�яь— ц –эщъ–цъ
чъоучрьцуч эы�руцуяч цъырщщых щ�ыърън срнры� у Д�ч—щроъ Цъьэъ
ц�, щисщъ ъэчрэуэ—, чэъ ъыыэ нт�учъъэщъшрщух чрсри чрчънрцъч у
ыыуыъръх нъычуыън�чья, ыырсрр ньроъ, н хътяхьэнрщщъх рряэрч—
быо�щут�цуя щрыырыынщъьэу –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя н
иьчънуях �оыъшцъчы ыыъуьхъруэ н ыыъцрььр эыир�, ътщ�цъччрщур
ррэрх ь сунычу щ�ыърщычу эы�руцуячу, ъ�ыч�ячу, ьнят�щщычу ь
эы�руцуъщщъх хътяхьэнрщщъх рряэрч—щъьэ—№, � э�цср ыыунуэур уч
��тъных щ�цуъщ�ч—щых црщщъьэрх (эыир, ьрч—я, ы�эыуъэутч, ьъчу
р�ыщъьэ—, ыыуыър�) ыыунрррэ ц ьъхы�щрщу№ у ы�тнуэу№ ух н ьъныр
Н� ьроърщя ьътр�щур �оыъшцъчы щ� ьрчр учррэ �ъч—ши№ нъь
эыр�ън�щщъьэ— у �цэи�ч—щъьэ— рчя иьэъхчунъоъ ы�тнуэуя щр эъч—цъ
ьрч�, щъ у ы�хъщ�, ырьыи�чуцу, ъ�ч�ьэу, цы�я, ьэы�щы, чуы� н црчъч.
Ичрщщъ ы�тнуэур �оыъыыъчышчрщщъх, э.р. ьрч—ьцъхътяхьэнрщщъх ъэ
ы�ьчу, эы�руцуъщщъоъ хътяхьэн� цъырщщых щ�ыърън сутщрщщъ щръ�
хъручъ ц�сръчи чрчънрци н ыршрщуу щисщых у ыъчртщых ррхьэнух у
Ц ьчъсуншрхья ьуэи�цуу щ�тырч� щръ�хъручъьэ— ньэы�ун�щуя
ъыэуч�ч—щых чъррчрх, ьнят�щщ�я ь ъыо�щут�цурх ъ�ы�тън�эрч—щъх
рряэрч—щъьэу н �оыъшцъч�х, ы�ьыъчъсрщщых н чрьэ�х эы�руцуъщщъ
оъ ыыъсун�щуя у хътяхьэнрщщъх рряэрч—щъьэу цъырщщых щ�ыърън ср
нры� у Д�ч—щроъ Цъьэъц� ръььухьцъх “ррры�цуу у ъ�рьырчун�№щух
ъ�ы�тън�эрч—щыр ыъэыр�щъьэу ьъцуич�, ич�ьэщуцън ъ�ы�тън�эрч—
Гч�нщъх црч—№ щ�шроъ уььчррън�щуя янучъь— ныянчрщур ъьъ�рщ
щъьэрх ъыо�щут�цуу ъ�ы�тън�эрч—щъх рряэрч—щъьэу н �оыъшцъч�х,
ы�ьыъчъсрщщых н чрьэ�х эы�руцуъщщъоъ ыыъсун�щуя у хътяхьэнрщ
щъх рряэрч—щъьэу цъырщщых щ�ыърън ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя). Ц ор
ъоы�ну№ уььчррън�щуя нцч№чрщы 12 ичиьън ырьыи�чуцу: н эищрыънъх
тъщр Ч А�ыхьцух, Ачр�щьцух, Ачч�ухъньцух, Ащ���ыьцух, чичищьцух;
н оъыщъ-э�ёсщъх тъщр Ч –ъчыъщьцух, Ачр�щьцух, —ьэ—-я�хьцух, «ъ
�яхьцух, яъчьцух ы�хъщы; н №сщъх тъщр Ч бчёцчущьцух; н чрьъэищ
рыънъх тъщр Ч бчрщрцьцух –нрщцухьцух щ�цуъщ�ч—щых. б�ьчррън�щ�
21 �оыъшцъч� н 12 ичиь�х. йыъ�щ�чутуыън�щы ущнъыч�цуу ичиьщых
иыы�нчрщух ъ�ы�тън�щуя, яущуьэрыьэн� ъ�ы�тън�щуя, “ГчН— «НИИ
щ�цуъщ�ч—щых шцъч рс (к)», ыыънрррщ чъц�ч—щых чъщуэъыущо н
яъщуэъыущо ыыънъручья чрэъръч �щъщучщъоъ ыуь—чрщщъоъ �щцр
эуыън�щуя щ� ъьщънр ьэ�щр�ыэутуыън�щщъх �щцрэы ь т�цыыэычу у
ъэцыыэычу нъыыъь�чу. Ц �щцрэ�х ичуэрчяч у ыицънъруэрчяч ъ�щр
ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух �ычу ыыррчъсрщы нъыыъьы, ьнят�щ
щыр ь ъьъ�рщщъьэячу ъыо�щут�цуу ъ�ы�тън�эрч—щъх рряэрч—щъьэу
н �оыъшцъч�х, ы�ьыъчъсрщщых н чрьэ�х эы�руцуъщщъоъ ыыъсун�щуя
у хътяхьэнрщщъх рряэрч—щъьэу цъырщщых щ�ыърън ррьыи�чуцу с�х�
(кциэуя). яы ныянчячу ъьщънщър щ�ыы�нчрщур ы��ъэы шцъчы у ны
�ъы нурън эы�руцуъщщъоъ хътяхьэнън�щуя н рряэрч—щъьэу ъ�ы�тън�
эрч—щых ъыо�щут�цух, утич�чу щъыч�эунщъ-ыы�нъныр ръцичрщэы ъы
о�щут�цуу ъ�ы�тън�эрч—щъх рряэрч—щъьэу н чрьэ�х эы�руцуъщщъоъ
ыыъсун�щуя у хътяхьэнрщщъх рряэрч—щъьэу цъырщщых щ�ыърън кци
эуу. быырррчячу ъ�ъьщън�щур ны�ъы� ыыучрыщых ъьщънщых ъ�щр
ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч н ьъъэнрэьэнуу ь щ�ыы�нчрщуячу ы��ъэы
шцъч у ичрэъч ьырцунуцу ыроуъщ� у рряэрч—щъьэу шцъчы, � э�цср
утич�чу нт�учъьнят— �оыъшцъчы ь ыыъутнърьэнрщщычу, ъ�щрьэнрщ
щычу у рыиоучу ьъцу�ч—щычу ущьэуэиэ�чу, ъыо�щут�цуячу, ьэыицэи
Ц ыртич—э�эр чъщуэъыущо� �ычу утичрщы щъыч�эунщъ-ыы�нъныр
ръцичрщэы ъыо�щут�цуу ъ�ы�тън�эрч—щъх рряэрч—щъьэу н чрьэ�х
эы�руцуъщщъоъ ыыъсун�щуя у хътяхьэнрщщъх рряэрч—щъьэу цъырщщых
Н�чущ�я ь цъщц� XX нрц�, щ� оъьир�ыьэнрщщъч иыънщр ыыущяэы
щъыч�эунщъ-ыы�нъныр ръцичрщэы ъ� �оыъшцъч�х ррьыи�чуцу с�х�
(кциэуя). йы�нуэрч—ьэнъч ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) ъэ 24 ч�ыэ�
2009 о. № 107 иэнрысррщы йъьэ�щънчрщур «б ы�тнуэуу �оыъшцъч у
ыърьъ�щых хътяхьэн ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух ррьыи�чуцу с�х�
(кциэуя)» у ыыучрыщър ыъчъсрщур ъ� ъ�ы�тън�эрч—щъч ичырсрр
щуу �оыъэрхщъчъоучрьцъоъ ыыънучя (�оыъшцъчр) ррьыи�чуцу с�х�
(кциэуя). йыущяэ иц�т йыртуррщэ� ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) ъэ 26
ррц��ыя 2009 о. № 1772 ъ ррьыи�чуц�щьцъх црчрнъх ыыъоы�ччр «съ
цу�ч—щъ-–цъщъчучрьцър ы�тнуэур ьрч� ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) щ�
2009-2011 оъры», съ№тъч �оыъыыънучуыън�щщых шцъч ррьыи�чуцу
с�х� (кциэуя) иэнрысррщ —ьэ�н съ№т� ъ�щуч ьъ�ы�щурч ичырруэр
чрх ъэ 23 у№чя 2009 оър�. 21 ъцэя�ыя 2010 оър� ыыущяэъ ьъоч�шр
щур ъ нт�учъррхьэнуу яущуьэрыьэн� ъ�ы�тън�щуя ррьыи�чуцу с�х�
(кциэуя) у яущуьэрыьэн� ьрч—ьцъоъ хътяхьэн� у ыыърънъч—ьэнрщщъх
ыъчуэуцу ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) ыъ ъ�рьырчрщу№ оъьир�ыьэнрщ
щъх ыърррысцу ы�тнуэуя ьрч—ьцух ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых ичырс
ррщух �оыъэрхщъчъоучрьцъоъ ыыънучя ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя).
йыущяэ т�цъщ ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) ъэ 11 �ыырчя 2000 оър� № З
N 169-II «б оъьир�ыьэнрщщъх ыърррысцр ьрч—ьцух ъ�ы�тън�эрч—щых
ъыо�щут�цух» (ь утчрщрщуячу щ� 30.04.2014), цъэъыых ыырриьч�эыу
н�рэ ъьъ�рщщъьэу ъыо�щут�цуу ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух
�оыъэрхщъчъоучрьцъоъ ыыънучя, ыр�чути№щух ъьщънщыр ъ�щръ�ы�
тън�эрч—щыр ыыъоы�ччы ръшцъч—щъоъ, щ�ч�ч—щъоъ, ъьщънщъоъ ъ�
щроъ у ьыррщроъ ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя, ъ�рьырчун�№щур ыъроъэънци
ъ�ич�№щухья ыъ ыыррчрэ�ч �оыъэрхщъчъоучрьцъоъ ыыънучя. ррт№
чуыия щисщъ ъэчрэуэ—, чэъ щ� ъьщън�щуу нышрщ�тн�щщых щъыч�эун
рртич—э�э чъщуэъыущо� ыъц�тын�рэ, чэъ ъыо�щут�цуя ъ�ы�тън�
эрч—щъх рряэрч—щъьэу �оыъшцъч ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) ъьщън�щ�
щ� щъыч�эунщъх ��тр ч�туьщъоъ ичр�щъоъ ыч�щ� ррьыи�чуцу с�х�
(кциэуя) 2005 оър�, ч�туьщъоъ ичр�щъоъ ыч�щ� (ч—й) ръььухьцъх “р
рры�цуу 2004 оър�, чэъ щр ьъъэнрэьэнирэ ыъчщъьэ—№ ьырцунучрьцуч
црчяч у т�р�ч�ч “Гбс. чртиьчънщъ, ъ�ы�тън�эрч—щ�я ыыъоы�чч� у
ичр�щых ыч�щ рчя �оыъшцъчы эыр�и№э ьищрьэнрщщъоъ утчрщрщуя ьъ
ррыс�щуя ъ�ы�тън�щуя, роъ ырырьчъэы� у ьъчрэ�щуя црчрх, т�р�ч,
бэчрэуч рщр ърщъ ъ�ьэъяэрч—ьэнъ. бьъ�рщщъьэячу ыыучрыщъх
ъьщънщъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ыыъоы�ччы ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых ъы
о�щут�цух ь �оыъэрхщъчъоучрьцуч щ�ыы�нчрщурч н ррьыи�чуцр с�х�
(кциэуя) янчя№эья: 70 % ъхн�э� ррэрх ыыу утичрщуу у ны�ъыр ыыррчр
эън, чърич—щых у –чрцэунщых циыьън ыъ �оыъцъчыъщрщэи. Н�ыыучры,
н ьэ�ышрх шцъчр ыыррчрэ «–унъэщънърьэнъ» утич�№э ыъ ыроуъщ�ч—
щъчи ичр�щъчи ыъьъ�у№ «бьщъны сунъэщънърьэн�» (А.Ц. ’иоищън). Ц
�оыъшцъч�х учр№эья чуцрщтуу щ� ъьищрьэнчрщур ыыънрььуъщ�ч—
щъх ыъроъэънцу у щ�ч�ч—щъоъ ыыънрььуъщ�ч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя ыъ
ьрч—ьцъхътяхьэнрщщъчи ыыънуч№, щ�ыыучры, ъьнърщур ыыънрььух:
«эы�цэъыуьэ-ч�шущуьэ», «ънъщрнър», «ъыры�эъы ч�шущщъоъ рърщуя»,
«ьн�ыщуц», «шнря» у рыиоур. Нъыч�эунщъх ��тъх ыыънрььуъщ�ч—щъх
ыъроъэънцу ич�щухья �оыъшцъч янчя№эья: йыучрыщър ыъчъсрщур
ъ� ъ�ы�тън�эрч—щъч ичырсррщуу �оыъэрхщъчъоучрьцъоъ ыыънучя
(�оыъшцъчр) ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) (йъьэ�щънчрщур йы�нуэрч—
ьэн� рс (к) ъэ 24 ч�ыэ� 2009 о. № 107), «йрырчрщ— ыыънрььух (ьырцу
�ч—щъьэрх), ыъ цъэъыыч ъьищрьэнчярэья ыыънрььуъщ�ч—щ�я ыъроъ
эънц� н ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщуях» (йуь—чъ ябуН р“ 21
у№щя 2006 о. № 03-1508). «ыъчр эъоъ, щъыч�эунщъх ��тъх �оыъшцъч
янчярэья ыыучрыщых ичр�щых ыч�щ рчя ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых ич
ырсррщух ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя), ыр�чути№щух ыыъоы�ччы ыыъ
нрььуъщ�ч—щъх ыъроъэънцу (ри�ч—щър ъ�ичрщур) щ� ьэ�ышрх ьэиыр
щу ъ�ичрщуя (йыуц�т яущуьэрыьэн� ъ�ы�тън�щуя ррьыи�чуцу с�х�
Н� ъьщън�щуу �щ�чут� ыроуъщ�ч—щъоъ ъыыэ� ы��ъэы �оыъшцъч,
ыыънрррщщъоъ чъщуэъыущо�, ныянчрщщых ыыъ�чрч ьнъычичуыън�
щы ьчрри№щур нынъры ыъ ьънрышрщьэнън�щу№ ъыо�щут�цуу ъ�ы�
тън�эрч—щъх рряэрч—щъьэу н �оыъшцъч�х ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя):
нъ-ырыных, эыр�ирэья ы�ты��ъэц� ичр�щъ-чрэъручрьцух цъчычрцэън
щ� ъьщънр ущщън�цуъщщъх эрхщъчъоуу ъ�ичрщуя, щ�ыы�нчрщщъоъ
щ� ь�чъоъ ич�щроъья, щ� роъ рряэрч—щъьэ—; нъ-нэъыых, щръ�хъручъ
ьищрьэнрщщъ утчрщуэ— ьъррыс�щур ыыучрыщъх ъьщънщъх ъ�ы�тъ
н�эрч—щъх ыыъоы�ччы ь ущэроы�цурх рьэрьэнрщщъщ�ичщых, ьрч—
ьцъхътяхьэнрщщых, –цъчъоучрьцух у оич�щуэ�ыщых тщ�щух ь ичрэъч
ыроуъщ�ч—щъх у –эщъцич—эиыщъх уррщэучщъьэу; н-эырэ—ух, ыыуъ�щуэ—
ррэрх ц эы�руцуъщщъх хътяхьэнрщщъх рряэрч—щъьэу чрырт иыъчщи№,
нщриыъчщи№ у нщршцъч—щи№ рряэрч—щъьэ—; н-чрэнрыэых, нъычуыъ
н�э— чучщъьэщыр, чрэ�ыыррчрэщыр у ыыррчрэщыр ыртич—э�эы рря
эрч—щъьэу; н-ыяэых, ныррчуэ— ръыъчщуэрч—щыр ч�ьы ут н�ыу�эунщъх
ч�ьэу, нъычуыирчъх ич�ьэщуц�чу ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ыыъцрьь� рчя
ыр�чут�цуу ъэррч—щых ыыррчрэън у чърич—щых циыьън ыъ �оыъцъч
ыъщрщэи, ыыънуч—щых у –чрцэунщых циыьън, ъ�рьырчун�№щух ыър
оъэънци шцъч—щуцън, нч�рр№щух цъчычрцьъч тщ�щух у ичрщух рчя
Дчя ыршрщуя нышрщ�тн�щщых ыыъ�чрч црчрщ�ыы�нчрщщъоъ у ыч�
щъчрыщъоъ ы�тнуэуя �оыъшцъчы щръ�хъручъ ы�ты��ъэ�э— чъррч—
ы�тнуэуя щрыырыынщъьэу –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя н �оыъшцъ
ч�х н ьъъэнрэьэнуу ь ьънырчрщщычу црчячу, т�р�ч�чу у эыр�ън�щу
чртиьчънщъ, рчя ьътр�щуя шцъчы щънъоъ эуы� Ч �оыъшцъчы, ъэнр
ч�№щрх щъныч эыр�ън�щуяч ъ�ы�тън�щуя н иьчънуях ьрч�, щръ�хъ
ручы ьънырчрщщыр ыърхъры ц цъщьэыиуыън�щу№ рё чъррчу ъыо�щу
т�цуу ъ�ы�тън�эрч—щъх рряэрч—щъьэу. яы ныррчучу ыяэ— ъьщънщых
- �цьуъчъоучрьцух ыърхър Ш щ�ыы�нчрщщъьэ— ъ�ы�тън�щуя щ�
сутщрщщъ н�сщыр ыыъ�чрчы Ч щ� �оыъъ�ы�тън�щур Ч нътыъсррщур,
ьъхы�щрщур у ы�тнуэур эы�руцуъщщъх хътяхьэнрщщъх рряэрч—щъьэу,
нъычуыън�щур и ъ�ич�№щухья эы�руцуъщщых црщщъьэрх Ч ы�эыуъ
эутч�, ьъцу�ч—щъх ьъчур�ыщъьэу, оы�ср�щьэнрщщъьэу, ьрч—у, эыир�
у энъычрьэн�, ыыуыъры у чрчънрчрьэн�, ъыырррчрщщых ищунрыь�ч—
щых ичр�щых ррхьэнух, щръ�хъручых рчя уьыъч—тън�щуя ух н ыъ
- ьуьэрчщъ-рряэрч—щъьэщых ыърхър Ш ъыурщэуыън�щщъьэ— ъ�ы�
тън�эрч—щъх рряэрч—щъьэу щ� эы�руцуъщщи№ хътяхьэнрщщи№ рряэрч—
щъьэ—, щ� рряэрч—щъьэ— ь�чъоъ ич�щроъья, н цъэъыи№ т�цч�рын�№эья
ыыъырррнэучрьцур ьрч—ьцъхътяхьэнрщщыр тщ�щуя, т��ъэчунър у �р
ырсщър ъэщъшрщур ц ыыуыърр, ц трччр, ц эыири у �цэунщър ич�ьэур н
- цич—эиыъьъъ�ы�тщых ыърхър Ш ьъррыс�эрч—щъьэ— ъыо�щут�цуу
иыъчщъх, нщриыъчщъх у нщршцъч—щъх рряэрч—щъьэу н �оыъшцъч�х,
ъыурщэуыън�щщъх щ� нъьыуэ�эрч—щыр нищццуу ъ�ы�тън�щуя, ыыр
ны�щрщур ъ�щръ�ы�тън�эрч—щъх шцъчы н �оыъшцъчи ц�ц ьъцуъцич—
- ущэроы�эунщых ыърхър Ш ъыо�щутън�щщъьэ— иыъчщъх, нщриыъч
щъх у нщршцъч—щъх рряэрч—щъьэу н �оыъшцъч�х, щ�ыы�нчрщщ�я щ� ут
ичрщур нт�учъьняту ыыуыъры, чрчънрц�, ъ�щрьэн�, ущэроы�цуу рьэр
ьэнрщщъщ�ичщых, ьрч—ьцъхътяхьэнрщщых у –цъчъоучрьцух тщ�щух,
эыир�, иьэ�щънчрщур чрсыыррчрэщых ьнятрх у нъычуыън�щуя чуч
- цч�ьэрыщых ыърхър Шщ�ыы�нчрщщъьэ— щ� ущщън�цуъщщых, ъ�ы�
тън�эрч—щых цч�ьэры, щ�ыы�нчрщщых щ� ьътр�щур ррущъоъ ъ�ы�тъ
н�эрч—щъоъ ыыъьэы�щьэн� щрыырыынщъоъ �оыъэрхщъчъоучрьцъоъ ъ�
ы�тън�щуя н ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых шцъч�х щ� ъьщънр сънрэ� съ№т�
�оыъшцъч ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) ь ыыунчрчрщурч чущуьэрыьэн,
нрръчьэн, ъ�ы�тън�эрч—щых, щ�ичщых ичырсррщух, оъьир�ыьэнрщщых
у ъ�щрьэнрщщых ьэыицэиы рчя роъ р�ч—щрхшроъ ыътуэунщъоъ ы�тну
эуя Ч ««ч�ьэрыы щ�ыы�нчрщы щ� цъщьъчур�цу№ иьучух «чрьэщых»
уоыъцън (�утщрь�, щ�ицу, ъ�ы�тън�щуя, ррчъных �ььъцу�цух у э.ы.) н
ы�ты��ъэцр у ыр�чут�цуу ьънчрьэщых ыыърцэън» ]1, ь.17], щ� ырьиыь
Гч�нщъх црч—№ чъррчу ы�тнуэуя �оыъшцъчы ьэ�щънуэья ич�щух
сънырчрщщыр ыърхъры ц ъыо�щут�цуу ъ�ы�тън�эрч—щъх рряэрч—
щъьэу нщъьяэ ыыущцуыу�ч—щыр цъыырцэуны н ичр�щых ыч�щ у ичр�
щыр ыыррчрэы н �оыъшцъч�х, цъэъыыр ъ�рьырчун�№э ыъьэыърщур
ичр�щъ-нъьыуэ�эрч—щъоъ ыыъцрьь� щ� ъьщънр «нцч№чрщщъоъ ъ�ичр
щуя ь црч—№ нъычуыън�щуя цъчырэрщцух, ыырриьчъэырщщых ыыу
чрыщъх ъьщънщъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ыыъоы�ччъх» ]2], н щ�шрч ьчич�р
йыррьэ�нчрщщыр ыърхъры ыътнъчя№э н ьъррыс�эрч—щъч у эрхщъ
чъоучрьцъч ыч�щр ъьищрьэнуэ— ьъцу�ч—щи№ �р�ыэ�цу№ ич�щроъья
ц ьънырчрщщыч иьчънуяч щ� ьрчр, ъ�рьырчун�№щи№ ьъъэнрэьэни
№щур иьчънуя рчя нъьыуэ�щуя, ъ�ичрщуя у ьъцу�чут�цуу �ирищроъ
хътяущ� трччу, ъэнрч�№щи№ ьънырчрщщъчи ьъцу�ч—щъ-–цъщъчучр
ьцъчи ьъьэъящу№ ьрч�, ыъьрчц� ь ичрэъч эы�руцуъщщъоъ хътяхьэн�
Ц ьняту ь –эуч црч—№ ьътр�щуя чъррчу ы�тнуэуя щрыырыынщъьэу
–эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя н �оыъшцъч�х янчярэья ьънрышрщ
ьэнън�щур иьчънух, ыыъцрььън, ьъррыс�щуя щ� ъьщънр ьънырчрщщых
ыърхърън, щ�ыы�нчрщщых щ� нъычуыън�щур оы�ср�щьцъх, ыроуъ
щ�ч—щъх у –
эщъцич—эиыщъх уррщэучщъьэу ь ичрэъч эы�руцуъщщъоъ хътяхьэн�
- утичрщур ыъэыр�щъьэрх у т�ыыъьън ъ�щрьэнрщщъьэу ьрч� н ьът
р�щуу у ыърррысцр �оыъшцъч, нъычуыън�щур ыыррчъсрщух ыъ ы�т
ы��ъэцр ыыучрыщъх ъьщънщъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ыыъоы�ччы (р�чрр
- ьъррхьэнур у ичичшрщур иьчънух ыъчичрщуя ц�чрьэнрщщъоъ
�оыъъ�ы�тън�щуя ь ы�ты��ъэцъх, нъ-ырыных, йббй рчя щ�ч�ч—щъх,
ъьщънщъх у ьэ�ышрх шцъчы н иьчънуях нщррырщуу “Гбс. Цъ-нэъыых,
ы�ты��ъэц� ичр�щъ-чрэъручрьцух цъчычрцэън н ьъъэнрэьэнуу ь эыр
�ън�щуячу “Гбс ь ичрэъч ьырцунуцу �оыъшцъч у роъ ырьиыьщъоъ
ъ�рьырчрщуя, н-эырэ—ух, ьътр�щуя ррущъоъ щрыырыынщъоъ �оыъъ�ы�
тън�щуя н ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цуях н иыъчщъх, нщриыъч
рршрщур ъ�ътщ�чрщщых ыърхърън, црчу у щ�ыы�нчрщух чъррчу
ы�тнуэуя щрыырыынщъьэу –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя н �оыъшцъ
- ьътр�э— чрснрръчьэнрщщи№ цъчуььу№ нщиэыу съ№т� �оыъшцъч
рс (к) ь ыыунчрчрщурч оъьир�ыьэнрщщых у ъ�щрьэнрщщых ьэыицэиы,
нрръчьэнрщщых, ъ�ы�тън�эрч—щых, щ�ичщых ичырсррщух рчя р�ч—
- ьътр�э— иьчънуя рчя ьъцу�ч—щъх т�щущрщщъьэу, ицырычрщуя
у чъррыщут�цуу ч�эрыу�ч—щъ-эрхщучрьцъх, ц�рыънъх, щ�ичщъ-чр
эъручрьцъх ��ты �оыъшцъч ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) н црчях уь
ыъч—тън�щуя ух рчя ъыо�щут�цуу ъ�ы�тън�эрч—щъх рряэрч—щъьэу ь
ръыъчщуэрч—щыч ущнрьэуыън�щурч ь ыыунчрчрщурч ччрщън чрснр
- ьънрышрщьэнън�э— ьъррыс�щур �оыъъ�ы�тън�щуя ьътр�щурч ъы
эуч�ч—щых иьчънух рчя ы�тнуэуя ыы�цэучрьцъх, уььчррън�эрч—ьцъх
у ыыърцэщъх рряэрч—щъьэу ъ�ич�№щроъья ыъьыррьэнъч ущэроы�цуу
рьэрьэнрщщъщ�ичщых, ьрч—ьцъхътяхьэнрщщых у –цъчъоучрьцух тщ�
щух ь ичрэъч ьъцуъцич—эиыщых, ьъцуъыыуыърщых ъьъ�рщщъьэрх ыр
оуъщ� ь уьыъч—тън�щурч ы�тщых нъыч ъ�ы�тън�эрч—щъх (иыъчщъх,
- ъыо�щутън�э— ьъэыирщучрьэнъ ь оъьир�ыьэнрщщычу, чищуцуы�ч—
щычу ъ�ы�тън�эрч—щычу ичырсррщуячу, ъыо�щут�цуячу ы�тщъоъ
иыънщя ь ыъьчрри№щуч ьътр�щурч ьрч—ьцъхътяхьэнрщщъ-ыыъутнър
ьэнрщщых цъъыры�эунън, тучщух у чрэщух ыыъутнърьэнрщщых ��т, чрэ
щух ч�орырх �оыъэрхщъчъоучрьцъх у �оыъ–цъчъоучрьцъх щ�ыы�нчрщ
- ы�ты��ъэ�э— ыыучрыщи№ ъьщънщи№ ъ�ы�тън�эрч—щи№ ыыъоы�ч
чи, ырцъчрщрирчи№ ь ичрэъч ьырцунуцу �оыъшцъчы, ч�туьщых —я«
ыъ ьырцу�ч—щыч ыыррчрэ�ч рчя щ�ч�ч—щъх шцъчы ц�ц ьырцыыррчрэ
Төрүс ды“рый
» у рчя ъьщънщъх шцъчы ьырцыыррчрэы «бьщъны су
нъэщънърьэн�», «бьщъны ы�ьэрщурнърьэн�», «ицъщъчуц� ьрч—ьцъоъ
хътяхьэн�», «ярх�щут�цуя ьрч—ьцъоъ хътяхьэн�», «йрыры��ъэц� ьрч—
- ьътр�э— —я« ыъ ъэррч—щыч ыыррчрэ�ч чърич—щых циыьън ь
�оыъцъчыъщрщэ�чу н щ�ч�ч—щъх у ъьщънщъх шцъчр, ыъ ыыънуч—щыч
у –чрцэунщыч циыь�ч ь �оыъцъчыъщрщэ�чу н ьэ�ышрх шцъчр ь ичрэъч
Дчя ыр�чут�цуу ыыррьэ�нчрщщъх чъррчу ы�ты��ъэ�щ ыыърцэ оъ
ьир�ыьэнрщщъх црчрнъх ыыъоы�ччы ы�тнуэуя ьуьэрчы �оыъъ�ы�тъ
н�щуя ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя), ьънрышрщьэнън�щуя роъ иьчънух,
14 ъцэя�ыя 2014 оър� ыыърцэ оъьир�ыьэнрщщъх црчрнъх ыыъоы�ч
чы ы�тнуэуя ьуьэрчы �оыъъ�ы�тън�щуя ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя)
ыыррьэ�нчрщ щ� ъ�ьисррщур ы��ъчроъ ьънрщ�щуя сънрэ� съ№т� �о
ыъыыънучутуыън�щщых шцъч рс (к) ь ыыррьэ�нуэрчячу яущуьэры
ьэн� ъ�ы�тън�щуя рс (к), яущуьэрыьэн� ьрч—ьцъоъ хътяхьэн� у ыыъ
рънъч—ьэнрщщъх ыъчуэуцу рс (к). йыррчъсрщы ыыърцэы ьчрри№щух
ыърыыъоы�чч, цъэъыыр �ириэ ы�ты��ъэ�щы н ьъъэнрэьэнуу ь эыр�ъ
I ыърыыъоы�чч�. йыучрыщ�я ъьщънщ�я ъ�ы�тън�эрч—щ�я ыыъоы�ч
ч� н �оыъшцъч�х ь ичрэъч оы�ср�щьцъх, ыроуъщ�ч—щъх у –эщъцич—
II ыърыыъоы�чч�. р�ты��ъэц� ичр�щъ-чрэъручрьцъх чуэры�эиыы
(ыыррчрэън у ьырцциыьън, чърич—щых, ыыънуч—щых, –чрцэунщых циы
III ыърыыъоы�чч�. ррьиыьщър ъ�рьырчрщур �оыъшцъч ррьыи�чуцу
Ц иьчънуях ыр�чут�цуу “Гбс н �оыъшцъч�х ррьыи�чуцу с�х�
(кциэуя) �ыч� ьътр�щ� ьэ�суыънъчщ�я ычъщ�рц� “ГчН— «НИИ щ�
цуъщ�ч—щых шцъч ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя)» щ� ��тр ячб— «”ъ
ыъ�иэьц�я ьыррщяя ъ�щръ�ы�тън�эрч—щ�я шцъч� учрщу Д. –��ь»
яроущъ-«�що�ч�ььцъоъ ичиь�. чыч т�цч№чрщ ьънчрьэщых ръоънъы
ыъ ы�ты��ъэцр —я« рчя �оыъшцъч ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) н ьъ
ъэнрэьэнуу ь эыр�ън�щуячу “Гбс. Ц ыртич—э�эр ы��ъэы ьэ�суыъ
нъчщъх ычъщ�рцу н иьчънуях ыр�чут�цуу р�щщъоъ ыыърцэ� чъррчу
рчя �оыъшцъч ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) ы�ты��ъэ�щ —я« «–
р—�ыыц» рчя 1Ч4 цч�ььън ыъ иыъчщъх у нщриыъчщъх рряэрч—щъьэу н
ьъъэнрэьэнуу ь эыр�ън�щуячу “Гбс, щ�ыы�нчрщщых «щ� ръьэусрщуя
ич�щучуья ьыъьъ�щъьэу –ннрцэунщъ уьыъч—тън�э— щ� ыы�цэуцр ыъ
чичрщщыр тщ�щуя у щ�ныцу» ]13, ь. 7] у щ� «ы�тнуэур чучщъьэу ъ�ич�№
щроъья щ� ъьщънр нъычуыън�щуя ищунрыь�ч—щых ичр�щых ррхьэнух,
ыътщ�щуя ъьщънщых –чрчрщэън щ�ичщъоъ тщ�щуя чрэъръчъоучрьцъоъ,
ьуьэрчъъ�ы�ти№щроъ» ]11] у «чуыънъттырщчрьцъоъ х�ы�цэры�, ыъ
ьэыърщур ьънырчрщщъоъ щ�цуъщ�ч—щъоъ нъьыуэ�эрч—щъоъ урр�ч�»
]6]. —я« ы�ььчъэырщ ичр�щъ-чрэъручрьцуч ьънрэъч яущуьэрыьэн�
ъ�ы�тън�щуя ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) у ыъчичуч оыун «Дъыищрщъ».
Ц �оыъшцъч�х у ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых шцъч�х яроущъ-«�що�ч�ь
ьцъоъ, ’иы�ычущьцъоъ, Н№ы�ущьцъоъ, –�ээущьцъоъ, ”�що�ч�ььцъоъ,
А�ыхьцъоъ, чичищьцъоъ, яъчьцъоъ ичиьън ыыънъруч�ь— �ыыъ��цуя
Н�ичщъ-эръырэучрьцъх ъьщънъх —я« «–ы�руцуъщщър хътяхьэнъ»
янчя№эья щ�ичщъ-эръырэучрьцур ыъчъсрщуя у цъщцрыэи�ч—щыр ыър
хъры ».с. Цыоъэьцъоъ ]3], А.Н. »ръщэ—рн� ]7], Д.ч. ич—цъщущ� ]14],
Ц.Ц. Д�нырън� ]5], й.к. Г�ч—ырыущ� ]4], руььрыэ�цуъщщыр уььчрръ
н�щуя Г.я. “рръыън� ]12], р.с. Нуцуэущъх ]8] у щ�ичщъ-чрэъръчъоу
чрьцур ыърхъры ыроуъщ�ч—щых —я« ыъ ыыррчрэи «–ич�чыыы –хо–»
рчя яциэьцух у цъчрных шцъч ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя), ъыо�щут�цуя
ъ�ы�тън�эрч—щъх рряэрч—щъьэу н �оыъшцъч�х ррьыи�чуцу с�х� (кци
- ыыущцуы рряэрч—щъьэу Ч ыыррыъч�о�рэ, чэъ ичрщуц �цэунщъ иьн�
ун�рэ ъыырррчрщщыр цъчырэрщцуу, э.р. чучщъьэщыр, чрэ�ыыррчрэщыр
у ыыррчрэщыр ыртич—э�эы рряэрч—щъьэу н ыыъцрььр ьъ�ьэнрщщъх рр
яэрч—щъьэу учу щ�ыы�нчя№щрх рряэрч—щъьэу ичуэрчя учу нтыъьчъоъ
- ыыущцуы н�ыу�эунщъьэу Ч нъьыуэ�щур ич�щухья, ьыъьъ�щых ь�
- ыыущцуы ыьухъчъоучрьцъх ьънчрьэучъьэу Ч ьътр�щур н оыиыыр,
цъччрцэунр уррх ырр�оъоуцу ьъэыирщучрьэн�, ръ�ыъсрч�эрч—щъоъ
- ыыущцуы энъычрьэн� Ч ыыуъ�ырэрщур ьъ�ьэнрщщъоъ ъыыэ� н ыыъ
црььр иыъчщъх, нщриыъчщъх, нщршцъч—щъх рряэрч—щъьэу, ыы�цэучр
- ыыущцуы ыыуыъръьъъ�ы�тщъьэу, э.р. ч�цьуч�ч—щъоъ ь�чуср
щуя сутщррряэрч—щъьэу ыр�рщц� ь ыыуыъръх, цъэъы�я ��туыирэья щ�
ицч�рр сутщу, хътяхьэнрщщъх рряэрч—щъьэу, ь�чъ�ыэщъх цич—эиыр,
эы�руцуях, рихънщъ-щы�ньэнрщщых црщщъьэях ьнъроъ щ�ыър�, «щ� уь
сырцунуцъх —я« «–ы�руцуъщщър хътяхьэнъ» янчярэья эъ, чэъ ъ�
ичрщур ыыъуьхъруэ н рьэрьэнрщщых сутщрщщых иьчънуях, н ыыъцрььр
рряэрч—щъьэу у эы�руцуъщщъоъ ицч�р� сутщу, цъор� ыр�рщъц щрыыъ
утнъч—щъ ыыуъ�щ�рэья ц ьыррр ъ�уэ�щуя, ц нрррщу№ эы�руцуъщщъоъ
хътяхьэн�, ц ьняту эыир�, �ыэ�, эы�руцух у црщщъьэрх щ�ьрчрщуя. И
чрырт щух чч�ршух шцъч—щуц ыътщ�рэ �чус�хшрр ьъцуъыыуыърщър
ъцыисрщур, щ�чущ�я ьъ ьнъроъ �ч��ь�, ьэъх�ущ�, ьрч�, ыъьрчц�, ы�х
съррыс�щур —я« ущэроыуыирэ рьэрьэнрщщъщ�ичщыр, ьрч—ьцъхъ
тяхьэнрщщыр, ъ�щрьэнънррчрьцур, –цъчъоучрьцур ыыъырррнэучр
ьцур тщ�щуя ь ичрэъч ыыуыърщъ-цчуч�эучрьцух, ьъцуъцич—эиыщых
ъьъ�рщщъьэрх ыроуъщ�, рихънщъ-щы�ньэнрщщых црщщъьэрх, цъэъыыр
��туыи№эья щ� щрыыъутнъч—щых ыьухучрьцух ыыъцрьь�х и чч�ршух
шцъч—щуцън, эъ рьэ— щ� эрх, цъэъыыр щр эыр�и№э �ъч—шух нщиэырщ
щух иьучух ъэ ррэрх Ш ъщу ц�ц �ы щрыыъутнъч—щъ нънчрц�№эья н
Итичрщур —я« «–ы�руцуъщщър хътяхьэнъ» ыыънъруэья н ы�чц�х
ичр�щых ч�ьън, ыырриьчъэырщщых н ч�ьэу ��туьщъоъ ичр�щъоъ ыч�щ�
щ�ч�ч—щъоъ ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя, нъычуыирчъх ич�ьэщуц�чу ъ�ы�
тън�эрч—щъоъ ыыъцрьь�, � э�цср ыыу ъыо�щут�цуу нщриыъчщъх рря
Цщриыъчщ�я рряэрч—щъьэ— ъыо�щутирэья ь ичрэъч т�ыыъьън ррэрх
у ыъсрч�щух ыъруэрчрх н нъычр цыисцън, ъ�щрьэнрщщъ-ыъчртщъх
ыы�цэуцу, цчи�ън ыъ ущэрырь�ч. съъэщъшрщур цъчучрьэн� ч�ьън щ�
ыыънрррщур эръырэучрьцух у ыы�цэучрьцух т�щяэух н иыъчщъх у нъ
нщриыъчщъх рряэрч—щъьэу �иррэ иэъчщяэ—ья н ьъъэнрэьэнуу ь чрьэ
щычу иьчънуячу, нъты�ьэщычу у ыьухъчъоучрьцучу ъьъ�рщщъьэячу
ярэъруц� ыырыър�н�щуя —я« щ�ыы�нчрщ� щ� ь�чъоъ ичрщуц�, щ�
роъ энъычрьцух чуы, ъ�рьырчун�№щух ух ыъэыр�щъьэу, ущэрырьы,
инчрчрщуя. Гч�нщър: чч�ршух шцъч—щуц ь�чъьэъяэрч—щъ ррч�рэ ны
рр�чут�цуя ьъррыс�щуя ыыррч�о�рчъоъ —я« «–ы�руцуъщщър хъ
тяхьэнъ» ъ�рьырчун�рэья ы�тщъъ�ы�тщычу чрэър�чу нъьыуэ�щуя,
ьъцу�чут�цуу у ъ�ичрщуя: уоыънъх, ыы�цэучрьцъх, уььчррън�эрч—
ьцъх, ыыърцэщъх рряэрч—щъьэу, щ��ч№ррщурч т� ъ�ърцэ�чу сунъх у
щрсунъх ыыуыъры у эыирънъх рряэрч—щъьэ—№ нтыъьчъоъ чрчънрц�.
бьнърщур эы�руцуъщщъоъ хътяхьэн� ыыъуьхъруэ н ыыъцрььр ыыънр
–�цуч ъ�ы�тъч, ыр�рщъц ыыуъ�ырэ�рэ щъныр сутщрщщыр црщщъ
ьэу у ьъцу�ч—щых ъыыэ, цъэъыых ьъьэ�нчярэ црчых ыч�ьэ ннрррщуя н
эы�руцуъщщър хътяхьэнън�щур цъырщщых щ�ыърън ррьыи�чуцу с�х�
(кциэуя) у нъычуыирэ эыиръныр ичрщуя, щръ�хъручыр н ы�тнррр
щуу цыиыщъоъ ыъо�эъоъ ьцъэ�, цъщрнърьэнр, ъчрщрнърьэнр, ъхъэр,
ыы�ъчъньэнр, трччрррчуу. иэъ ыътнъчярэ ыырны�эуэ— иыъчщи№, нщр
иыъчщи№ у нщршцъч—щи№ рряэрч—щъьэ— н ыъчщъцрщщър ыыъьэы�щьэнъ
ьъцу�чут�цуу ррэрх, орр ыыъуьхъруэ ру�чъо чрсри ррэ—чу, ьъ ьнры
ьэщуц�чу, нтыъьчычу, цъэъыых ичуэ ух нт�учъныыичцр, нт�учъыъщу
ч�щу№, нт�учъъ�ъо�щрщу№, эъчры�щэщъьэу, щръ�хъручъьэу ыъчъо�э—
–�цуч ъ�ы�тъч, н иьчънуях чъррыщут�цуу ъ�щрьэн� н црчъч, �
учрщщъ рчя ьъхы�щрщуя у ы�тнуэуя эы�руцуъщщъх хътяхьэнрщщъх рря
эрч—щъьэу цъырщщых щ�ыърън срнры� у Д�ч—щроъ Цъьэъц� ръььухьцъх
“ррры�цуу, чыртныч�хщи№ �цэи�ч—щъьэ— ыыуъ�ырэ�рэ чъррч— ы�тну
чртиьчънщъ, н ьрч—ьцъх чрьэщъьэу �оыъшцъч� ръчсщ� ьэ�э—
ырьиыьщыч црщэыъч ыыънрььуъщ�ч—щъх ъыурщэ�цуу, ыъроъэънцу
шцъч—щуцън ц ьрч—ьцъхътяхьэнрщщъчи эыири, эыирънъх рряэрч—щъьэу,
н ъьъ�рщщъьэу н чрьэ�х эы�руцуъщщъоъ ыыъсун�щуя у хътяхьэнрщщъх
рряэрч—щъьэу цъырщщых щ�ыърън срнры� у Д�ч—щроъ Цъьэъц� р“ Ч
”���ыъньцух цы�х, Ачиыьц�я ъ�ч�ьэ—, я�о�р�щьц�я ъ�ч�ьэ—, «�чч�э
Лмбтужсобё рпмйуйлб г Спттйй: пу ужпсйй л рсблуйлж 1 Бвбщлйо Г.М.,
Впсйтпгб, Б. Глмяшжоопж пвфшжойж — шуп юуп? Лбл юуп? Б гпу убля
1 дбижуб Игбопгтлпдп дптфебстугжоопдп цйнйлп-ужцопмпдйшжтлпдп фойгжстй
Гьдпутлйк, М.Т. Сбигйуйж гьтщйц ртйцйшжтлйц хфолчйк. Иивсбооьж
усфеь. - У. 4. - Т. 231; Гьдпутлйк М.Т. Гппвсбзжойж й угпсшжтугп г ежутлпн
Дбмэржсйо, Р.а. Нжупеь пвфшжойё й фнтугжоопж сбигйуйж сжвжолб.
Ебгьепг, Г.Г. Ужпсйё сбигйгбящждп пвфшжойё. — Н : ИОУПС, 1996. —
Лпочжрчйё ефцпгоп-осбгтугжоопдп сбигйуйё й гптрйубойё мйшоптуй
дсбзебойоб Спттйй 1 Ебоймял Б.а., Лпоеблпг Б.Н., Уйщлпг Г.Б. — Н.: Рсп
Мжпоуэжг, Б.О. Ежёужмэоптуэ. Тпиобойж. Мйшоптуэ. — Н. : Рпмйуйи
Ойлйуйоб, P.C. Гптрйубойж ежужк-югжопг об птопгж ефцпгоп-осбг
тугжооьц усбейчйк обспеб : бгупсжх. ейт. я лбое. рже. обфл г хпснж обфш.
Ойлпмбжг, Н.Ж. Обфлб г тфеэвбц Бслуйлй й Тжгжсб 11 Иобойж — об
тмфзвф офзебн Тжгжсб: Твпсойл еплмбепг Ржсгпк Нжзефобспеопк лпохж
сжочйй Блбежнйй Тжгжсопдп хпсфнб. — алфутл: ППП «ТБРИ — Упсд — лой
10. Пвсбипгбойж г нопдпёиьшопн нйсж. Фтубопгпшоьк еплфнжоу ЯОЖ
11. Рйшфдйоб, Д.Г. Ейеблуйшжтлйж птопгь бебруйгопк тйтужнь ужцоп
мпдйшжтлпк рпедпупглй щлпмэойлпг л тжмэтлпцпиёктугжоопнф усфеф: ейтт.
12. Хжепспг, Д.Н. Фшжвоьж ибебшй лбл тсжетугп сжбмйибчйй сждйп
обмэопдп лпнрпожоуб юлпмпдйшжтлпдп пвсбипгбойё нмбещйц щлпмэойлпг
(об рсйнжсж Сжтрфвмйлй Тбцб) : ейт. ... лбое. рже. обфл : 13.00.02. — M., 2007.
13. Хфоебнжоубмэопж ёесп тпежсзбойё пвщждп пвсбипгбойё 1 рпе
сже. Г.Г. Лпимпгб, Б.Н. Лпоеблпгб. — 3-ж йие. — Н.: Рсптгжщжойж, 2011. — Т.
14. Юмэлпойо, Е.В. Иивсбооьж ржебдпдйшжтлйж усфеь 1 Рпе сже. Г.Г.
Ебгьепгб, Г.Р. Ийошжолп ]бгу. гтуфр. ту. й лпннжо. Г.Г. Ебгьепг]; БРО
сънырчрщщи№ –ыъхи щ�тын�№э –ыъхъх –эщучрьцъоъ нътыъсррщуя
цич—эиыы. сэы�эроучрьцъх т�р�чрх ъ�ы�тън�щуя н ръььуу янчярэья
цъщьэыиуыън�щур э�цух ъ�ы�тън�эрч—щых ьуьэрч, н иьчънуях цъэъ
ыых ыр�рщъц ыъчич�ч �ы т�ы�ь щы�ньэнрщщых, ущэрччрцэи�ч—щых,
оы�ср�щьцух ьуч, щръ�хъручых рчя эъоъ, чэъ�ы �р�ыэуыън�э—ья ц
ьъцуъцич—эиыщыч ьуэи�цуяч, �ыэ— оъэъныч ррхьэнън�э— н ыъчуцич—
«ъщцрыцуя щ�цуъщ�ч—щъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ыъчуэуцу ррьыи�чу
цу с�х� (кциэуя) щ�ыы�нчрщ� щ� ьътр�щур иьчънух рчя ирънчрэнъ
ырщуя –эщъцич—эиыщых ъ�ы�тън�эрч—щых ыъэыр�щъьэрх щ�ыърън. бр
щуч ут ъьщънщых ыыущцуыън ъ�ы�тън�эрч—щъх ыъчуэуцу ррьыи�чуцу
с�х� (кциэуя) янчярэья щръ�хъручъьэ— оъьир�ыьэнрщщъх ыърррыс
цу ъ�ич�№щухья н ыъчичрщуу ц�чрьэнрщщъоъ ъ�ы�тън�щуя ь ичрэъч
ятыцъных у –эщъцич—эиыщых ъьъ�рщщъьэрх. З�цъщ ррьыи�чуцу с�х�
(кциэуя) «б ятыц�х н ррьыи�чуцр с�х� (кциэуя)» (1992), ««ъщцры
цуя ъ�щънчрщуя у ы�тнуэуя щ�цуъщ�ч—щъх шцъчы» (1991), ««ъщцры
цуя шцъч—щъоъ ятыцънъоъ ъ�ы�тън�щуя ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя)»
(2001), ««ъщцрыцуя ы�тнуэуя ръшцъч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя ррьыи�чуцу
с�х� (кциэуя) щ� 2011-2016 оъры» (2011) у ыяр рыиоух �цэън ыроичуыи
«ъщцрыцуу уььчррън�щуя цич—эиыщъ-ырр�оъоучрьцъоъ щ�ьчр
руя –эщъь�, ру�чъоучщъьэу цич—эиы ыыррьэ�нчрщы н ы��ъэ�х я.я.
ч�хэущ�, Ц.с. чу�чры�, Д.с. »ух�чрн�. Итичрщур эы�руцух ь ыъту
цух ьчыьчънъоъ у нищццуъщ�ч—щъоъ тщ�чрщуя н ьнры�х цич—эиыы
у ъ�щрьэнрщщъх сутщу, н ыр�ч—щъх ыы�цэуцр у щ�ицр ъьищрьэнчя
чъь— й.Ц. чыъччррч, Г.Н. Цъчцъныч, Н.И. «ъьэъч�ыъныч у ры.
иэщъырр�оъоучрьцур ыърхъры н ьуьэрчр ъ�ы�тън�щуя ы�ььч�эыу
н�чуь— А.ч. Ан�щ�ь—рнъх, А.ч. й�щ—цущыч, А.я. буыич—щуцъныч,
А.я. »ъ�ъцъч, –эщъырр�оъо�чу «.с. ’уыярныч, И.с. йъыэщяоущыч,
Е.й. ’рхъырищъх, Г.с. йъыънъх, ыьухъчъоъч А.й. бцъщршщуцънъх
Ц щ�ичщъх чуэры�эиыр щ�шчу ьнър ъэы�срщур ъьщънщыр щ�ыы�нчр
щуя ыыъ�чрчы ръшцъч—щъоъ –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя н ы��ъэ�х
иэщъцич—эиыщър ъ�ы�тън�щур ы�ььч�эыун�рэья ц�ц ьънъциыщъьэ—
ънч�ррщуя чучщъьэ—№ ыърщыч ятыцъч, цич—эиыъх у ьъхы�щрщуя ыыъ
оырььунщых эы�руцух ьрч—у у �ыэ� ьнъроъ щ�ыър�. «съхы�щрщур
ыыъшчъоъ Ч –эъ цч№чрн�я х�ы�цэрыуьэуц� ч№�ъх цич—эиыы. «ич—эиы�
рьэ— э�ч у эъор�, орр у цъор� ы�чяэ— ъ ыыъшчъч ьырцу�ч—щъ ыъррры
сун�рэья у нътррчын�рэья» ]3, ь. 23]. бьщънщи№ ыъч— н –эщъцич—эиы
йъщяэур «ръшцъч—щър –эщъцич—эиыщър ъ�ы�тън�щур» нцч№ч�рэ
ьуьэрчи ъ�ичрщуя у нъьыуэ�щуя, щ�ыы�нчрщщи№ щ� нъычуыън�щур
–эщъцич—эиыщъх цъчырэрщэщъьэу чучщъьэу. “ъычуыън�щу№ ыъэыр�
щъьэу н –эщъцич—эиыщъч ъ�ы�тън�щуу ьыъьъ�ьэнирэ ьъхы�щрщур эы�
йыу ы�ты��ъэцр чъррчу –эщъцич—эиыщъоъ ръшцъч—щъоъ ъ�ы�тъ
н�щуя чы уьхъручу ут эъоъ, чэъ ъщ� ръчсщ� учрэ— чёэцур чрэъръ
чъоучрьцур ъьщън�щуя, ьищщъьэщыр х�ы�цэрыуьэуцу, ъьщънщыр урру,
��тъныр у ьырцунучрьцур ыыущцуыы ыъьэыърщуя у рё ыр�чут�цуу.
ч�тънычу ыыущцуы�чу ы�ты��ъэ�щщъх чъррчу янчя№эья оич�щутч,
ущэроы�цуя, ъэцыыэъьэ—, оу�цъьэ—, ы�ыэщрыьэнъ, ичрэ –эщъцич—эиыщъх
ярэъръчъоучрьцуч ъьщън�щурч чъррчу янчя№эья эыиры А.ч.
Ан�щ�ь—рнъх, А.ч. й�щ—цущ�, А.я. буыич—щуцън�, А.я. »ъ�ъц�, –эщъ
иэщъцич—эиыщър ъ�ы�тън�щур ыыррьэ�нчярэ ьъ�ъх црчъьэщых ыыъцрьь
утичрщуя, рряэрч—щъьэщъоъ ъьнърщуя –эщъцич—эиыщъоъ щ�ьчрруя у нъьыу
э�щуя чучщъьэу щ� –эщъцич—эиыщых эы�руцуях. брч—№ –эщъцич—эиыщъоъ ъ�
ы�тън�щуя янчярэья нъычуыън�щур –эщъцич—эиыщъх цъчырэрщэщъьэу ррэрх
“ищццуу –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя н ръшцъч—щъч ъ�ы�тън�эрч—
щъч ичырсррщуу ъыырррчя№эья ц�ц црчрщ�ыы�нчрщщ�я ьъцу�чут�цуя чуч
щъьэу, ннрррщур ы�ьэищроъ чрчънрц� н чуы ыыуыърщых у чрчънрчрьцух ьня
трх у ъэщъшрщух, ыърчущщъоъ у уьцырщщроъ ыъоыисрщуя н уьэъцу –эщучрьцъх
сэыицэиы� ьъррыс�щуя –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя ьэыъуэья, уьхъ
ря ут ьэыицэиыы ь�чъх –эщъцич—эиыы (–эщънучъчъоучрьцъх, хиръсрьэнрщ
рртич—э�э –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя Ш иыънрщ— ьнъычуыън�щщъьэу
–эщъцич—эиыщъх цъчырэрщэщъьэу чучщъьэу. –рычущ «–эщъцич—эиыщ�я цъчыр
А.ч. Ан�щ�ь—рн� ъыырррчярэ –эщъцич—эиыщи№ цъчырэрщэщъьэ—
ц�ц ущэроы�ч—щър ьнъхьэнъ чучщъьэу, ныы�с�№щррья н ьънъциыщъ
ьэу ыыррьэ�нчрщух, тщ�щух ъ ыърщъх, � э�цср ъ щрыърщъх –эщъцич—
эиы�х, ух чрьэр н ъэрчрьэнрщщъх у чуыънъх цич—эиыр, ъыыэр ънч�рр
щуя –эщъцич—эиыщычу црщщъьэячу, ьыъьъ�щъьэу ц ру�чъои цич—эиы,
ух ьъыъьэ�нчрщу№, чэъ ыыъянчярэья н тщ�щуях, ичрщуях, щ�ныц�х,
с эъчцу тырщуя ъэцыыэъьэу (т�чцщиэъьэу) –эщъцич—эиыщ�я цъчыр
эрщэщъьэ— чъсрэ �ыэ— ыъчу–эщучрьцъх у чъщъ–эщучрьцъх. Ц ьъныр
чрщщъч –эщучрьцу щрърщъыърщъч ьъцуичр –эщъцич—эиыщ�я ъ�ъьъ
�чрщщъьэ— щрнътчъсщ�. »учщъьэ— чъсрэ нч�ррэ— ы�тщычу нур�чу
цъчырэрщэщъьэу щ� ы�тщъч иыънщр (щутцъч Ч –чрчрщэ�ыщъч, ьыррщрч,
ныьъцъч). Её ыънышрщур ьнят�щъ ь ыыъцрььъч ьънрышрщьэнън�щуя
–эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя ь ръшцъч—щъоъ нъты�ьэ�. Дчя ъыыррр
чрщуя иыънщя ьнъычуыън�щщъьэу –эщъцич—эиыщъх цъчырэрщэщъьэу
с ущнъыч�цуъщщъ-ыътщ�н�эрч—щых цыуэрыух: ыъэыр�щъьэ— н ыъ
тщ�щуу эы�руцух, щъыч, ыы�нуч ыънрррщуя, ъьъ�рщщъьэрх –эщъцич—
эиыы ьнъроъ у рыиоух щ�ыърън, ыыъсун�№щух н ыроуъщр у т� роъ
ыырррч�чу. Иьыъч—тън�щур ыъчичрщщых –эщъцич—эиыщых тщ�щух н
с –чъцуъщ�ч—щъ-црщщъьэщых цыуэрыух: тщ�щур у ин�срщур –эщъ
цич—эиыы ьнъроъ щ�ыър� у ьнъръ�ы�туя рыиоух щ�ыърън. Цыы�срщур
�ррцн�эщъ, эъчры�щэщъ н ьъцу�ч—щъ-ыыурччрчъх нъычр –чъцух н
ыъчуцич—эиыщъч ъцыисрщуу. йыъянчрщур –эщучрьцъоъ чиньэн� ыыу
щ�рчрсщъьэу ц цич—эиыр ьнъроъ щ�ыър�. Н�чучур ущэрырь� ц уьэъыуу
у цич—эиыр щ�ыърън ьнъроъ ыроуъщ�. съ�ч№ррщур щъыч у ъ�ыч�рн
с ррхьэнрщщъ-ыы�цэучрьцух цыуэрыух: ыыъянчрщур ущуцу�эуны у
цич—эиыъэнъычрьэн� н ыыучрщрщуу –эщъцич—эиыщых тщ�щух н ы�тчуч
щых �ьырцэ�х сутщррряэрч—щъьэу. йыучрщрщур иьнърщщых тщ�щух у
щъыч ыънрррщуя н ыъчуцич—эиыщъч ьъъ�щрьэнр. —чрщур ь�чъьэъя
эрч—щъ иьэ�щ�нчун�э— ы�ыэщрыьцур нт�учъъэщъшрщуя ьъ ьнрыьэщу
Дчя ныянчрщуя ыыъ�чрч н ъ�ч�ьэу ръшцъч—щъоъ –эщъцич—эиыщъоъ
ъ�ы�тън�щуя Ищьэуэиэъч щ�цуъщ�ч—щых шцъч рс (к) ь 2007 ыъ 2014
оъры ыыънрррщы чъщуэъыущоъныр уььчррън�щуя ьырру ырр�оъоън,
ыъруэрчрх ръшцъч—щых ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух ыъ ныянчр
- иьчънух у иыънщя ыъэыр�щъьэу н –эщъцич—эиыщъч ъ�ы�тън�щуу
цъырщщых щ�ыърън рс (к) «съцу�ч—щър ы�тнуэур ыр�рщц� ръшцъч—
щъоъ нъты�ьэ�». яъщуэъыущо ыыънъручья н 4 ичиь�х, н эъч чуьчр: ут
црщэы�ч—щых ичиьън Ч Н�чьцъч, ут т�ырчщых Ч –�ээущьцъч ичиь�х,
ут ичиьън цъчы�цэщъоъ ыыъсун�щуя ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнр
ы�: –ъчыъщьцъч (–нрщы); бчрщрцьцъч (–нрщцу), чэъ р�рэ ъьщънщи№
ц�ыэущи ьъьэъящуя –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя ыъ ырьыи�чуцр у о.
кциэьци. Ц о. кциэьцр �щцрэуыън�щур ыыънъручъь— ьырру ыъруэрчрх
у нъьыуэ�эрчрх н ръшцъч—щых ичырсррщуях № 21 ««–щч––ыу», № 26
««иьэиц», № 51 ««–ьцуч» у рчя ьы�нщуэрч—щъоъ �щ�чут� н ыиььцъя
Цьроъ уььчррън�щурч �ычъ ъхн�чрщъ 126 нъьыуэ�эрчрх, 556 ыъ
руэрчрх ръшцъч—щых ичырсррщух. чъч—шущьэнъ ьрчрх учррэ ыъ 2
ыр�рщц�, ьрчрх ь 4 ррэ—чу чрщ—шр. Н�у�ъч—шрр цъчучрьэнъ ырьыъщ
ррщэън учррэ ныьшрр ъ�ы�тън�щур, н эъч чуьчр нъьыуэ�эрчрх, 58,
7%. быыъь ъьищрьэнчячья чрэъръч �щъщучщъоъ ыуь—чрщщъоъ �щцр
эуыън�щуя щ� ъьщънр ьэ�щр�ыэутуыън�щщъх �щцрэы ь т�цыыэычу у
- ьъьэъящуя ъыо�щут�цуу ъ�ы�тън�эрч—щъх рряэрч—щъьэу ыъ ыр�
чут�цуу ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч ь ыроуъщ�ч—щыч, –эщъцич—эиы
щыч цъчыъщрщэъч н ръшцъч—щых ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщуях,
ы�ьыъчъсрщщых н чрьэ�х эы�руцуъщщъоъ ыыъсун�щуя у хътяхьэнрщ
щъх рряэрч—щъьэу цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры� ррьыи
�чуцу с�х� (кциэуя), Ачиыьцъх ъ�ч�ьэу, кч�чъ-Нрщрццъоъ �нэъщъч
Ц чъщуэъыущоънъч уььчррън�щуу ич�ьэнън�чу 30 ръшцъч—щых ич
ырсррщух, н эъч чуьчр Ч Ачч�ухъньцъоъ (1 Дб—), «ъ�яхьцъоъ (1 Дб—),
чичищьцъоъ (5 Дб—), яъчьцъоъ (5 Дб—), сыррщрцъчычьцъоъ (11 Дб—),
–ъчыъщьцъоъ (1 Дб—) ичиьън ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя), диыышц�ы
ьцъоъ ы�хъщ� (5 Дб—) кч�чъ-Нрщрццъоъ �нэъщъчщъоъ ъцыио�, –ыщ
- иыънрщ— ыъэыр�щъьэу чучщъьэу, ъ�щрьэн� у оъьир�ыьэн� н –эщъ
цич—эиыщъч ъ�ы�тън�щуу, ыърхъры ц утичрщу№ ыърщых ятыцън, ръ
ьэиыщъьэ— у ц�чрьэнъ ъ�ичрщуя ыърщыч ятыц�ч н ъ�ы�тън�эрч—щых
- ъьъ�рщщъьэу ъыо�щут�цуу ъ�ы�тън�эрч—щъх рряэрч—щъьэу ыъ
ыр�чут�цуу ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч ь ыроуъщ�ч—щыч, –эщъцич—
эиыщыч цъчыъщрщэъч н ръшцъч—щых ъ�ы�тън�эрч—щых ъыо�щут�цуях,
ы�ьыъчъсрщщых н чрьэ�х эы�руцуъщщъоъ ыыъсун�щуя у хътяхьэнрщ
щъх рряэрч—щъьэу цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры�, ыър
хъры ц ы�ты��ъэцр чъррчу ръшцъч—щъоъ –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�
брщуч ут –ннрцэунщых ыиэрх ьънрышрщьэнън�щуя –эщъцич—эиы
щъоъ ъ�ы�тън�щуя янчярэья ьътр�щур чъррчу, ьуьэрч�эутуыи№щрх
ч�эрыу�чы щ�ичщъоъ уььчррън�щуя у ыы�цэуци ръшцъч—щых ъ�ы�тъ
бьщънщ�я урря чъррчу ьнъычичуыън�щ� ц�ц ьъхы�щрщур –эщъщ�
цуъщ�ч—щъх ь�чъуррщэунуц�цуу у ы�ыэщрыьцъх ьъъыо�щут�цуу ньрх
йыущцуыы ыъьэыърщуя у ыр�чут�цуу чъррчу �ычу ьъъэщрьрщы ыъ
рнич ыъроыиыы�ч: ъ�щрырр�оъоучрьцур (��тъныр) у –эщъцич—эиыщыр
« ъ�щрырр�оъоучрьцуч ъэщъьяэья: ыыущцуы щ�ичщъьэу, ьиэ— цъ
эъыъоъ т�цч№ч�рэья н ьъъэнрэьэнуу ьъррыс�щуя –эщъцич—эиыщъоъ
ъ�ы�тън�щуя иыънщ№ ы�тнуэуя ьънырчрщщъх щ�ицу; црчъьэщъьэу у
ьуьэрчщъьэу, цъэъыых ыыррыъч�о�ч ьътр�щур чъоучрьцу ьэыъхщъх
ьуьэрчы тщ�щух, ичрщух, щ�ныцън у чучщъьэщых ц�чрьэн; ущэроы�
цуу, ъыырррчя№щрх нт�учъыыъщуцщънрщур у ррущьэнъ црчрх у т�
р�ч, уррх, ьъррыс�щуя у чрэъруцу –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя;
ьътщ�эрч—щъьэу у �цэунщъьэу чучщъьэу н ъ�ы�тън�эрч—щъч ыыъцрььр
ръшцъч—щъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ъыо�щут�цуу (Дбб); оич�щщъ-чучщъьэ
щъх у рряэрч—щъьэщъх ъыурщэ�цуу, ыыутн�щщъх ьъррхьэнън�э— �цэун
« –эщъцич—эиыщыч ыыущцуы�ч ъэщрьрщы: ыыущцуы цич—эиыъьъ
ъ�ы�тщъьэу ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ыыъцрьь� Дбб, ��туыи№щроъья щ�
ьнъхьэн�х «ц�чрьэн�» у црщщъьэрх (рчя –эщъцич—эиыы ъщу янчя№эья
ьчыьчъъ�ы�ти№щучу ыъщяэуячу); ру�чъо� цич—эиы, ыыррыъч�о�№щр
оъ нъычуыън�щур ичрщуя нт�учъррхьэнън�э— ь ы�тчучщычу цич—эи
ы�чу, ин�срщуя у ыъщуч�щуя –эщучрьцъоъ ьнъръ�ы�туя рыиоух щ�ыъ
рън; оич�щуэ�ыщъоъ –эщъцич—эиыщъоъ чышчрщуя, ьъоч�ьщъ цъэъыъчи
ыътщ�щур у ъьнърщур –эщъцич—эиыы ъьищрьэнчярэья щ� ъьщънр ьу
ьэрчы ыыррьэ�нчрщух у ыъщяэух ъ ыъчу у чрьэр чрчънрц� н цич—эиыр;
оич�щуэ�ыщъоъ цы�рнрррщуя, чэъ ыыррыъч�о�рэ ы�ььчъэырщур чрырт
ыыутчи црщщъьэщых ъыурщэ�цух у ъэщъшрщуя чрчънрц� ц ъцыис�№
йътщ�щур у ъьнърщур –эщъцич—эиыы ъьищрьэнчярэья щ� ъьщънр
ьуьэрчы ыыррьэ�нчрщух у ыъщяэух ъ ыъчу у чрьэр чрчънрц� н цич—
эиыр ьнъроъ щ�ыър�. йъьэыърщур у ыр�чут�цуя р�щщъх чъррчу ъьщъ
нын�рэья щ� ущэроы�цуу йрр�оъоуцу бчъщхъ, йрр�оъоуцу срнры� у
щ�ичщъх ырр�оъоуцу, –эщъцич—эиыщых ыыущцуы�х, ныррчрщщых А.я.
йрр�оъоуц� ъчъщхъ Ч –эъ ырырр�ч� сутщриэнрыср�№щух урр�чън
яциэьцъоъ орыъучрьцъоъ –ыъь� ъчъщхъ �ирищуч ыъцъчрщуяч чрырт
ьънырчрщщыр ъ�ы�тън�эрч—щыр нъычы у ырьиыьы ь ичрэъч чичшух
йрр�оъоуц� срнры� Ч –эъ нщррырщур ыыущцуыън, ьыррьэн, нъыч
–эщучрьцъх ьуьэрчы нъьыуэ�щуя, ьътр�щщъх н иьчънуях эы�руцуъщ
щъоъ ъ�ы�т� сутщу цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры�, н ьъ
« –эщъырр�оъоучрьцуч ыыущцуы�ч чы ъэщрьчу ыыущцуыы ь–ыо–,
йыущцуы ь–ыо– ы�ььч�эыун�рэья щ�чу ц�ц ыыущцуы ыъщуч�щуя у
–ыо– Ч –эъ ьучнъч яциэьцъх цич—эиыы. с ърщъх ьэъыъщы,
–эъ цъщънят—, ьэъч�, ц цъэъыъчи яциэ ыыунятын�рэ ьнъроъ цъщя. с
рыиоъх ьэъыъщы, ь–ыо– рчя яциэ� Ч –эъ рихънщых ьэъчы, щ� цъэъыъч
ррысуэья чуы. сучнъч сутщу у рих�, щ� цъэъыъч ррысуэья яциэьцър
чуыънъттырщур у чуыънъьыыуяэур. Иэ�ц, ъ�ы�т ь–ыо–, ц�ц ущэрыыыр
эуыирэ А. »ъ�ъц, –эъ Ч ъ�ы�т ыъщуч�щуя у ру�чъо�. б�ы�т ьъррущрщуя
чуыън у ыыъщуцщънрщуя н рыиоур чуыы. И ъ�ы�т чрсчрчънрчрьцъх
цъччищуц�цуу. А рщр ь–ыо– Ч –эъ ьэрысрщ—, ьъррущя№щух ыыъшчър,
щ�ьэъящрр у �ирищрр. Црр— сутщ— н щ�ьэъящрч нътчъсщ� эъор�,
цъор� иррысун�рэья ы�чяэ— ъ ыыъшчъч у ыърррысун�рэья иьэырч
чрщщъьэ— н �ирищрр. И ь–ыо– Ч –эъ эъ, чэъ иррысун�рэ –эи ьнят—. ср
оърщя ьищрьэнирэ эы�руцуя, цъор� ныыиьцщуцу иьэ�щ�нчун�№э ь–ыо–
ыяръч ь ъ�ы�тън�эрч—щъх ъыо�щут�цурх, н шцъч—щых рнъы�х. иэъ
Ц –цьэырч�ч—щых цчуч�эучрьцух иьчънуях ущэрщьунщ�я рихънщ�я
сутщ— Ч н�сщрхшрр иьчънур нысун�щуя. Ичрщщъ ръчущ�щэ� ыыъриц
эунщъоъ ьъэыирщучрьэн�, ръчущ�щэ� цъччрцэунщъоъ нт�учъррхьэнуя
н –цьэырч�ч—щых иьчънуях янчярэья яциэьцъх рьэрьэнрщщъх нъьыуэ�
йыущцуы ��ч�о�щ� щ�чу ы�ььч�эыун�рэья ц�ц ыыущцуы ррущрщуя
Ц эы�руцуях нъьыуэ�щуя ррэрх щ�ыър� ь�х� ъоыъчщ�я ыъч— ъэнъ
руэья чучщъчи сутщрщщъчи ыыучрыи ччрщън ьрч—у (иhихии). Цъьыу
э�эрч—щых ыыъцрьь ыыъуьхъруэ нщиэыу у нъцыио «��ч�о�щ�», цъэъыых
ьэ�щънуэья ьучнъчъч ррущрщуя нщиэырщщроъ у нщршщроъ чуы�. Ичрщ
щъ тррь— ыр�рщъц ъэцыын�рэ рчя ьр�я чщъоъъ�ы�тур чуы� ч№рьцух
йыущцуы ь�щр�чы ы�ььч�эыун�рэья щ�чу ц�ц ыыущцуы цъччищу
ц�цуу. с�щр�чы Ч ьучнъч ъ�щрщуя, цъччищуц�цуу чрчънрц� ь ъ�щр
ьэнъч, н ыртич—э�эр цъэъыъоъ ыъср�рэья ьъ�ьэнрщщ�я ц�ыэущ� чуы�
съррыс�щур –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя ыр�чутирэья ыыъоы�ч
чъх «–ъьхъч» (ыиц. Ш я.Н. ”�ыуэъщън�, 2009) у ичр�щъ-чрэъручрьцуч
цъчычрцьъч ««�ыэущщых ьчън�ы— ятыц� ъчъщхъ» (ьъьэ. Ш Ц.Ц. Аччъ
ьън� у ры., 2008), «бчъщхъ: ъррср� рчя цицъч» (ьъьэ. Ш Д.Г. Енучън�
у ры., 2012), «бчъщхъ н уоыънъх рряэрч—щъьэу ррэрх» ( ьъьэ. Ш й.Ц.
Ащрыъьън� у ры.,2013), «бчъщхъ н ррэьцъч ь�ри» (ьъьэ. Ш Д.Г. Ену
чън� у ры., 2013), «—чрэ ыроуъщ�ч—щых у –эщъцич—эиыщых ъьъ�рщщъ
ьэрх н ъьщънщых ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч�х Дбб рс (к)» (ьъьэ.
Шс.с. срчрщън� у ры., 2014), «ктыцу у цич—эиы� цъырщщых ч�чъчуь
чрщщых щ�ыърън срнры� н ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч�х Дб рс (к)»
(ьъьэ. Ш —.й. –�ы��ицущ� у ры., 2014), «–ъьхъч» �ыы�оыы��ч� Ч ь�щ�
ц–ырууь ц–чщ–» (ьъьэ. Ш с.с. срчрщън� у ры., 2014); «бчъщхъ: уоыиш
цу» (ьъьэ. Ш Аччъьън� Ц.Ц., 2014), ичр�щыч ыъьъ�урч «иэщъырр�
оъоучрьцур ъьщъны нъьыуэ�щуя ррэрх ръшцъч—щъоъ нъты�ьэ�» (».Ц.
–�цуч ъ�ы�тъч, р�щщ�я чъррч— ъэы�с�рэ щ�ыы�нчрщуя ьънрышрщ
ьэнън�щуя –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя. Н� ыы�цэуцр ръшцъч—щър
–эщъцич—эиыщър ъ�ы�тън�щур ыр�чутирэья, нъ-ырыных, н иочи�чрщуу
у ы�ьшуырщуу –эщъцич—эиыщъоъ цъчыъщрщэ� н ьъррыс�щур ыыъоы�чч,
ичр�щъ-чрэъручрьцух цъчычрцэън, нъ-нэъыых, н ущэроы�цуу йрр�оъ
оуцу бчъщхъ, йрр�оъоуцу срнры� у щ�ичщъх ырр�оъоуцу, н-эырэ—ух,
нъ нт�учъррхьэнуу ьрч—у, ьъцуич� у ръшцъч—щъх ъ�ы�тън�эрч—щъх
ъыо�щут�цуу, н-чрэнрыэых, н ыъьэыърщуу ыыррчрэщъ-ыыъьэы�щьэнрщ
щъх ьырры щ� ъьщънр ыыущцуыън ь–ыо–, ь�щр�чы, ��ч�о�щ�. Ц хърр
ыр�чут�цуу чъррчу ныянчя№эья эрщррщцуу ы�тнуэуя –эщъцич—эиы
щъоъ ъ�ы�тън�щуя. иэу эрщррщцуу ъэы�с�№эья н ыыърцэ�х: «« ьъцу
�ч—щъчи ы�ыэщрыьэни чрырт ьътр�щур ьнъ�ърщъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъ
оъ ыыъьэы�щьэн�» Дб— «сичиьч��щ» ь. сыч�щ ’иы�ычущьцъоъ ичиь�;
«Дрэьцух ь�р Ч црщэы нътыъсррщуя –нрщцухьцъоъ ятыц� у ы��ъэы ь
ьъцуичъч» ррэьцъоъ ь�р� № 38 ь. Ирщоы� «Зъчъэущъчц�»; «б�щрчр
чънрчрьцур црщщъьэу ц�ц ъьщън� оы�ср�щьцъоъ нъьыуэ�щуя ррэрх
н –эщъьъцуичр» я�хущьцъх ръшцъч—щъх ыыъоучщ�туу ««–щч––ыу»
яроущъ-«�що�ч�ььцъоъ ичиь�; «Цъьыуэ�щур ръшцъч—щуцън щ� –нрщ
цухьцух эы�руцуях» ррэьцъоъ ь�р� «–иччицч��щ» бчрщрц бчрщрц
ьцъоъ ичиь�; «Ищэроы�цуя ръшцъч—щъоъ у ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�
ы�тън�щуя н иьчънуях ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ыыъьэы�щьэн� ъчъщхъ»
ячДб—-брр-Д1с № 8 ь. Црыхщрнуч№хьц; «Иьыъч—тън�щур ырр�
оъоуцу ъчъщхъ н ьъцу�чут�цуу ыр�рщц� ръшцъч—щъоъ нъты�ьэ�
(энъычрьц�я ч��ъы�эъыуя)» ячДб—-ррэьцух ь�р № 6 ь. чрыруор
ьэях Гъыщъоъ ичиь�; ьрэрнър нт�учъррхьэнур «Аыычы циьэиц» ыъ
нщррырщу№ ырр�оъоуцу ъчъщхъ Дб— «сичиьч��щ» ь. зэыц-«№рч—,
«с�ыр��щ�» ь. «ыхы, «Ачрщишц�» ь. ’–ыц––х, «яучуч» ь. чъыичи
йы�цэуц� нщррырщуя чъррчу ыъц�тын�рэ, чэъ –ннрцэунщъьэ—
ръшцъч—щъоъ –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя, ц�ц ьуьэрчы нъьыу
э�щуя у ъ�ичрщуя, ыъныш�рэья ыыу иьчънуу рё ъыо�щут�цуу н ц�
чрьэнр рряэрч—щъьэу –эщъцич—эиыщъ-ррэрычущуыън�щщъх ц�ц ыъ
црчу, э�ц у ыъ ьъррыс�щу№ у ьыъьъ��ч рр ъьищрьэнчрщуя. бщ�
щ�ыыячи№ ьнят�щ� ь ьъцу�ч—щыч т�ц�тъч ъ�щрьэн� н нъычуыъ
н�щуу чучщъьэу, ъ�ч�р�№щрх –эщъцич—эиыщъх цъчырэрщэщъьэ—№ н
Бхбобтэжгб, Б.В. Юуоплфмэуфсопж пвсбипгбойж г Спттйй: ужпсйё,
Вбвфопгб, Ж.Т., Дпошбспгб, Ж.Г. Сбигйуйж юуоплфмэуфсопк пвсбип
гбооптуй ежужк тубсщждп епщлпмэопдп гписбтуб 11Гжтуойл Ойзожгбсупг
Мпвпл, Б.Н. Бмнбиобё ижнмё ржебдпдйлй пмпоцп. Прьу ржебдпдйшж
Птопгь ржебдпдйлй пмп
цп: нпопдсбхйё 1 Шжцпсефоб Ж.Р. (сфл.),
Хймйррпгб О.И., Жхйнпгб Е.Д., Лбсрпгб О.Р.; ХВОФ «Иотуйуфу обчйп
обмэоьц щлпм СТ (а)». — алфутл : Лпнрбойё «Ебой Бмнбт», 2010. — 248 т.
Рбоэлйо, Б.В. Юуоплфмэуфсобё лпоопубчйё пвсбипгбойё: нпопдсб
сэы�эроучрьцъх ъьъ�рщщъьэ—№ –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя
ьчуэ�рэья нъычуыън�щур и чрчънрц� –эщучрьцъх уррщэучщъьэу ь
иьэ�щънцъх щ� эъчры�щэщъьэ—, ънч�ррщур –эщъцич—эиыщъх цъчыр
эрщцурх щ� нъщр ыъььухьцъх у чуыънъх цич—эиыы, ятыцънъх ц�ы
эущы чуы�. Дчя ръьэусрщуя –эъоъ ъьъ��я ыъч— ъэнъруэья ъ�ы�тъ
Н� эрыыуэъыуу о. кциэьц� нищццуъщуыи№э 50 чищуцуы�ч—щых
ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух Ч ут щух рнр щ�цуъщ�ч—щыр
оучщ�туу, н цъэъыых ъ�ич�№эья �ъчрр рних эыьяч ррэрх. Цъ ньрх
ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщуях ь ыърщыч (яциэьцуч) ятыцъч ъ�и
чрщуя о. кциэьц� нрррэья ъ�ичрщур ыыррчрэ�ч, ъэы�с�№щуч ыр
оуъщ�ч—щыр, щ�цуъщ�ч—щыр у –эщъцич—эиыщыр ъьъ�рщщъьэу ух
утичрщуя, э�цур ц�ц «рърщъх ятыц», «рърщ�я чуэры�эиы�», ««ич—
эиы� щ�ыърън ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя)» Ч н шцъч�х ь ыърщыч
(щрыиььцуч) ятыцъч ъ�ичрщуя; «ктыц ь�х� ц�ц оъьир�ыьэнрщщых»
у ««ич—эиы� щ�ыърън ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя)» Ч н шцъч�х ь ыиь
ьцуч ятыцъч ъ�ичрщуя. «ыъчр эы�руцуъщщых ичр�щых ыыррчрэън
ыырыър�№эья циыьы «Иьэъыуя кциэуу», «Гръоы�нуя кциэуу», яты
цу цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры� у ьрнрыщ�я чуэры�
эиы�. –�цср ъ�ич�№щурья утич�№э ущъьэы�щщыр ятыцу, ыыу –эъч
иэщъцич—эиыщър ъ�ы�тън�щур н ьэъчуцр ырьыи�чуцу эыр�ирэ
цъчычрцьщъоъ ыърхър� ц ъыо�щут�цуу ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ыыъцрь
ь� ь утичрщурч ыърщъоъ ятыц�, � э�цср ц ыъьэыърщу№ чрх�щутчън,
ьыъьъ�ьэни№щух ыънышрщу№ ыъчу ятыц� ь�х� у цич—эиыы н иь
чънуях чрсцич—эиыщъоъ ру�чъо�. брщъх ут нррищух шцъч, ъэы�
с�№щрх ньр оы�щу –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя, янчярэья с�х�
сроърщя ябч— «с�х� оучщ�туя» Ч ыучъэщ�я шцъч� яущуьэры
ьэн� ъ�ы�тън�щуя ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя) ыъ нщррырщу№ нррр
ы�ч—щых оъьир�ыьэнрщщых ъ�ы�тън�эрч—щых ьэ�щр�ыэън у ърщъ
нырчрщщъ Ч ъыъыщ�я шцъч� ыъ ъ�ичрщу№ ятыци у чуэры�эиыр ь�х�.
«ыъчр –эъоъ, оучщ�туу ыыуьнърщ ьэ�эиь шцъчы
(ь ыыуьнър
щурч руычъч� щрчрццъоъ ятыц�, р�№щроъ ыы�нъ ныыиьцщуц�ч
щ� ыъьэиычрщур н ниты “рГ), ь 2012 оър� янчярэья ччрщъч ьрэу
�ььъцууыън�щщых шцъч йНЕс«б. Гч�нщ�я цъщцрыэи�ч—щ�я урря
с�х� оучщ�туу ьъьэъуэ н ьътр�щуу �ч�оъыъчичщъх ьырры рчя нъы
чуыън�щуя у ы�тнуэуя ьънырчрщщъх чучщъьэу, ьыъьъ�щъх суэ— у
ррхьэнън�э— н иьчънуях чрсцич—эиыщъх цъччищуц�цуу у иьыршщъ
“�цэ эъоъ, чэъ ятыц у цич—эиы� щры�тыынщъ ьнят�щы у щу ърущ
ятыц щр чъсрэ ы�тнун�э—ья нщр цич—эиыы, эыр�ирэ ыыучрщрщуя
цич—эиыънррчрьцъоъ ыърхър� ц ъыо�щут�цуу цич—эиыщъ-ъ�ы�тън�
эрч—щъоъ ыыъьэы�щьэн�. Ц с�х� оучщ�туу нрррэья ы�тщъыч�щън�я
рряэрч—щъьэ— н ы�чц�х р�щщъоъ �ьырцэ�, ьътр�рэья �эчъьнры� рчя
йыррчрэщъ-ы�тнун�№щ�я ьырр� н оучщ�туу ьыъьъ�ьэнирэ ыыу
нчрчрщу№ нщуч�щуя ррэрх ц уьэъыуу ыърщъоъ цы�я, ыыунуэу№
чиньэн� ы�эыуъэутч�, –эщучрьцъх ыыущ�рчрсщъьэу, црщщъьэщъоъ
ъэщъшрщуя ц ыърщъчи ятыци у цич—эиыр. бщ� нцч№ч�рэ ыыърцэу
ыън�щур ц��ущрэън яциэьцъоъ ятыц� у чуэры�эиыы, ы�ты��ъэци
цъщцрыцуу рут�хщ� ущэры—ры� оучщ�туу, цъэъы�я ы�ьцыын�рэ
урр№ ъ эырх чуы�х, иыъчущ�№щухья н –ыъьр ъчъщхъ: ьцич—ыэи
ы�, ъэъсррьэнчя№щ�яья ь ъчъщхъьиэъч, ррцъы�эунщыр чрыщущы,
ьучнъчутуыи№щур ь�чъ�ыэщи№ цич—эиыи у уьэъыу№ щ�ыър� ь�х�,
ъыщ�чрщэы, ыыррчрэы ръч�шщроъ �ыэ�, цихъщщ�я иэн�ы— у рыиоур
–чрчрщэы н –эщучрьцъч цъчъыуэр Ч ньр –эъ янчярэья ьыррьэнъч
ущэрщьунщъоъ ыъоыисрщуя н цич—эиыщъ-ъ�ы�тън�эрч—щи№, хиръср
ьэнрщщъ-–ьэрэучрьци№ ьырри. Ц ъыо�щут�цуу нъьыуэын�№щрх ьыр
ры ъьъ�ър чрьэъ т�щуч�рэ ъэцыыэых читрх ьрчрхщъоъ нъьыуэ�щуя
Иисии йыһ“с“
бьщънщыр щ�ыы�нчрщуя –эщъцич—эиыщъх ъ�ы�тън�эрч—щъх рря
эрч—щъьэу с�х� оучщ�туу нъ ньрх цъчыъщрщэ�х ьуьэрчы ъ�ы�тън�
1) ъыо�щут�цу№ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ыыъцрьь� щ� ыърщъч ятыцр
2) ыырыър�н�щур н ы�чц�х ъьщънщъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ыыъ
оы�ччы ыыррчрэън, ъэы�с�№щух ыроуъщ�ч—щыр, щ�цуъщ�ч—щыр у
–эщъцич—эиыщыр ъьъ�рщщъьэу, н эъч чуьчр –чрцэунщых циыьън ыъ
ятыци, чуэры�эиыр, уьэъыуу у цич—эиыр н ьъъэнрэьэнуу ь “Гбс ъ�
ъыо�щут�цу№ нщриыъчщъх рряэрч—щъьэу ыъ ы�тчучщыч щ�
ыы�нчрщуяч: ыъ ррцъы�эунщъ-ыыуцч�рщъчи уьциььэни, цы�рнр
ррщу№, хиръсрьэнрщщъ-–ьэрэучрьцъчи, нутцич—эиыщъ-ътръыъну
эрч—щъчи, оы�ср�щьцъ-ы�эыуъэучрьцъчи, н эъч чуьчр ьънчрьэщъ ь
цич—эиыщъ-ръьиоънычу ичырсррщуячу о. кциэьц� (чуэры�эиыщъ-чи
тыц�ч—щых ь�чъщ «И–хуу» (Цръхщънрщур), эр�эы�ч—щ�я ьэируя
«–ыччыы» (йыъ�исррщур), ьэируя нъц�ч� «
Кү�чьь�
» (съчщышцъ),
с�х� «ЦН, цыисъц №щцъыън «
Үйськ
» (сэиырщ—ц�), �ыэ-ьэируя, ьэи
руу «”ъчиь —ъч�щ», «”ъчиь «иъ», оръоы�нучрьцух цыисъц «кциэьц
Ч оъыър чъх ыърщъх», ьыъыэунщыр ьрццуу ыъ щ�цуъщ�ч—щыч нур�ч
ъыо�щут�цу№ у ыыънрррщур ы�тчучщых чрыъыыуяэух щ�
ыърщъч ятыцр н ы�чц�х тщ�чрщ�эрч—щых рщрх ырьыи�чуцу, №�у
чррн ыуь�эрчрх
(цъщциыь «Их–
эыч учо–э–», щ�ич
щъ-ыы�цэучрьц�я
цъщнрырщцуя
«Ду�чъо цич—эиы:
кциэуя у чуы» у
5)
ци у ыр�чут�цу№
ыыърцэън ыъ –эщъ
оы�нуу у цы�рнр
ррщу№, –цьырру
цуу ыъ ч�ышыиэ�ч
ь ныртръч н ыыу
ыърщыр тъщы у
�чутчрс�щур
ы�хъщы ырьыи�чу
цу (ыыърцэ «Итичу
у ч№�у ыърщъх
с ичрэъч ны
щых щ�ыы�нчрщух
у нурън рряэрч—
щъьэу –эщъцич—
эиыщъоъ ьърры
с�щуя чъсщъ
ыыррьэ�нуэ— ьчр
Нпежмэ пвсбипгбужмэопдп фшсжзежойё, сжбмйифящждп
ри№щи№ чъррч— ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ичырсррщуя, ыр�чути№щроъ
–эщъцич—эиыщър ъ�ы�тън�щур (ьч. ыуь.1).
–�цуч ъ�ы�тъч, утичрщур ыърщъоъ ятыц� н щры�тыынщъх ьня
ту ь цич—эиыъх ьыъьъ�ьэнирэ щр эъч—цъ нъычуыън�щу№ и ъ�ич�
№щухья ц�ыэущы чуы� ьнъроъ щ�ыър�, –эщучрьцъх уррщэучщъьэу,
ы�эыуъэучрьцъоъ ьътщ�щуя, рихънщъ-щы�ньэнрщщых иьэърн, щъ у
ы�ьцыыэу№ и щух энъычрьцъоъ ыъэрщцу�ч�, �цэунут�цуу чуэ�эрч—
ьцъх цич—эиыы, ыънышрщу№ иыънщя ъ�щрчрчънрчрьцъх цич—эиыы,
“ъычуыън�щур –эщъцич—эиыщъх чучщъьэу ъ�рьырчун�рэья
чрырт ыы�цэучрьцур ррхьэнуя ц�ц н ы�чц�х нъыч�ч—щъоъ ъ�ы�
тън�щуя, э�ц у ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя оучщ�туьэън: уь
ьчррън�эрч—ьц�я рряэрч—щъьэ— ыъ эрч�ч щ�ичщъ-ыы�цэучрьцух
цъщнрырщцух, ич�ьэур н ъчучыу�р�х, э�щцрн�ч—щъ-читыц�ч—щых
цъщциыь�х, ьыъыэунщых ьъырнщън�щуях, ьъчущрщур ьъ�ьэнрщщых
хиръсрьэнрщщых ыыъутнрррщух, ичрщур уоы�э— щ� хъчиьр у рыиоух
ущьэыичрщэ�х, уьыъчщяэ— ъчъщхъ, ъьиъх�х, утоъэ�нчун�э— ыъррчцу
ьнъучу ыиц�чу, ыуьън�э—, ыыърцэуыън�э—, чъррчуыън�э—, шуэ— щ�
сырру ъ�ич�№щухья оучщ�туу Ч чщъоъцы�эщыр ч�иыр�эы у ру
ычъч�щэы эиыщуыън, цъщциыьън, нрьэун�чрх, ьъырнщън�щух ыр
ьыи�чуц�щьцъоъ, ньрыъььухьцъоъ у чрсрищ�ыърщъоъ иыънщрх. Цы
ыиьцщуцу оучщ�туу э�цср ьнъ�ърщъ нч�рр№э яциэьцуч, ыиььцуч,
йърыэъсун�я нышрьц�т�щщър, ьчррирэ ъэчрэуэ—, чэъ –ннрц
эунщ�я рряэрч—щъьэ— нъьыуэ�эрч—щъ-ъ�ы�тън�эрч—щых ьэыицэиы н
ьнрыр –эщъцич—эиыщъоъ ъ�ы�тън�щуя Ч ыыъцрьь нъычуыън�щуя и
ъ�ич�№щухья –эщъцич—эиыщъх цъчырэрщэщъьэу н цъщэрцьэр ыъчу
чъо� цич—эиы. Зщ�щур ьуьэрчы, ьэыицэиыы ыърщъоъ ятыц� нъычу
ыирэ оъэънщъьэ— ц иьнърщу№ рыиоух ятыцън у цич—эиы, ыыунуэу№
эъчры�щэщъоъ ъэщъшрщуя ц рыиоуч щ�ыър�ч, ьыъьъ�щъьэ— ц чрс
цич—эиыщъх цъччищуц�цуу. иэщъцич—эиыщър ъ�ы�тън�щур ы�тнун�
рэья н ьъъэнрэьэнуу ь чрэъръчъоучрьцъх иьэ�щънцъх «ъщцрыцуу
шцъч—щъоъ ятыцънъоъ ъ�ы�тън�щуя н ррьыи�чуцр с�х� (кциэуя):
ы�тнуэур ыъчуятычуя т�цъщъчрыщъ ръчсщъ нрьэуь— ь ъыъыъх щ�
ыърщъх ятыц ич�щухья, ь ичрэъч ятыцънъх чучщъьэу, чрщэ�чуэрэ�
ь�х�.
йъчуятычщ�я у ыъчуцич—эиыщ�я чучщъьэ— ьыъьъ�щ� ц щрыыр
ыынщъчи ь�чъъ�ы�тън�щу№ у ь�чъы�тнуэу№ нъ ньрх ьнры�х сут
щррряэрч—щъьэу, �ыьэыъх ущэроы�цуу н очъ��ч—щър ъ�щрьэнъ, н
эъч чуьчр ущнъыч�цуъщщър, ьчррън�эрч—щъ, �ъчрр оу�ц�, ньрьэъ
Лпочжрчйё щлпмэопдп ёиьлпгпдп пвсбипгбойё г Сжтрфвмйлж Тбцб
Тпхспожжгб, Г.Г. Тбцб дйнобийё: пу йойчйбуйгь л сжбмэоптуй 11
йъчуэуцъ-ыы�нънъх ��тъх ьънырчрщщъоъ ы�тнуэуя ръыъчщуэрч—
щъоъ ъ�ы�тън�щуя н ръььуу янчярэья ««ъщцрыцуя ы�тнуэуя ръыъчщу
эрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя ррэрх», иэнрысррщщ�я ы�ьыъыясрщурч йы�
нуэрч—ьэн� ръььухьцъх “ррры�цуу ъэ 4 ьрщэя�ыя 2014 о. № 1726-ы.
Ц щрх иэнрысррщы э�цур ��тъныр ыътуцуу ы�тнуэуя ръыъчщуэрч—щъ
оъ ъ�ы�тън�щуя н ръььуу, ц�ц чъррыщут�цуя ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя
ъыырррчярэ ръыъчщуэрч—щър ъ�ы�тън�щур, ц�ц ъэцыыэър н�ыу�эун
щър ъ�ы�тън�щур у роъ чуььу№ ц�ц ьъцуъцич—эиыщъх ыы�цэуцу ы�т
нуэуя чъэун�цуу ыъры�ьэ�№щух ыъцъчрщух ц ыътщ�щу№, энъычрьэни,
эыири у ьыъыэи, ыыррыъч�о�рэ ыырны�щрщур нрщъчрщ� ръыъчщуэрч—
щъоъ ъ�ы�тън�щуя н ыърчущщых ьуьэрчщых ущэроы�эъы ъэцыыэъоъ н�
«ъщцрыцуя ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя ррэрх н р“ ыыррыъч�
с ырыьъщ�чут�цуя ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя ц�ц нррищух
с ьътр�щур ныьъцъчъэунуыън�щщых ррэьцъ-нтыъьчых ъ�ы�тън�
с ьътр�щур цич—эиыъьътур�№щрх ьырры Ш ы�ьшуырщур ич�ьэщу
цън Дб (читру, �у�чуъэрцу, щроъьир�ыьэнрщщыр ъ�щрьэнрщщыр ъыо�
с ыыучрщрщур щъных ъ�ы�тън�эрч—щых нъыч (ьрэрнър, –чрцэыъщ
щър ъ�ичрщур у ры.) у эрхщъчъоух (�щэыъыъчъоучрьцух, ущсрщрыщых,
Ц щ�ьэъящрр нырчя н ръььуу ррхьэни№э 10 410 ичырсррщух ръ
ыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя, ут щух н оъыърр Ч 7680, н ьрч—ьцъх чрьэ
щъьэу Ч 2730. Цьроъ ъхн�чрщъ 7 906475 ррэрх, чэъ ьъьэ�нчярэ 58,5%
ъэ ъ�щроъ цъщэущорщэ�. Ц кциэуу иррч—щых нрь чуьчрщщъьэу ррэрх,
т�щуч�№щухья н ичырсррщуях ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя н нът
ы�ьэр 5-18 чрэ, ьъьэ�нчярэ 69,11%. йъ ьъьэъящу№ щ� 1 ящн�ыя 2014
оър� н ырьыи�чуцр ррхьэни№э 128 ичырсррщух ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�
ы�тън�щуя, ъыо�щути№щух рряэрч—щъьэ— 3380 ъ�ъррущрщух, ут щух
1031 ъ�ъррущрщур хиръсрьэнрщщъоъ щ�ыы�нчрщуя, 72 Ч цич—эиыъчъ
оучрьцъоъ, н цъэъыых т�щяэы 22173 у 1640 ьъъэнрэьэнрщщъ. Ит щух н
56 ьрч—ьцух —ДбД н 1028 ъ�ъррущрщуях ъ�ич�№эья 26800 ррэрх, н 16
щ�ичщых ъ�щрьэн�х 514 ррэрх. Цьроъ н 1044 ъ�ъррущрщуях ьрч—ьцъх
чрьэщъьэу ъ�ич�№эья 27314 ррэрх, ыъ ьы�нщрщу№ ь ыыъшчыч оъръч
чуьчъ ъ�ич�№щухья н ьрч—ьцъх чрьэщъьэу инрчучучъь— щ� 0,42% (т�
ьчрэ инрчучрщуя цъчучрьэн� ьрч—ьцух —ДбД: 2012 о. Ч 54; 2013 о. Ч
56). Зщ�чуэрч—щ�я ч�ьэ— ррэрх, 39,7%, ыъьрщ�рэ цыисцу, ъ�ъррущр
щуя хиръсрьэнрщщъх энъычрьцъх щ�ыы�нчрщщъьэу. Ц шцъч�х ъэцыыэы
9954 цыисц� хиръсрьэнрщщъ-–ьэрэучрьцъоъ щ�ыы�нчрщуя, н цъэъыых
т�щуч�№эья 39486 ррэрх. —ьыршщъ ррхьэни№э 750 ррэьцух энъычр
ьцух цъччрцэунън: ррэьцур э�щцрн�ч—щыр, нъц�ч—щыр, нъч—цчъыщыр
�щь�ч�чу, ьэируу ыыуцч�рщъоъ энъычрьэн�. 13 ррэьцух энъычрьцух
цъччрцэунън учр№э ныьъцър тн�щур «Дрэьцух ъ�ы�тцъных цъччрцэун
съоч�ьщъ «ъщцрыцуу ц 2020 оъри ыч�щуыирэья ъхн�эуэ— 75% ррэрх
ьуьэрчъх ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя, эыр�ирэья ыънышрщур ц�
чрьэн� ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч н нурр цъчычрць� ъ�ы�тън�эрч—
щых ьъ�ыэух, ъьщънщыч цыуэрыурч –ннрцэунщъьэу ДбД ьэ�щънуэья
–�цуч ъ�ы�тъч, ръыъчщуэрч—щър ъ�ы�тън�щур ьэ�щънуэья ущэр
оы�эъыъч, нррищуч, ьняти№щуч эуыъч ъ�ы�тън�щуя н ьуьэрчр щрыыр
ыынщъоъ ъ�ы�тън�щуя. Гч�нщър ъэчучур ДбД ъэ ъ�щръ�ы�т�эрч—щъх
ьуьэрчы ьъьэъуэ н эъч, чэъ ъщъ ыыррьэ�нчярэ ьъ�ъх ъ�ы�тън�эрч—
щых ны�ъы ыр�рщц� у роъ ьрч—у, щ� ъьщън�щуу цъэъыъоъ нъычуыи
рэья ущрунури�ч—щых ъ�ы�тън�эрч—щых ч�ышыиэ ыр�ёщц� (Ибя).
Дъыъчщуэрч—щър ъ�ы�тън�щур ррэрх ьэ�щънуэья н�сщыч н�цэъыъч
ыънышрщуя ьъцу�ч—щъх ьэ��уч—щъьэу у ьыы�нррчунъьэу н ъ�щрьэнр.
Цъ уьыъчщрщур ъьщънщых ыъчъсрщух –эъх «ъщцрыцуу ьи�ърцэы
р“ ы�ты��ъэ�чу ьъъэнрэьэни№щур ыч�щы чрыъыыуяэух Ч «ръыъсщыр
ц�ыэы». –�ц, р�ьыъыясрщурч йы�нуэрч—ьэн� ррьыи�чуцу с�х� (кци
эуя) ъэ 22 ч�я 2014 о. № 516-ы иэнрысррщ ръцичрщэ «б� иэнрысррщуу
йч�щ� чрыъыыуяэух («Дъыъсщъх ц�ыэы»), щ�ыы�нчрщщых щ� ыънышр
щур –ннрцэунщъьэу ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя у щ�ицу ррьыи�чуцу с�х�
(кциэуя)». «Дъыъсщ�я ц�ыэ�» кциэуу н ьнрыр ДбД ыырриьч�эыун�рэ,
чэъ щр чрщрр 75 % ррэрх ъэ 5 ръ 18 чрэ �ириэ ъхн�чрщы ыыъоы�чч�
чу ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя, н эъч чуьчр 50 % ут щух т� ьчрэ
�№рсрэщых ьыррьэн; щр чрщрр 80 эыьяч ррэрх у ыърыъьэцън �ириэ ъх
н�чрщы ъ�щрьэнрщщычу ыыърцэ�чу ь уьыъч—тън�щурч чрру�-эрхщъ
чъоух, щ�ыы�нчрщщычу щ� ыыъьнрщрщур у нъьыуэ�щур. сыррщрчрьяч
щ�я т�ы��ъэщ�я ыч�э� ырр�оъоучрьцух ы��ъэщуцън оъьир�ыьэнрщщых
(чищуцуы�ч—щых) ъыо�щут�цух ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя ррэрх
ц 2018 оъри ьъьэ�нуэ 100 % ц ьыррщрчрьячщъх т�ы��ъэщъх ыч�эр ичу
Итнрьэщъ, чэъ ъьщънщъх ырьиыь ДбД Ч ущнрьэуцуя н щроъ нырчр
щу ыр�рщц� у ьрч—у. Ц ьуьэрчи ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя ыр�ё
щъц у роъ ьрч—я уриэ т� ыъчъщ—№ н цъщьэыиуыън�щуу уррщэучщъьэу
ыр�рщц�, иьыршщъ ущэроыуыън�щщъх н �ирищух ьъцуич. Еьчу ъ�щрр
ъ�ы�тън�щур ныыъчщярэ т�ц�т оъьир�ыьэн� н нурр “Гбс, эъ эыр�ън�
щуя ц ьъррыс�щу№ у ц�чрьэни ы��ъэы ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя
нъычуыи№эья ъ�щрьэнъч н нурр ьрчрх-ръчъхътяхьэн, ыыънрььуъ
щ�ч—щых, –эщъцич—эиыщых ьъъ�щрьэн у чищуцуы�ч—щых ъ�ы�тън�щух.
Ц ьнрыр ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя ыр�рщъц нырыныр ньэиы�рэ
н ичр�щъ-ыыънрььуъщ�ч—щи№ у энъычрьци№ ъ�щщъьэ—, орр ичуэья
цич—эиыр ны�ъы� ьнърх �ирищрх ыыънрььуъщ�ч—щъх, ьъцу�ч—щъх,
рихънщъ-щы�ньэнрщщъх, оы�ср�щьцъх, –эщъцич—эиыщъх уррщэучщъьэу.
Дъыъчщуэрч—щър ъ�ы�тън�щур ыырны�щ�рэья ут ьнрыы иьчио н ьнр
ыи ыыъутнърьэн� чрчънрчрьцъоъ ц�ыуэ�ч� ыъры�ьэ�№щроъ ыъцъчр
“ъычуыън�щур энъычрьцъоъ ц�ыуэ�ч� ррэрх
ыыъуьхъруэ н
ыыъцрььр рънрыуэрч—щъх ырырр�чу ъэнрэьэнрщщъьэу, нт�учъррхьэнуя ь
ыыънрььуъщ�ч—щыч энъычрьцуч ц�ыуэ�чъч ичырсррщуя ръыъчщуэрч—
щъоъ ъ�ы�тън�щуя. яъррч—№ ныыиьцщуц� ДбД ръчсщ� ьэ�э— чучщъьэ—,
ицъырщрщщ�я н уьцъщщых цич—эиы�х, щ�црчрщщ�я щ� ьчисрщур ъ�щрьэни
у ъэцыыэ�я чуыи ]1]. йрр�оъо ьэ�щънуэья н ыътуцуу ьъэнъычрьэн� уррщ
эучщъьэу ыр�рщц�, ьътр�н�я рънрыуэрч—щых �щь�ч�ч— ъэнрэьэнрщщых
ыътуцух ыъ ръьэусрщу№ ущрунури�ч—щъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ч�ышыиэ�
ыр�рщц�.
Дчя ьи�ърцэън Д�ч—щрнъьэъчщъоъ нррры�ч—щъоъ ъцыио� н�сщыч
янчярэья ыъчъсрщур ут «Н�цуъщ�ч—щъх ьэы�эроуу ррхьэнух н ущэрырь�х
ррэрх р“», н цъэъыъч ьырру ъьщънщых т�р�ч иц�т�щ� т�щуэ� ъ�ы�тъ
н�эрч—щых ыы�н ррэрх, ыыущ�рчрс�щух ц щ�цуъщ�ч—щыч у –эщучрьцуч
оыиыы�ч, ыыъсун�№щуч н –цьэырч�ч—щых иьчънуях ы�хъщън «ы�хщроъ
срнры� у ыыуы�нщрщщых ц щуч чрьэщъьэях. Дчя ръьэусрщуя –эъх т�р�чу
щръ�хъручъ ьътр�э— э�цур иьчънуя рчя нъьыуэ�щуя у ъ�ы�тън�щуя рр
эрх у чъчъррсу цъырщщых щ�ыърън, ыътнъчя№щур уч ьррч�э— ъ�ъьщъ
н�щщых ны�ъы ьнъроъ сутщрщщъоъ ыыррщ�тщ�чрщуя, чэъ эыр�ирэ ы�ы
эщрыьэн� цъырщщых щ�ыърън ьъ ньрчу энъыц�чу срч�рчъоъ �ирищроъ.
Н� щ�ш нточяр, нъьэыр�ън�щщычу нур�чу ър�ыёщщъьэу ррэрх цъырщщых
щ�ыърън ьэ�щъняэья:
с ьъцу�ч—щ�я ър�ырщщъьэ— (чуррыьэнъ, –чы�эуя, ыыунрысрщщъьэ—
цич—эиыр чуы� у ьъоч�ьуя, нцч№чёщщъьэ— н ьъцу�ч—щыр ьрэу);
с цыр�эунщъьэ— (ъьнърщур щъныр нурън эыир�, рут�хщ�, щ�ыърщъх
ыы�трщучщъх цич—эиыы, щ�ыърщых хиръсрьэнрщщых ыыъчыьчън, –цъэрц
с рихънщъьэ— (щрнры��ч—щыр ьыъьъ�ы ущнъычуыън�щщъьэу, щъъь
с нутучрьц�я ър�ырщщъьэ— (–эщъьыъыэ, нутучрьцър ьъъэнрэьэнур
Цъьыуэ�щур энъычрьэнъч рьэ— нъьыуэ�щур чрчънрц� уоы�№щроъ Ч
udens цыр�эунщъ-ущнъыч�цуъщщъоъ ъ�щрьэн�. ”иръсрьэнрщ
щъ –ьэрэучрьцу нъьыуэ�щщых чрчънрц ьыъьъ�рщ ыыущяэ— у суэ— ыъ
ыы�нуч�ч уоы�№щроъ ъ�щрьэн�, э�ц ц�ц ъщ ьъцу�чутуыън�щ иррысу
н�э— ц�чрьэнрщщъ ныьъцух иыънрщ— ьэучя сутщу, щр иыиьц�я ыырръ
ьэ�нчярчыр нътчъсщъьэу у ч�щрныуыия н ъоы�щучрщуях. «�ц ьчуэ�рэ
ръцэъы уьциььэнънрррщуя у ыьухъчъоучрьцух щ�иц Д.«. «уыщ�ыьц�я,
чрчънрчрьцух чъто нъычуыън�чья ьщ�ч�ч� н ы�чц�х хиръсрьэн Ч
ырьрщ, ычяьъц у ыуэи�чън. сънырчрщщ�я «чрх�щут�цуя» чышчрщуя
чъсрэ ыыунрьэу ц ныыъсррщу№ у иэы�эр энъычрьцъоъ ыъэрщцу�ч�
чрчънрц�, чэъ щрыырчрщщъ ъц�срэья эъычътъч ы�тнуэуя цич—эиыы у
рр�чутия цъщцрыэи�ч—щыр ыърхъры ц ДбД ц�ц ц –эщъцич—эиыщъ
чи чрх�щутчи нъьыуэ�щуя э�ч�щэчунъх чучщъьэу, н ррьыи�чуц�щьцъч
црщэыр ы�тнуэуя ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя ррэрх у ррэьцъоъ
рнусрщуя рс(к), нщррырщы рн� ыыърцэ� «чирищух руычъч�э» у «яи
йыърцэ «чирищух руычъч�э» ыр�чутирэья ь 2006 оър� щ� ъьщънр
чрснрръчьэнрщщъоъ ыърхър� ыыу ыърррысцр Н.Ц. Д—яцъщън�, ыъьэъ
ящщъоъ йыррьэ�нуэрчя яущуьэрыьэн� ущъьэы�щщых ррч ръььуу н о. кциэ
ьцр, яущуьэрыьэн� нщршщух ьнятрх рс(к). брч— ыыърцэ�: нъьыуэ�щур
ы�эыуъэутч�, ныянчрщур ьыъьъ�щых ц руычъч�эучрьцъх у ъ�щрьэнрщ
щъ-ыъчуэучрьцъх ы��ъэр ич�щухья, ыъыичяыут�цуя уррх руычъч�эуу у
с нъьыуэ�щур ц�чрьэн, ыыуьищух руычъч�эучрьцуч ы��ъэщуц�ч Ч ъ�
ы�тън�щщъьэу, ыьухъчъоучрьцъх ыъроъэънчрщщъьэу, тщ�щуя ущъьэы�щщых
с ыыунуэур щ�ныцън ъы�эъыьцъоъ уьциььэн�, ичрщуя нрьэу руь
чч�оър�ыя –эъчи ыыърцэи ьъэщу ьэ�ышрцч�ььщуцън ьъ ньрх ыр
ьыи�чуцу ыъчичучу щ�ныцу ъ�щрщуя, ичучуь— нъычичуыън�э— у ъэ
ьэ�ун�э— оръыъчуэучрьцур у –цъщъчучрьцур ущэрырьы ръььуу н чрс
рищ�ыърщъч ыыъьэы�щьэнр, �цэи�чутуыън�чу ыъчичрщщыр н шцъчр
ыътщ�щуя н �щочухьцъч ятыцр. Ц хърр ич�ьэуя н ыыърцэр ич�щурья
ьчиш�№э чрццуу ъэ ьырцу�чуьэън яИД ръььуу, нррищух ыырыър�
н�эрчрх яГИяб, Дуычъч�эучрьцъх �ц�ррчуу яИД ръььуу, ьырцу�
чуьэън ырьыи�чуцу н ьнрыр –цъщъчуцу, ыъчуэъчъоуу у ры. ящъоур
нущ�чуьэы ыъ уэъо�ч ич�ьэуя н ыыърцэр ьънрышучу ыыънрььуъщ�ч—
щых ны�ъы н ыъч—ти утичрщуя чрсрищ�ыърщых ъэщъшрщух, –цъщъчу
Дчя ырьыи�чуцу р�щщых ыыърцэ р�рэ нътчъсщъьэ— ныянуэ— у ыър
ррыс�э— э�ч�щэчуных н ьнрыр ъ�щрьэнрщщых ъэщъшрщух ыр�яэ, р�э—
уч «ыиэрнци н сутщ—» ыиэрч ныррчрщуя црчрных чрьэ н яГИяб, Ду
ычъч�эучрьци№ �ц�ррчу№ яИД ръььуу, “ущ�щьънъ-–цъщъчучрьцух
–�цуч ъ�ы�тъч, энъычрьц�я щ�ыы�нчрщщъьэ— ррэьцъоъ ръыъчщу
эрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя янчярэья ьнъръ�ы�тщъх цъчырщь�цурх щрръ
ьэ�эъчщъьэу энъычрьэн� н ьуьэрчр ъ�щроъ ъ�ы�тън�щуя, нъьыуэын�я
–ьэрэучрьцър ъэщъшрщур у чиньэн� нъьэъыо� чрчънрц� ц ыыуыърр,
ъцыис�№щрчи нрщщъчи чуыи, цич—эиыщъчи щ�ьчрру№, рыиоуч ч№ряч
йыърцэ «яитыц� рчя ньрх» ыр�чутирэья ыъ ущуцу�эунр я.Е. Ну
цъч�рн�, йрынъоъ йыртуррщэ� ррьыи�чуцу с�х� (кциэуя). Ирря ыыъ
рцэ� щ�ыы�нчярэ цич—эиыщъ-хиръсрьэнрщщър ы�тнуэур щ�ьрчрщуя ыр
ьыи�чуцу у т�цч№ч�рэья н ы�ьшуырщуу нътчъсщъьэрх энъычрьцъоъ
у ущэрччрцэи�ч—щъоъ ы�тнуэуя ыр�рщц� ыъьыррьэнъч читыц�ч—щъоъ
нъьыуэ�щуя. Ц р�щщъч цъщэрцьэр ьэ�щъняэья щрт�чрщучы ырьиыьы
ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя ррэрх. –нъычрьц�я щ�ыы�нчрщщъьэ—
ррэьцъоъ ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя янчярэья ьнъръ�ы�тщъх цъч
ырщь�цурх щрръьэ�эъчщъьэу энъычрьэн� н ьуьэрчр ъ�щроъ ъ�ы�тън�
щуя. йъ ьъьэъящу№ щ� 1 ящн�ыя 2015 оър� н ырьыи�чуцр ррхьэни№э
211 �щь�ч�чрх хъчиьуьэън, 118 ъ�ъррущрщух щ�ыърщых ущьэыичрщ
эън, 273 цъччрцэун� ыъ щ�ыърщъчи ырщу№ ут 498 хъыъных цъччрцэу
нън, 602 нъч—цчъыщых ъ�ъррущрщуя. 15 эыьяч ррэрх ич�эья н 85-эу
йыънъряэья ы�тчучщыр ырьыи�чуц�щьцур энъычрьцур цъщциыьы,
ыътнъчя№щур ъыырррчуэ— эрщррщцуу у яыцур р�ыън�щуя н –эщъцич—
эиыщъч хиръсрьэнрщщъч энъычрьэнр (нъц�ч—щых цъщциыь «
ни* тнк нҕн!
» (йъхэр-т�ырн�хэр, ч�ч—чуцу), цъчычрцьщых цъщциыь
Унк нҕн – �нртнс йьрйикь
» (я�ч—чуц Ш щ�ррср� щ�цуу), цъщциыь
нъц�ч—щъ-ущьэыичрщэ�ч—щых �щь�ч�чрх, цъщциыь ррэьцъх �нэъы
ьцъх ырьщу у э�щц� «суы �уhуц» («Зрччя, цъчы�рч— чъя»), ррэьцух
нъч—цчъыщых нрьэун�ч— «”ъыънър рыис�ы», нрьэун�ч— ррэьцух эр
Н�у�ъч—шрр цъчучрьэнъ читыц�ч—щых энъычрьцух ъ�ъррущрщух
ы��ъэ�№э н Н�чьцъч, яроущъ-«�що�ч�ььцъч, сищэ�ыьцъч, —ьэ—-Ач
р�щьцъч, ”�що�ч�ььцъч, —ьэ—-кщьцъч ичиь�х. сэ�чъ �ъч—шр ьътр�
З� ыъьчррщур рн� оър� н ьняту ьъ ьэ�ыэъч ыыърцэ� «яитыц� рчя
ньрх» ы�ьэрэ цъчучрьэнъ ррэрх, т�щуч�№щухья читыцъх. Нръ�хъру
чъ р�ч—шр ы�ьшуыяэ— ьрэ— читыц�ч—щых шцъч, ыъньрчрьэщъ ьътр�
н�э— ух нучу�чы, ъэцыын�э— н Дъч�х у брщэы�х ррэьцъоъ энъычрьэн�
читыц�ч—щыр цыисцу у ьэируу. йыу –эъч щр ьэъуэ т�чыц�э—ья эъч—цъ
щ� ъ�ичрщуу ррэрх, щисщъ ыыунчрц�э— у ыъруэрчрх, ьътр�н�э— ы�тщъ
нъты�ьэщыр ъ�ъррущрщуя, нъьыуэын�э— и шуыъцух ьчърн щ�ьрчрщуя
«�ц у н ч№�ъч щ�чущ�щуу, рьэ— у ыыъ�чрчы: щрхн�эц� ырр�оъоън
ыъ читыц�ч—щъчи ъ�ы�тън�щу№, читыц�ч—щых ущьэыичрщэън, ъ�ъыи
рън�щуя, чрэъручрьцух ыъьъ�ух, ъэьиэьэнур эрхщучрьцух нътчъсщъ
ьэрх рчя ыърцч№чрщуя ц Ищэрыщрэи. Нъ ньр –эу ыыъ�чрчы иьэы�щучы.
с щ�ч�ч� 2015Ч2016 ичр�щъоъ оър� �иррэ ыыънъруэ—ья чъщуэъыущо
ъьищрьэнчрщуя ыыърцэ� щ� ньрх роъ –э�ы�х ь црч—№ ыъьчрри№щроъ
ы�ьыыъьэы�щрщуя щ�цъычрщщъоъ ъыыэ� щ� рыиоур ъ�ч�ьэу ъ�ы�тън�
щуя у цич—эиыы ррьыи�чуцу с�х� у ръььуу, � э�цср ущыр ыроуъщы
суьэрч� ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя щр учррэ цъщциырщцуу н
ныянчрщуу т�р�эцън, ьыъьъ�щъьэрх, ър�ыёщщъьэу у э�ч�щэ� ррэрх. Ц
щ�ьэъящрр нырчя щ��ч№р�рэья ыыъэунъырчуных ыыъцрьь: ь ърщъх
ьэъыъщы, нъьэыр�ън�щщъьэ— ър�ыёщщъьэу ррэрх цъырщщых щ�ыърън,
ь рыиоъх Ш ыыъуьхъруэ ьчрщ� эы�руцуъщщых црщщъьэрх щ� ьъныр
чрщщыр, ыыу –эъч ы�тыиш�№эья –эщъцич—эиыщыр уррщэучщъьэу, чэъ
чырн�эъ ъ�ррщрщурч цич—эиыщъоъ ц�ыуэ�ч� чрчънрц� у ъ�щрьэн�.
З�р�ч� ч�цьучич рчя ьуьэрчы ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя ррэрх,
щ� щ�ш нточяр, ьъьэъуэ н ыырчъччрщуу ьэы�эроуу нысун�щуя н ьэы�
эроу№ ы�тнуэуя н иьчънуях х�ъь�, щрьэ��уч—щъьэу у щриьэъхчунъоъ
ьъьэъящуя ъ�щрьэн�. йъры�ьэ�№щрр ыъцъчрщур ыъьыррьэнъч ръыъч
щуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя учррэ нътчъсщъьэ— ы�тнуэ— ц�чрьэнрщщъ
щъныр ыърхъры щ� ъьщънр –эщъцич—эиыщых црщщъьэрх у щ�ичщых ръ
Гйоплфспгб, Ф.Б. Ейбмпд нйспгьц пвсбипгбужмэоьц тйтужн Уйцпплжбо
тлпдп й Бслуйшжтлпдп сждйпопг 1 Гйоплфспгб Ф.Б., Тжнжопгб Б.Е., аесйцйотлбё
— Т. 36-42.
Гйоплфспгб, Ф.Б. Тпиебойж фтмпгйк емё сбигйуйё убмбоумйгьц ежужк
лпсжооьц нбмпшйтмжооьц обспепг Тжгжсб, Тйвйсй й Ебмэождп Гптуплб 1
Гйоплфспгб Ф.Б., Ржуспгб Н.Р. 11 Ржебдпдйлб Тжгжсб: рбсуожстугп гп йнё
сжвжолб: нбужсйбмь Гтжспттйктлпк обфшоп-рсблуйшжтлпк лпохжсжочйй
(Тбмжцбсе, 27 нбсуб 2013 д.) 1 Пвщжтуг. рбмбуб Спт.Хже.; Бттпч. лпс. нб
мпшйтм. обс. Тжгжсб, Тйвйсй, Ебмэождп Гптуплб СХ, Рсбгйужмэтугп Сжтр.
Тбцб (алфуйё); Рсбгйужмэтугп анбмп-Ожожчлпдп бгупопно.плс.; Ио-у обч.
щлпм Сжтр. Тбцб (алфуйё); Ио-у обс. Тжгжсб СДРФ йн. Б.И. Джсчжоб. — Нп
Лйсобстлбё, Е.Л. Homo Musicus. 1 Нфиьлбмэопж йтлфттугп й пвсбип
гбойж г ефцпгопн сбигйуйй мйшоптуй й пвщжтугб: твпсойл тубужк й нбужсй
бмпг Нжзефобспеопдп лподсжттб. 1 Тпту. Б.Г. Гбсмбнпгб, И.Д. Рбгмпгб; пуг.
(À¼úÿãûé¼ûí ÿíã’àâ’ ýòãûé ¼ûêúåò â’àíÿâàòûëã’ýí ÷àâ’÷ûâà÷ã’ýíà¼:
1. »ущонуьэучрьцух ыыърцэ ръц�тын�рэ, чэъ ятыц у цич—эиы� рру
Итичрщур ятыц� янчярэья ьыррьэнъч, ыъчъо�№щуч ыъщяэ— цич—эи
ыи у �ыэ цъырщщъоъ щ�ьчрруя. ктыц Ш –эъ щр эъч—цъ ьуьэрч� оы�ч
ч�эуцу у чрцьуцу. бщ ыътнъчярэ р�э— ъыырррчрщур цич—эиыр, ыыуыъ
рр, уьэъыуу, ыъри чрчънрчрьцъчи у роъ ыъръьчънщъх. ктыц янчярэья
ч�ьэ—№ цич—эиыы ]10; 5]. «ъор� чрчънрц оънъыуэ, ъщ ъ�ы�щ�рэья ц
цъчи-чу�ъ. –�цуч ъ�ы�тъч, ч№�ър чущонуьэучрьцър уььчррън�щур
ръчсщъ нцч№ч�э— цич—эиыщых цъщэрцьэ рчя ыъчщъоъ �щ�чут� р�щщых
ъ ятыцр ]9; 15]. йъщуч�щур нт�учъьняту ятыц� ь цич—эиыъх ъьъ�рщщъ
н�сщъ рчя ятыцъных уььчррън�щух, цъор� щъьуэрчу ятыц� ырырхъряэ
ь ърщъоъ ятыц� щ� рыиоъх, н ьъцу�ч—щъч цъщэрцьэр –эъ щ�тын�рэья
«ятыцъныч ырырхъръч» ]7]. «ктыцъных ырырхър» ыыъуьхъруэ эъор�,
цъор� чщъоур щъьуэрчу ырырьэ�№э оънъыуэ— щ� ыърщъч ятыцр у щ�
чущ�№э уьыъч—тън�э— ьъцу�ч—щъ ръчущуыи№щух ятыц, н ч�ьэщъьэу,
съхы�щрщур щ�хърящухья ыър иоыътъх уьчртщънрщуя ятыцън янчя
рэья н�сщыч –чрчрщэъч �рырсщъоъ ъэщъшрщуя цъ ньрчи ы�тщъъ�ы�
ту№ чрчънрчрьцух цич—эиы у щ�ьчрруя. чч�оър�ыя ятыци ыыъръчс�
№э суэ— щ�шу эы�руцуу, ятыц ыыъ�иср�рэ ущэрырь ц ыътщ�щу№ чуы�
у ьыъьъ�ьэнирэ ыыъянчрщу№ ин�срщуя ц щ�шрчи ыыъшчъчи, янчярэья
Ц р�щщъх ы��ъэр чы ъ�ъ�щ�рч щ�шу р�щщыр, ьъ�ы�щщыр н хърр
ыр�чут�цуу ыыърцэ� ръцичрщэуыън�щуя ч�чъутичрщщых щ�ырчух Ш
оънъыън цъыяцьцъоъ ятыц�. срнрыщыр щ�ырчуя цъыяцьцъоъ ятыц�
(«�чч�эц�) ъэчуч�№эья ъэ ънуцу�ч—щъоъ ру�чрцэ� (н �ъч—шущьэнр
Дъцичрщэ�ч—щ�я чущонуьэуц� Ш щън�я у �ыьэыъы�тнун�№щ�яья
ьи�руьцуычущ�. Дъцичрщэ�ч—щ�я чущонуьэуц� эыр�ирэ �ъчрр эрьщъоъ
ьъэыирщучрьэн� –эщъоы�нучрьцух у чущонуьэучрьцух ы��ъэ, ыъщуч�
щуя ятыц� н ъыырррчрщщых н�сщых цъщэрцьэ�х. Дрэ�ч—щъ ыыъ�щ�
чутуыън�н чущонуьэучрьцур р�щщыр, чы уьыъч—тирч цъщцырэщыр
ыыучрыы ут щ�шроъ ыыърцэ�, чэъ�ы ыъц�т�э— ъ�щур чъчрщэы, ц�ь�№
щурья нт�учъьняту ятыц� у цич—эиыы. счушцъч ч�ьэъ ятыц ьчуэ�рэья
ь�чъ ьъ�ъх ы�тичр№щучья янчрщурч н ьъцу�ч—щых учу цич—эиыщых
Цт�учъьнят— ятыц� у цич—эиыы ыыррьэ�нчярэ ьъ�ъх ъьъ�и№ ыыъ
�чрчи ыыу ы��ъэр ь ятыц�чу, щ�ыыучры ь э�цучу, ц�ц цъыяцьцух,
цъор� ырч— ъэррч—щъх оыиыыы оънъыящух ыъьэрырщщъ уьчрт�рэ. срх
ч�ь ыъчэу щрэ ч№ррх н нъты�ьэр ръ 35 чрэ, ьнъ�ърщъ оънъыящух щ�
цъыяцьцъч ятыцр. Н�ыыучры, ыыу �щцрэуыън�щуу ьэиррщэън й�ч�щ
ьцъоъ ырр�оъоучрьцъоъ ичучущ� �ычъ иьэ�щънчрщъ, чэъ цъчучрьэнъ
ич�щухья, нч�рр№щух ы�тоънъыщыч цъыяцьцуч ятыцъч, н ырыуър ь
’рчънрц у роъ чуы нцч№ч�№э эыу ьъьэ�нчя№щур: 1) ъцыис�№щух
нщршщух чуы, ыр�ч—щи№ ррхьэнуэрч—щъьэ— Ш ычщиэ–щиэ; 2) чуы ыырр
ьэ�нчрщух у ыъщяэух чрчънрц� ъ� –эъч чуыр, эъ рьэ— роъ чышчрщур,
ыьухуци, чуыънъттырщур учу нуррщур ъцыис�№щроъ чуы�, Ш ч�эц�ё ј
оыхјыщ; 3) чуы ьчън, ъ�ътщ�ч�№щух –эу ыыррьэ�нчрщуя у ыъщяэуя, эъ
ктыц щ�хъруэья чрсри чрчънрцъч у нътррхьэни№щуч щ� щроъ нщрш
щуч чуыъч ]4, ь. 28Ч38]. ’рчънрц ь ырынъх чущиэы ыъянчрщуя щ� ьнрэ ьчы
шуэ тницу ьнъроъ ыърщъоъ ятыц� ]1]. ктыц тщ�цъчуэ роъ ь ъцыис�№щуч
чуыъч, щ�нятын�я рчи эъ нуррщур, эи ц�ыэущи, цъэъыи№ «щ�ыуьън�чу»
ръ щроъ у �рт щроъ. брщънырчрщщъ чрырт ятыц чрчънрц ыъчич�рэ ыырр
ьэ�нчрщур ъ чуыр у ъ�щрьэнр, ччрщъч цъэъыъоъ ъщ ьэ�ч, ъ роъ цич—эиыр,
эъ рьэ— ъ ыы�нуч�х ъ�щрсуэуя, ьуьэрчр црщщъьэрх, чъы�чу, ыънрррщуя.
’рчънрц ыъщуч�рэ чуы чрырт уьыъч—тън�щур ятыц�, у �рт ятыц� чуы �рь
ьчыьчрщ. ктыц щр ьищрьэнирэ нщр чрчънрц�, у чрчънрц щр ьищрьэнирэ нщр
ятыц�. ктыц ъэы�с�рэ ъцыис�№щух чрчънрц� чуы, цич—эиыи, ьътр�щщи№
эрчрх ц
ррэяч. бщ уоы�рэ н�сщи№ ыъч— н ъэщъшрщуях чрсри ч№р—чу.
ктыц ъэы�с�рэ чуы у цич—эиыи у нъычуыирэ чучщъьэ— роъ щъьуэрчя.
бщ уоы�рэ �цэунщи№ ыъч— н нъычуыън�щуу х�ы�цэры� чрчънрц�, ыънррр
щуя, ъэщъшрщуя ц сутщу, ц ч№ряч, ыыррьэ�нчрщух ъ ыъчу у чрьэр н ъ�щр
ьэнр. Ц хърр ръцичрщэ�ч—щъоъ ыыърцэ�, ьнят�щщъоъ ь утичрщурч ырчу цъ
н�рэ
ырырхър ц ръчущуыи№щрчи ыиььцъчи ятыци у щр чъсрэ т�ыуь�э— ррэьци№
ырч— щ�ыыячи№, ыъэъчи чэъ ррэу щр ьъцу�чутуыън�щы н ятыцр. –рч щр
чрщрр рщр чъсщъ т�ыуь�э— нъьыъчущ�щуя ьэ�ышух ы�ььц�тчуцън ъ� ух
ррэьэнр.
Ц ц�цъх ьэрырщу ятыц чъсрэ �ыэ— ьнуррэрчрч цич—эиыы? брч—
щ�шрх ы��ъэы Ш ыыънрыуэ— н�цэы цич—эиыы щ� ч�эрыу�чр ятыц� рр
щъьуэрчрх, эъ рьэ— ц�срър ыъчъсрщур, ц�срых ыыущцуы –эщучрьцъх
«ич—эиы� чъсрэ ыънрыхщъьэщъ чрщяэ—ья ыър нчуящурч урръчъоуу,
ыыъы�о�щры, ыъчуэучрьцух эыр�ън�щух нырчрщу. ктыц, ц�ц утнрьэщъ,
щр эъч—цъ ъэы�с�рэ, щъ у хы�щуэ цич—эиыи у ырырр�рэ рр ъэ ърщъоъ
ыъцъчрщуя ц рыиоъчи. Итичрщур ятыц� ыъчъо�рэ ныянуэ— цич—эиыщыр
ъ�ы�тцы. йыу т�ыуьу ырьыъщррщэы ьырцу�ч—щъ щр ъыы�шун�№эья,
щъ н хърр ы�ььц�т�, рьэрьэнрщщъ, чъсщъ итщ�э— щисщи№ ущнъыч�
цу№. Иььчррън�эрч— щр чъсрэ итщ�э— ыърыъ�щъьэрх �рт ырырнър�
Ц чрсрищ�ыърщъх –цьырруцуу щ� «�чч�эци (ь 28 ящн�ыя ыъ 3
�ыырчя 2013 оър�) ыыущуч�чу ич�ьэур Ачрць�щры «ущо, Ц�чрщэущ�
ръч�щънщ� Дррыц, Ащ�эъчух Ащ�эъч—рнуч съыъцущ (чущонуьэ, �ьыу
ы�щэ Ищьэуэиэ� уч. Ц. чрыущо�). йыърцэ нущ�щьуыирэья т� ьчрэ оы�щ
э� Ш йыъоы�чч� рчя ръцичрщэ�цуу уьчрт�№щух ятыцън ”�щь� р�и
тущо� (E
P) ыыу дцъчр нъьэъчщых у �ныуц�щьцух ятыцън (S
йъръ�щых ыыърцэ щрнътчъсщъ ъьищрьэнчяэ— н ърущъчци, щръ�
хъруч� цъччрцэунщ�я ы��ъэ�. А. «ущо, ц�ц ъыры�эъы, ъьищрьэнчяч
т�ыуьу ь уьыъч—тън�щурч цуныъных нурръ- у �ируъ�ыы�ы�эън. Ц.р.
Дррыц у А.А. съыъцущ ыыънъручу �рьрры, ру�чъоу рчя т�ыуьрх щ�
рних ру�чрцэ�х цъыяцьцъоъ ятыц� (ч�нчинрщьцъч, щычыч�щьцъч) у
чицъэьцъч. сънчрьэщыр уььчррън�щуя (Ц.р. Дррыц у А.Д. «ущо) щ�
«�чч�эцр ьнят�щы ь утичрщурч ятыцън, эъ рьэ— ъэщъьяэья ц ьнрыр
чущонуьэуцу. иэу щ�ичщыр уььчррън�щуя ыыънъряэья иср н эрчрщур
17 чрэ, щ�чущ�я ь 1995 оър� (Ц.р. Дррыц ыъруч�ь— н Црыхщух й�х�ч�х
у янчярэья щъьуэрчрч –эъоъ ру�чрцэ�; ъщ� ц�щрур�э нучъчъоучрьцух
щ�иц у ръчоър нырчя ы��ъэ�ч� ичуэрчрч, ьрхч�ь Ш ыырыър�н�эрч— у
чрэъруьэ. съыъцущ утичуч �ч№эъыьцух ру�чрцэ, иср �иричу нтыъь
яы т�ыуь�чу ущэрын—№ и ырьыъщррщэън Ш щъьуэрчрх иьэщъх ырчу
н ьрч�х –учучуцу, ”�учущъ, сыррщур й�х�чу, Ач�хн�яч, я�щучы у и
ыыррьэ�нуэрчрх ьрч� й�ырщ—. иэъ т�ыуьу �рьрр, т�о�ръц, ыъоънъыъц,
ъыуь�щуя ыуэи�чън, ьц�тъц, ы�ььц�тън у уоыы щ� �и�щр. Ц ъьщъни цъ
ыяцьцъх ыуь—чрщщъьэу ыъчъсрщ ч�нчинрщьцух ру�чрцэ цъыяцьцъоъ
срхч�ь щ� –эъч ру�чрцэр ыи�чуци№эья о�трэы, нрриэья ы�руъ у
эрчрырырр�чу, утр�рэья чуэры�эиы�, ыыънъряэья иыъцу н шцъч�х ъэ
–уоуч—ьцъоъ ы�хъщ�, црщэы� «�чч�эцу, ръ ьрнры�. Н� �ч№эъыьцъч
’�нчинрщьцух ру�чрцэ н ”�учущъ, сыррщух й�х�ч�х у Ач�хн�ячр
учррэ нъщъчъоучрьцур у чрцьучрьцур ъэчучуя ъэ ънуцу�ч—щъоъ ру
�чрцэ�. ктыц сыррщух й�х�чрх у Ач�хн�яч� ъьъ�рщщъ ущэрырьрщ ут-
т� цъщэ�цэ� ь чицъэьцуч ятыцъч. яы и�рручуь— н –эъч, т�ыуь�н чис
ьци№ у срщьци№ ырч— щ� чицъэьцъч ятыцр н ь. Ач�хн�яч. йрщсущьцух
ч�нчинрщьцух ру�чрцэ щрьищрьэнрщщъ ъэчуч�рэья ъэ ънуцу�ч—щъоъ,
яы т�ыуь�чу ырьыъщррщэън ут Црых-й�ырщу щ� т�ы�рр я�о�р�щ
ьцъх ъ�ч�ьэу, � э�цср ут сч�иэщъоъ у –ъчънцу н нъьэъчщъх ч�ьэу
йрщсущьцъоъ ы�хъщ�. Н� ырщсущьцъч щычыч�щьцъч ру�чрцэр оънъ
ыяэ чрщрр 10 чрчънрц. Ц ьрчрщуу й�ырщу учррэья, чъсрэ �ыэ—, ыяэ—
оънъыящух, щъ эъч—цъ рн� учу эыу чрчънрц� Ш ррхьэнуэрч—щъ хъыъ
шур ущнъыч�щэы рчя чущонуьэучрьцъоъ уььчррън�щуя. Н� н�хцрщън
ьцъч ру�чрцэр �ычъ ъ�щ�ыисрщъ эъч—цъ рнър оънъыящух, щъ ърущ
ъэц�т�чья ъэ т�ыуьу, иэнрыср�я, чэъ щр тщ�рэ ятыц�. Дыиоъх ыы�ц
эучрьцу щр нч�рррэ ьнъ�ърщъ у чъсрэ �ыэ— цч�ььунуцуыън�щ ц�ц
З�ыуь— ыыъхъруч� ьчрри№щуч ъ�ы�тъч: ырьыъщррщэ нрррэ щрыыу
щисррщщи№ �рьрри, уррэ ьнъ�ърщър ъ�щрщур уььчррън�эрчя у ъыы�
шун�рчъоъ. бэчрэуч, чэъ щрьцъч—цъ ы�т чы нътны�щ�чуь— ц ърщуч
у эрч ср ч№ряч, чэъ�ы эрч ь�чыч ыъроъэънуэ— ьъ�рьррщуцън рчя
ьнъ�ърщъоъ цъщэ�цэ�. — �ъч—шущьэн� ущнъыч�щэън �ычъ чэъ ьц�т�э—
�ирищуч ыъцъчрщуяч, щъьуэрчяч р�щщъоъ ру�чрцэ�. Цьр ъщу ьъоч�
ьучуь— ич�ьэнън�э— н уььчррън�щуу, иэнрыср�я, чэъ ьъхы�щрщур яты
ц�, цич—эиыы у �ыэ� ъчрщ— н�сщъ. йыу ы��ъэр ь ырьыъщррщэ�чу чы
чиньэнън�чу ух срч�щур ыъчъч—, ррхьэнън�э—. «�срых ич�ьэщуц-ыр
Н�ш ыыърцэ Ш ръцичрщэ�ч—щ�я чущонуьэуц� цъыяцьцъоъ ятыц�,
цъэъыых ъэщъьуэья ц чуьчи уьчрт�№щух. йыррьэ�нуэрчу чрсрищ�
ыърщъх щ�ичщъх чущонуьэуцу ьчуэ�№э: чэъ�ы ьъхы�щуэ— у нътыъруэ—
ятыц, роъ щръ�хъручъ ръцичрщэуыън�э—. йър ръцичрщэуыън�щурч н
чущонуьэуцр ыъщуч�рэья ьъхы�щрщур щ� ч�эрыу�ч—щых щъьуэрчях эрц
ьэън, тницъных т�ыуьрх, нурръ, сунъх ырчу щ� ыърщых (цъыяцьцъч,
чицъэьцъч) ятыц�х. Дъцичрщэ�ч—щ�я чущонуьэуц� ъэщъьуэья ц ъ�щрчи
’рырт чущонуьэуци чы ыъчич�рч тщ�щуя ъ� уьэъыуу, оръоы�нуу у
эъыъоы�нуу ы�хъщ�, н�ищр, �уъчъоуу, чрруцущр, нърщщыр тщ�щуя.
—тщ�рч ъ эы�руцуъщщъч нъьыуэ�щуу: эыирънъч, щы�ньэнрщщъч, –цъ
чъоучрьцъч. йыррьэ�нчя№э �ъч—шъх ущэрырь тщ�щуя чрьэщъх чрэр
ъыъчъоуу. Цьр –эу ьнрррщуя чы щр ы�тррчячу, учрщщъ –эи ущнъыч�
яы т�ыуьын�чу оънъыящух ыыу ыъчъщу ыыънрььуъщ�ч—щъх нурр
ъц�чрыы у щ� ъэррч—щых цуныънъх ыыънрььуъщ�ч—щых руцэънъщ.
Ц �ъч—шущьэнр ьчич�рн чы уьыъч—тън�чу ырэчучщых чуцыънъщ рчя
ръьэусрщуя ч�цьуч�ч—щъоъ ц�чрьэн� т�ыуьу оъчъь� ыыу чущучут�
цуу нъщънъоъ шич�. Цьр цуныъныр т�ыуьу ьъхы�щя№эья щ� ъыуоу
щ�ч—щых ц�ыэ�х S
, цъэъыыр щр уьыъч—ти№эья ыънэъыщъ. иэу ц�ы
эы э�цср цъыуыи№эья щ� �ъч—шъх рнихэры���хэщых срьэцух руьц.
б�ы��ъэ�щщыр нрыьуу т�ыуьу цъыуыи№эья щ� эыу ы�тщых нщршщух
срьэцух руьц�, ыъ ърщъчи рчя ц�сръоъ ут ччрщън уььчррън�эрч—ьцъх
цъч�щры. Цъ нырчя –цьырруцуу ърущ срьэцух руьц �ыч ыънырсррщ,
щъ �ч�оър�ыя эъчи, чэъ �ычъ ьррч�щъ щрьцъч—цъ цъыух т�ыуьрх, ч�
Ц ырыни№ ъчрырр— чы т�ыуьын�чу чуны у рыиоур ы�ььц�ты, цъ
эъыыр янчя№эья иьэщъх чуэры�эиыъх цъыяцьцъоъ щ�ыър�. «ъщрчщъ, щр
ньр оънъыящур чъоиэ ы�ььц�тын�э—, хъэя ыырцы�ьщъ нч�рр№э ыърщыч
ятыцъч. йъ–эъчи чы ыршучу т�ы�щрр т�ыуьын�э— ы�тоънъы чрсри
Ц.р. Дррыц у ущнъыч�щэ�чу щ� ы�тщыр эрчы: ыърьэнъ, ыуэи�ч—щыр
ррхьэнуя, ырчуоуътщыр и�рсррщуя, ьнящрщщыр чрьэ�, ы�ььц�ты ъ
бьъ�рщщъ н�сщы �ычу ырьыъщррщэы, чуьэъ оънъыящур щ� ыър
щъч ятыцр, цъэъыыр щр учрчу ъ�ы�тън�щуя у ьъхы�щучу чуьэъэи цъ
ыяцьцъоъ ятыц�. Ц р�щщъх ьэ�э—р чы ы�ььчъэыуч эъч—цъ ы�ььц�ты
сц�туэрч—щуц� бчрыј�, ьчры�я ь ррэьэн�, ьчыш�ч� чщъоъ ьц�
тъц у ы�ььц�тън. Ц рр ы�ььц�т�х чы нуруч црчъьэщъьэ— нъьыыуяэуя
чунъчъоучрьцух ьц�тъц ъ «ихцыщяЭи, ъ ьрч—р. бщ� ъыуьын�ч� ъ�щур
х�ы�цэрыы орыърн (т�ыуьу 17.04.1998). Аыхунщыр т�ыуьу ырьыъщррщэ�
Дрэј–нУыэ �ычу н ъьщънщъч ъ �ртычящщъч нъыъщр Ц–чнычэычоУыщ. р�ь
ьц�ты Аыъ ыъьнящрщы ъ�ыч�яч, цъэъыыр ъщ ыънрр�ч чрырт ьц�тцу. «ъ
ыъэцур �ыэъныр ы�ььц�ты ьэ�ыуц� Ачч№ (ц ьъс�чрщу№, ъщ иср ичры)
Ш ъ чъчъръьэу, №щъьэу, ш�ч�щ�х. Ц роъ ырчу ыыррьэ�нчрщ� �ъо�э�я
эрычущъчъоуя ъ �ъо�эыыях.
Иьэъыучрьцур ы�ььц�ты чирыъх ���ишцу Аыыј� Ш ъ ырырьрчрщуях
ч№ррх. Ищэрырьрщ рр сутщрщщых ъыыэ: тщ�щуя ъ ыы��х, тнрыях; ъ ыър
ьэнрщщых ъэщъшрщуях. Иьэъыучрьцур ы�ььц�ты рыиоъх ьц�туэрч—щуцы
Ш Аэ�э, цъэъыыр ъщ� ь�ч� ьчыш�ч�, Ш ъ цы�ьщъ�ычрхц�х. Ищэрырьщы
ы�ььц�ты ъ эы�руцуъщщых тщ�щуях срщщущы Ин–нУј– (–э� ы�ььц�тчуц�
э�цср ишч� ут сутщу). «�н�нУј� ы�ььц�т�ч� ъ ррэьэнр у ьнърх ыъръьчън
ч—р.
Ц щ�ьэъящрр нырчя ьъхы�щрщур ятыц�, цич—эиыы у эы�руцух цъ
ыяцън ъьищрьэнчярэья, ц�ц чы иср оънъыучу, ыиэрч утичрщуя ыърщъ
оъ ятыц�, –нуыщъоъ нрщ�щуя щ� ыърщъч ятыцр, ыи�чуц�цух н о�трэр
«Н�ыърънч�ьэур», ич�ьэуя н ьрч—ьцух, ыъьрчцъных чрыъыыуяэуях.
бьъ��я ыъч— ъэнъруэья рихънщъчи нъьыуэ�щу№ чучщъьэу. чъч—ш�я
счрри№щ�я оыиыы� ырьыъщррщэън Ш ч№ру, ыъчичуншур ныьшрр
ъ�ы�тън�щур у ыырцы�ьщъ нч�рр№щур ыърщыч ятыцъч, щ�ыыучры,
нъьыъчущ�щуя ъ ррэьэнр руцэъы� эрчры�руъцъчы�щуу «Ец�нУ». бщу
ыъчичучу ныьшрр ырр�оъоучрьцър ъ�ы�тън�щур н »рщущоы�рр у ьэ�
рърщъх ятыц янчярэья хы�щучущрч ньроъ ы�тщъъ�ы�туя щ�цъ
ычрщщых тщ�щух, сутщрщщъоъ ъыыэ�, ъ�ыч�рн. Н�чу �ыч ьъ�ы�щ
ч�эрыу�ч ыъ чучщыч учрщ�ч, цъэъыыр ьрхч�ь ьэ�чу н�чучуячу, щ�
тн�щуячу ыъьрчцън, оръоы�нучрьцучу щ�тн�щуячу, ыыънъруэья ути
Ц щ�ьэъящрр нырчя нрриэья ы�ьшуныънцу щ� цъыяцьцъч (ч�нчи
нрщьцъч, щычыч�щьцъч ру�чрцэ�х), чицъэьцъч ятыц�х. ррр�цэуыи№э
ья �ыхунщыр т�ыуьу, ьррч�щщыр А.Д. «ущоъч н ыъртрц�х ыъ ъцыиои ь
1995 ыъ 2012 о. йыънъруэья ъыуь—, р�№эья ы�тъяьщрщуя ц нъэъоы�
нуяч –цьырруцуу рчя ыъроъэънцу цщуоу. срхч�ь оъэънуэья ч�эрыу�ч
рчя т�ыуьу
-руьц� ь ьи�эуэы�чу щ� цъыяцьцъч, ыиььцъч у �щочух
ьцъч ятыц�х, ь эы�щьцыуыцурх щ� цуыуччуцр у я“А (чрсрищ�ыър
щых нъщрэучрьцух �чн�нуэ). иэъ щ�ичщър чич—эучррухщър ыъьъ�ур
« ъцъщч�щу№ ьыъц� ррхьэнуя оы�щэ� �иррэ ыъроъэънчрщ� ц ныыи
ьци цщуо� ь ырырнъръч ы�ььц�тън ь цъыяцьцъоъ щ� ыиььцух у �щочух
ьцух ятыцу. Ц –эъ щ�ичщър утр�щур ыч�щуыирэья нцч№чуэ— ыърыъ�щыр
�щщъэ�цуу оы�чч�эуцу, –эщъоы�нучрьцур ы�тъяьщрщуя, ьъьэъящур
ут ььычъц щ� ьъъэнрэьэни№щур ыи�чуц�цуу у ыъяьщуэрч—щыр ыыучр
иэъэ ыыърцэ ыъчъсрэ чущонуьэ�ч н хърр р�ч—щрхшрх ы��ъэы ьъ
тр�э— �ъчрр ъ�шуыщи№ ��ти р�щщых цъыяцьцъоъ ятыц�. я�эрыу�чы
�ириэ ыъчртщы рчя эрх, цэъ ущэрырьирэья ру�чрцэ�чу цъыяцьцъоъ
ятыц�, ырр�оъо�ч у ъ�щрьэнрщщыч ъыо�щут�цуяч ыъ ьъхы�щрщу№ у
Н�ичщыр ч�эрыу�чы щ�шрх –цьырруцуу чъоиэ �ыэ— уьыъч—тън�
Цурръьърчцу ь щ�ичщыч –эщъоы�нучрьцуч ч�эрыу�чъч –эух цъ
ч�щруыънъц щ� «�чч�эцр �ычу ъьэ�нчрщы рчя ьънчрьэщъх ы��ъэы
щ�р ятыцъч ич�ьэщуц�ч –цьырруцуу. Ц 2006 оъри н утр�эрч—ьэнр
«Дыън�» нышч� цщуо� рчя ръыъчщуэрч—щъоъ чэрщуя ич�щухья 5Ч7-х
цч�ььън «яичоущ–нУ чычј ычё», н цъэъыъх ыыррьэ�нчрщы ьц�тцу рчя
чэрщуя н ьыррщух цч�ьь�х шцъч ъцыио�. Ц ъьщъни цщуоу ыъчъсрщ щ�
ичщых –эщъоы�нучрьцух ч�эрыу�ч, ьъ�ы�щщых А.Д. «ущоъч нъ нырчя
Ц о�трэр «Н�ыърънч�ьэур» нышчу ьэ�э—у: щ� цъыяцьцъч ятыцр Ш
«Н�шр ущэрын—№» ъ щ�ичщых ыртич—э�э�х –цьырруцуу щ� цъыяцьцъч
ятыцр (№ 41 ъэ 25.05.2013), щ� ыиььцъч Ш «б ьрнрыщъх –цьырруцуу»
съ�ы�щщых ч�эрыу�ч �иррэ ьр�щ щ� хы�щрщур н Аыхун уьчрт�№
щух ятыцън (E
R) н »ъщръщр, н цуныънъх чущонуьэучрьцух �ыхун
ыыу рАН н яъьцнр. «ъыуу нышрщ�тн�щщых щ�ичщых ч�эрыу�чън н
й�ч�щр �ириэ ьр�щы н «“ «Гб— ДбЦ ««Ий«й», н «Г— ««Нб–», «Гб—
чъчрр ррэ�ч—щър ы�ььчъэырщур ятыц� ыътнъчуэ ныянуэ— ьырцу
�ч—щыр эрычущы у ныы�срщуя, цъэъыыр ыыррыъч�о�№э очи�ъцур
цич—эиыщыр ыъщяэуя. иэу цич—эиыщыр цъщцрыэы чъоиэ �ыэ— иэы�чрщы
учу, ыъ цы�хщрх чрыр, утчрщуэ— ьнъу цъщщъэ�цуу ыыу ух ырырр�чр
щ� ыиььцъч ятыцр. бчрнурщъ, чэъ щ�ш ыыърцэ чъсрэ нщрьэу �ъч—шъх
нцч�р н ятыцътщ�щур, ыырръьэ�нчяя ъ�шуыщых ч�эрыу�ч ыъ цъыяц
ьцъх ырчу. бщ э�цср ыътнъчуэ ръыъчщуэ— ьнрррщуя н ъ�ч�ьэу –эщъ
Ежеьл, Г.С. Пвсбипгбойж ужснйопг спетугб й тгпктугб г лпсёлтлпн
ёиьлж 11 Тжгжспгжешжтлйж йттмжепгбойё: нбужсйбмь Джсчжопгтлйц шужойк.
аиьл й хпмэлмпс бмяупсчжг 1 Лйвсйл Б.Ж., Лпеибтпг Т.Г., Нфсбгэж
Ужс-Нйобтпгб, Т.Д. Мйшоптуэ, ёиьл, лфмэуфсб 11 Тпгсжнжооьж ужп
Тжрйс, Ю. Тубуфт мйодгйтуйлй лбл обфлй 11 Иивсбооьж усфеь рп ёиь
Тжрйс, Ю. аиьл 11 Иивсбооьж усфеь рп ёиьлпиобойя й лфмэуфспмп
Austin P., Sallabank J. Introduction 11 The Cambridge Handbook of En-
dangered Languages 1 ed. P. Austin, J. Sallabank. Cambridge, 2011. P. 1—26.
Grinevald C., Bert M. Speakers and Communities 11 The Cambridge
Handbook of Endangered Languages 1 ed. P. Austin, J. Sallabank. Cambridge,
2011. P. 45—65.
Hanks W. Language and Communicative Practices. Boulder, Co, 1996.
10.Hockett C. Language and Culture: A Protest 11 AmAnth. 1950. 52 (1). C.
11. Nagayama Y. Alutor 11 Grammatical Sketches from the Field 1 ed. Y.
Yamakoshi. Tokyo, 2011. С. 257—302.
12. Sapir E. Language: An Introduction to the Study of Speech. N. Y., 1921.
13. Sapir E. The Unconscious Patterning of Behavior in Society 11 Selected
Writings of Edward Sapir in Language, Culture and Personality 1 ed. D. G.
Mandelbaum. Berkeley, 1949 (1927). С. 546—559.
14. Silverstein M. The Limits of Awareness 11 Linguistic Anthropology: A
Reader 1 ed. A. Duranti. Oxford, 2001 (1980). С. 382—401.
15. Silverstein M. ’Culturalд Concepts and the Language-Culture Nexus 11
Current Anthropology. 2004. № 45 (5). С. 621—652.
16. Woodbury A. C. Language Documentation 11 The Cambridge Handbook
of Endangered Languages 1 eds. P. K. Austin, J. Sallabank. Cambridge, 2011. P.
Н�ыърщъьэу ’ицъэцу, ц�ц у ньр щ�ыърщъьэу срнры�, сунищур н
ьиыъных ьрнрыщых иьчънуях, учр№э �ъо�эых у црщщых ъыыэ нъьыу
йрр�оъоучрьцур тщ�щуя ырырр�н�чуь— чщъоур нрц� ъэ ыъцъчрщуя
ц ыъцъчрщу№. Цъьыуэ�щур ъьщънын�чъь— щ� эыиръных эы�руцуях ьр
ч—у, ьэъх�ущ�, ъьищрьэнчячъь— н ыыъцрььр ыъньррщрнщъоъ ъ�щрщуя
ыъруэрчрх у ррэрх. Итъ рщя н ррщ— ыр�ёщц� оъэънучу ц р�ч—щрхшрх
Ц щ�шу рщу щъныр иьчънуя утчрщучу ицч�р сутщу, ущэрырьы ьр
нрыящ. бьэ�чья ьиыъных цчуч�э, щъ щрэ эрх эясёчых иьчънух, руцэъ
н�ншух ы�щрр т�цъщы сутщу чщъоуч эыьяч�ч ыъцъчрщух. йъянучуь—
щъныр щъычы чъы�чу. йъ–эъчи ьэ�ыыр, ыыънрырщщыр нырчрщрч
ъ�ыч�у у эы�руцуу щ�чущ�№э эрыяэ— ыы�цэучрьцър тщ�чрщур, хъэя
чщъоур ут щух н щ�шр нырчя рщё чъоиэ уоы�э— тщ�чуэрч—щи№ ыъч— н
Ц щъных иьчънуях сутщу щръ�хъруч руннрырщцуыън�щщых,
энъычрьцух ыърхър ц нъыыъь�ч нъьыуэ�щуя. яы щр ръчсщы ыъэрыяэ—
эъ, чэъ цыъыъэчунъ у �рырсщъ щрьчу щ�шу ыыррцу чрырт нрц�. Д�н�х
эр ср ыъьэ�нуч ырырр ьъ�ъх т�р�чи ыънэъырщуя у нъьыыъутнрррщуя
ьищрьэнън�ншрх н ыыъшчъч «ыыъоы�ччы» нутучрьцъоъ у эыирънъоъ
нъьыуэ�щуя, чэъ�ы ррхьэнуэрч—щъ энъычрьцу уьыъч—тън�э— н ы��ъэр
ньр ръьэусрщуя щ�ыърщъх ырр�оъоуцу. Дчя эъоъ, чэъ�ы ныыъчщуэ—
–эи т�р�чи, щръ�хъручъ ьъ�ы�э—, утичуэ— ч�эрыу�ч ыъ щ�ыърщъх эы�
руцуъщщъх ырр�оъоуцр у ъ�ьируэ— нътчъсщыр н�ыу�щэы ннрррщуя
рё н ичр�щых ыыъцрьь чрырт ы�тчучщыр нуры у чрэъры иыъчщъх у
йы�цэучрьцух �ьырцэ –эщъырр�оъоучрьцух тщ�щух ъыурщэуыирэья,
ыырсрр ньроъ, щ� ьрчрхщи№ ырр�оъоуци. рр�чутън�э— роъ н ичр�щых
т�нрррщуях щрнътчъсщъ. А нъэ н ъэщъшрщуу ьрч—у ыыъы�о�щр� э�цух
бчрщ— ыррцъ ъэррч—щыр янчрщуя цич—эиыы ъц�тын�№эья х�ы�ц
эрыщычу эъч—цъ рчя ърщъоъ щ�ыър� у эъч—цъ рчя щроъ. ’�ьэъ ъэррч—
щыр щ�ыъры �ын�№э ьнят�щы ьрчрхщычу ьнятячу (ыърьэнрщщычу).
–рыыуэъыу�ч—щыр ьняту ньрор� �ычу ъчрщ— эрьщычу, ыъ–эъчи чщъ
оур янчрщуя цич—эиыы ыъхъсу у ы�нщы рчя ньрх щ�ыърън ’ицъэцу.
Цыррчуэ— ущрунури�ч—щыр, х�ы�цэрыщыр рчя ц�цъоъ-чу�ъ ърщъоъ
”�ы�цэрыщыр чрыэы сутщу у �ыэ�, ч�эрыу�ч—щъх у рихънщъх цич—
эиыы чицчрх у цъыяцън ыы�цэучрьцу ърущ�цъны. «ич—эиы� у эы�руцу
ъщщых �ыэ –ьцучъьън у ыыучъыьцух чицчрх ыъхъсу. Ц эъ ср нырчя
цич—эиыы ъчрщщых у ыыучъыьцух чицчрх ы�тчучщы, щъ цич—эиы� ъчрщ
щых чицчрх у ъчрщщых цъыяцън у цич—эиы� щрцъэъыых оыиыы –нрщън
ыъхъсу. иэу –эщучрьцур оыиыыы ьнят�щы эы�руцуъщщыч �ыэъч, нъы
срчрхщыр эы�руцуу ц�сръоъ щ�ыър� ъчрщ— ьуч—щы, ыыучёч нщи
эырщщур чъэунуыънцу цъэъыых ущъор� ыъчщъьэ—№ ъэьиэьэни№э. »уч
щ�я ьнъ�ър� Ш ъьъ�рщщъьэ— ьъцу�ч—щъх ъыо�щут�цуу чицчрх, –ьцу
чъьън, –нрщън. ящъоъъ�ы�тур нъыч ьрч—у н ыыъшчъч Ш –эъ эъср
Ц эы�руцуъщщъч ъ�щрьэнр и ччрщън ьрч—у �ычу ъыырррчрщщыр
ыъчу нщиэыу ьрч—у. Н�ыыучры, ъ�ычщър ы�ьыырррчрщур ыъчрх нщи
эыу чицъэьцъх ьрч—у �ычъ э�цуч: ъ�ят�щщъьэу чис� Ш ръ�ын�щур
ьыррьэн ц ьищрьэнън�щу№, ъхъэ�, ы�ьэишрьэнъ; срщщущы Ш ыыу
оъэънчрщур ыущу, утоъэънчрщур ъррсры, нъьыуэ�щур ррэрх. Дрэрх
ъчрщ— ы�щъ, ьъъ�ы�тщъ ь ыъчъч, ыыуич�чу ц эы�руцуъщщыч рчя чис
чущ у срщщущ нур�ч т�щяэух. с 11-13 чрэ ч�ч—чуцу иср �цэунщъ нън
чы�чщых нъты�ьэ и щ�ыърън срнрыъ-Цъьэъц� Атуу щуцъор� щр �ыч
ъчрщ— щутцуч. Дчя №щъшрх ъщ ьъьэ�нчяч 17-20 чрэ, рчя ррнишрц Ш16-
18 чрэ. Еьэрьэнрщщъ, –эу цуныы ъэщъьяэья ц ыъчщъцрщщъх ьрч—р. Ц
эы�руцуъщщъх сутщу хичуо�щьэн� у хичуо�щън щр �ычъ, э�ц ц�ц щр
�ычъ риыщъоъ ыыучры� ыъръ�щъоъ ыънрррщуя, у, ьчррън�эрч—щъ, щр
чъочъ �ыэ— э�ц щ�тын�рчъоъ риыщъоъ нчуящуя Ш ъэьиэьэнън�ч ыыу
ОснзНн«ч еричм« и мчтзд« Нзсеитхния у нхрзднзстчй
1. Цъьыуэ�щур щ�ц�тъч, ыыучрыъч, ррхьэнурч. З�ыырэы н ъэщъшрщуу су
нъх у щрсунъх ыыуыъры уьыъчщячуь— ц�ц ррэ—чу, э�ц у ь�чучу нтыъьчычу
2. дуыъцър ыыучрщрщур н эы�руцуъщщъч щ�ыърщъч нъьыуэ�щуу ыъчичуч
ыыуёч –эучрьцух щ�ц�тън, т�ыырэън, ьъррыс�щух н ьр�р –чрчрщэы рихънщъх
3. р�тчучщыр �ъч—шур у ч�чыр с�щыы нъч—цчъы� Ш ьц�тцу,
чрорщры, чуны, ыырр�щуя, ырьщу, утырчрщуя ыъьчънучщъоъ у ыъоъ
нъыъчщъоъ эуы�, т�о�рцу, ьцъыъоънъыцу ьъррыс�э н ьр�р щ�ыърщи№
чирыъьэ— у щрьиэ нъьыуэ�эрч—щър, ыъич�№щрр тщ�чрщур. брщъныр
чрщщъ ъщу ьнъуч �ыэън�щурч ыърррысун�№э цъщэ�цэ чрсри ч№р—чу
4. йрырр�ч� эыиръных эы�руцух ьрч—у н ыыъцрььр ыъньррщрнщъ
5. сэ�рухщ�я ьуьэрч� ъ�ыярън, ыуэи�чън, � э�цср ыы�трщуцу, н
6. сыъыэунщыр уоыы, ьъырнщън�щуя, иыы�сщрщуя Ш нутучрьцър
7. сътр�щур �эчъьнрыы ньръ�щрх т�щяэъьэу ьэучичуыън�чъ рр
8. —ьэ�щънчрщур ррэьцух эыиръных ъ�ят�щщъьэрх, ух т�цырычрщур.
б�рьырчрщур ррэрх ъыируячу эыир�, щръ�хъручычу рчя ныы��ъэцу
Н�ьрчрщур, нрря цъчрнъх ъ�ы�т сутщу (ъчрщщыр чицчу), т�щуч�
яь— чъыьцуч тнрыъ�ъхщыч ыыъчыьчъч (ыыучъыьцур чицчу у –ьцучъ
ьы), ньрор� щ�хъручъь— н ы��ъэр. »№ру щрнъч—щъ ьътр�н�чу �эчъь
нрыи ы��ъэы, ньръ�щрх рряэрч—щъьэу. Дрэу ыъьэъящщъ нуррчу ьнъух
ыъруэрчрх, ьэ�ышух �ы�э—рн у ьрьэёы т� ц�цуч-чу�ъ т�щяэурч: ь�ъ
ыы н ръыъои, утоъэънчрщур ыыррчрэън �ыэ�, ъррсры, ныы�ь ъчрщрх,
ыъроъэънц� ц ъхъэр, ыыуоъэънчрщур ыущу у э.р. йрырр�ч� эыиръных
эы�руцух ьрч—у ыыъуьхъруч� н ыыъцрььр ыъньррщрнщъоъ ъ�щрщуя
ръруэрчу ррэрх щу н чёч щр иыырц�чу. Нуорр щр иьчышуш—, щ�
ыыучры, э�цър: «–ы ыъчрчи ьуруш— �рт ррч�? к ы��ъэ�№, � эы �рт
ррч—щуч�рш—» учу «Иру ь№р�, нуруш—, чэъ я ррч�№, ь�руь—, ьчъэыу
у ичуь—». срнрыящр Ш щ�ыър щрчщъоъьчънщых, ръ�ыъсрч�эрч—щых,
Цьр ррэу ъчрщ— ч№�ъыыэщы. иэъх чрыэъх нтыъьчыр ьэ�ы�чуь—
нъьыъч—тън�э—ья н щисщых чъчрщэ. –�цср ъ�ят�эрч—щъ ичуэын�чу
эъ, чэъ ррэу щр ч№�яэ, цъор� ух т�ьэ�нчя№э, –эъ ъэ�ун�рэ ущэрырь цъ
Н�ыыучры, цъор� ч�ч� учу ���ишц� ныррчын�рэ шциыи, ррнъчц�
ъ�ят�эрч—щъ ыъръхрёэ у ьщ�ч�ч� �иррэ ыыъьэъ щ��ч№р�э—, � р�ч—шр
рх щрнъч—щъ т�хъчрэья ыъыыъ�ън�э—, нтыъьчыр ср ь ирънъч—ьэнурч
уьыъчщяэ рё срч�щур. сэ�ышух �ы�э учу ъэрц утоъэ�нчун�рэ ьырцу
�ч—щъ рчя щрё ъыируя эыир�, щръ�хъручыр рчя ныррчцу шциы: ны
цныыъхоыщ1ныцн–ыъхоыщ (ьцъ�рч—),
(ьцыр�ъц ц ьцъ�рчу
(срчртщых учу ц�чрщщых) Ш �ъчрр чрщ—шух ы�тчрыън (ыър рё ыъьэ).
–ъ рьэ— ыр�ёщци ьътр�№э ньр иьчънуя рчя ы��ъэы, оч�нщър, чэъ рьэ—
срч�щур. Дрнъчц� ыыъ�ирэ, цъыуыия ы��ъэи нтыъьчых, эр, н ьнъ№
ъчрырр—, ъ�ъяьщя№э у ыъц�тын�№э. «ъор� и ыр�ёщц�, ыъьчр ръчоух
иьучух, ррчъ ыъчич�чъь—, эъ щрыырчрщщъ –эъ ъэчрч�чъь— ьчън�чу
ыъхн�чы у ирунчрщуя, чэъ �ычъ эъччцъч ц иьрыру№ н ы��ъэр. йыучёч
щуцэъ щр ъ�ъяьщярэ ррнъчцр, чэъ эъ, чэъ ъщ� ррч�рэ, �иррэ щръ�хъ
ручъ н сутщу. бщ� –эъ нуруэ у ыъщуч�рэ иср н ы�щщрч нъты�ьэр. б
рё ьэ�ы�щуях, иьрыруу, иьурчунъьэу у нщуч�щуу ъ�ят�эрч—щъ �иррэ
ьц�т�щъ ньрч ччрщ�ч ьрч—у, ыърьэнрщщуц�ч у р�ср оъьэяч. И ьчън�
Ц ыыъцрььр ы��ъэы срщщущы нрриэ ы�тоънъыы ъ хътяхьэнр, ы�ь
ьц�тын�№э ьчич�у ут сутщу, ръьэъхщыр нщуч�щуя ыр�ёщц�, ут цъэъ
ыых ч�ч—чуц учу ррнъчц� чъочу утнчрч— рчя ьр�я ыъчртщи№ у щис
щи№ ущнъыч�цу№ рчя сутщу. Зррь— ср т� ы��ъэъх ы�ььц�тын�чуь—
ьц�тцу, щрьищур н ьр�р чирыыр ьънрэы хътяхцу. йыучёч ррч�чъь—
–эъ щр ьырцу�ч—щъ н нъьыуэ�эрч—щых црчях, � �ычъ ыъьэъящщыч ьъ
Н� ыр�ёщц� щр ыъныш�чу оъчъь, ыррцъ ррч�чу т�чрч�щуя. Нъ
рьчу ыр�ёщъц ъчрщ— ы�ьш�чучья, эъ т� рръх учу ыыъьэъ эъор�, цъор�
ьъ�уы�чуь— ньр ччрщы ьрч—у, ърущ ут нтыъьчых чъо ы�ььц�т�э— ъ
щёч, щр щ�тын�я учрщу, ьррч�э— щръ�урщър т�чрч�щур. Нъ эъэ, ц цъчи
ъ�ы�щ�чуь—, ъ цъч оънъыучу, ыъщуч�ч, чэъ ырч— урёэ ъ щёч. йыъц�ты
ръруэрчячу ц ц�сръчи ьчич�№ ыър�уы�чья ыърхърящух чрэър
цъор� ыр�ёщъц эящрэья ц оъыячрчи ч�хщуци, цыисцр учу ц�ьэы№чр, ыъ
руэрчу ъ�ычщъ и�уы�№э ыицу, чэъ� ъщ щр ъ�сёоья, щъ нрр— и щроъ щр
ыыъы�р�рэ ущэрырь, у ыицу ыъ-ыырсщрчи �ириэ эящиэ—ья ц –эуч ыырр
чрэ�ч. А ны рчи р�хэр ръэыъщиэ—ья, ыиьэ— и�рруэья, ыъчиньэнирэ, чэъ
Ещё ърущ ыыучры, иср ут чъроъ ррэьэн�: ны�чу ыыушчу щ� ръч рр
ч�э— чщр (4-5 чрэ) ицъчы, цъэъыых я ъчрщ— �ъяч�ь— у ъэ ьэы�х� �ро�ч�
ь оыъчцуч ыёнъч ыъ цъчщ�эр ъэ ны�чрх у ыъруэрчрх. яъх ррришц�
Гуиоу н –эъ нырчя ьуррч у циыуч и ырчцу, щ��ч№р�я т� ньрч ыыъ
уьхърящуч. йъэъч щрт�чрэщъ ыъхч�ч чрщя, ыыус�ч ц ьр�р, ыъь�руч
щ� цъчрщу у ьц�т�ч: «йъьчъэыу, нъщ ут эъх щрчу щрр�нщъ ныхъруч�
чышц� у нътчищрщщъ ьц�т�ч� чщр, чэъ рьчу –э� ррнъчц� щр иьыъцъ
уэья, эъ я рё ициши». Дрр тщ�ч, чэъ я ъчрщ— �ъ№ь— чышрх, у ны�чу,
нъьыъч—тън�ншуь— чъчрщэъч, ьррч�чу ьнъё ррчъ. к ыыу –эъч ьуррч�
и ррришцу щ� цъчрщях у ьъ ьэы�хъч ьчъэырч� щ� щрч—, ъэцир� ны
хъруч� чышц�. –�цуч ъ�ы�тъч рчи ир�чъь— ырырцч№чуэ— нщуч�щур,
чрщя ъэнчрч—. иэъ щр�ъч—шъх, щъ ъчрщ— и�рруэрч—щых ыыучры, ыъц�
тын�№щух эъ, чэъ нъьыуэ�щур ыр�ёщц� эыр�ирэ �ъч—шъоъ эрыырщуя,
Н� ррэрх щр ыъныш�чу оъчъь, щр ррч�чу т�чрч�щух, цъэъыыр �ы
чъочу ъ�уррэ— учу ищутуэ— ыр�ёщц�. йыучрщрщур н нъьыуэ�щуу ну
счуэ�чъь—, чэъ ыр�ёщъц, цъэъыъоъ ьэыъоъ щ�ц�тын�№э, ныы�ьэ�рэ
т�ыио�щщыч у щрыыуьыъьъ�чрщщыч ц сутщу, э�ц ц�ц �иррэ �ъяэ—ья
ьррч�э— чэъ-чу�ъ ь�чъьэъяэрч—щъ. Ичу ср, щ�ъ�ъыъэ, н –эъч ьчич�р
ыр�рщъц ныы�ьэрэ ътчъ�чрщщыч, щрынщыч, ньыыч—чуныч, щрцъщэыъ
«Нрыы�нуч—щых» ыъруэрчрх (ыъныш�№щух щ� ррэрх оъчъь у ыыу
чрщя№щух нутучрьцур щ�ц�т�щуя) ьъычрчрщщуцу ъьиср�чу у ыыу
ньяцъч иръ�щъч ьчич�р ъэцыыэъ нътчищ�чуь— у ныы�с�чу щрръ
нъч—ьэнъ ух чрэър�чу нъьыуэ�щуя. йыъ э�цух ыъруэрчрх оънъыучу,
чэъ ъщу ыъыэяэ ьнъух ррэрх, щрръ�ы�я ьч�н� ъ щух ы�тщъьуч�ь— р�
чрцъ т� ыырррчы ьэъх�ущ�. Нрцъэъыыр ичёщыр у ыиэршрьэнрщщуцу,
н ч�ьэщъьэу Ц.Г. –�щ-чъоъы�т, р�н�я ъ�щи№ х�ы�цэрыуьэуци щ�ыър
щъьэу, ъэчрэуч, чэъ ущъор� чицчу-чисчущы ъчрщ— срьэъцу. Цьыышцу
срьэъцъьэу ыыъуьхъряэ, н ъьщънщъч, н ьъьэъящуу ощрн� ыъ ъэщъшр
щу№ ц срщ�ч, ррэяч (ырср), �ы�э—яч (ьэ�ышуч ыъ нъты�ьэи, ьч��рр
нутучрьцу), ущъор� р�ср ыъруэрчяч (щъ ъчрщ— ыррцъ). Ц э�цух ьчи
ч�ях ьъ�уы�чуь— суэрчу ньроъ ьэъх�ущ� учу ыърьэнрщщуцу (ч�щр) у
ырш�чу, ц�ц щ�ц�т�э— нущънщъоъ. Црр— ут�урщур ущъор� т�ц�щчун�
Н�ыыучры, н 40-р оъры н ы�хъщр щыщршщроъ ьрч� Нршц�щ, чч�р
шух �ы�э срьэъцъ ыъ�уч ьэ�ышроъ �ы�э�, ух ььъы� щ�ч�ч�ь— ь ррчр
сищрьэнън�ч ыыущцуы сутщу, цъэъыыч ыицънърьэнън�чуь— ч№ру
чщъоух щ�ыърщъьэрх срнры�, ныы�туэ— –эъ чъсщъ э�цучу ьчън�чу:
«З�чрч щисрщ чрчънрц-чичуэрч—, ыыущъьящух �рры у щрьч�ьэ—я ч№
ряч». Н�ыыучры, чисчущи ыъ учрщу Аэыыу (ьрчъ ищиычущъ) и�уч
�ы�э роъ срщы, щ�р цъэъыъх ъщ утррн�чья у ьуч—щъ ут�ун�ч. Нуцэъ
ут суэрчрх ьэъх�ущ� щр ъьируч чисчущи т� срьэъци№ ы�ьыы�ни щ�р
сэ�ыуцу, цъэъыыр чичучуь— �ъчртщячу учу р�ср ыыъьэъ ьчуэ�
чу щрщисщыч ьнъё ьищрьэнън�щур, ъ�ы�щ�чуь— ц ыърьэнрщщуц�ч ь
ыыъь—�ъх ъ ыъчъщу, ьэ�ыуцу ыыъьучу ыъчъч— уч ихэу ут –эъх сутщу
(э�ц щ�тын�рчых ъ�ыч�х ръ�ыънъч—щъх ьчрыэу). Еоъ ыыъь—�и ъ�ыч
”ъчи ыыунрьэу рщё ърущ ыыучры. Н� чрьэр, орр ьрхч�ь ьэъуэ ыъ
ьёчъц »�нырщэуя, суч� ьрч—я –ыъьоыщэ– (ъэрц –ыъьоыщ). –ыъьоыщэ–
�ычу ъчрщ— �ъо�эы т� ьчёэ эъоъ, чэъ ъщу оы��учу ыыъртс�№щур чучъ
щ�ыэы у ыыъычын�№щур чърцу. Ц цъщцр цъщцън –эъ чрьэъ ьэ�чу ъ�ъ
ртс�э—, щъ р�ср н –эъч ьчич�р ущъор� оы��рс� щрч—тя �ычъ ут�р
с�э—. –уэрчу ьъьррщроъ ьрч� кщы�щ�х нрьщъх ыршучу ъэъчьэуэ—
ьрч—р –ыъьоыщ�. сэ�ырхшущ� ыъьёчц� ыыушёч у ьц�т�ч уч, чэъ щ�
ящы�щ�хьцух �рыро ыыу�учъ эиши оырщч�щрьцъоъ цуэ� у рьчу ъщу
срч�№э, эъ ыиьэ— нът—чиэ ч�ьэ— цъсу у чяь�. «ъор� ъэрц ьъ ьнъучу
ьыщън—ячу нырх�чу н чъыр, ящы�щ�хцы иэъыучу ух, нтян чърци у ъыи
–�цуч ъ�ы�тъч, ыъыъх ъчрщ— сёьэцъ у срьэъцъ ырш�чуь— ьъцу
Еьчу ррэу �ро�№э, ыртняэья, ух щуцъор� щр ъьэ�щ�нчун�чу, щр
ъцыуцун�чу, щр ыыъьучу ыырцы�эуэ— учу иьыъцъуэ—ья. Их шичщър,
ыртнър ыънрррщур нъьыыущуч�чъь— ьыъцъхщъ, нрр— рчя ррэрх –эъ ьъ
Еьчу ыр�ёщъц ъ�ы�щ�чья ьъ ьнъучу нъыыъь�чу учу ыыъь—��чу
нъ нырчя ы�тоънъы� нтыъьчых, ырыр�ун�я ух, эъ рчи ьыъцъхщъ оънъыучу:
Цтыъьчыр щуцъор� щр ырыр�ун�чу оънъыящроъ ыр�ёщц�, нщуч�эрч—щъ
у ь ущэрырьъч ьчиш�чу, ыърр�цун�чу, ныы�с�чу ы�ръьэ— учу ирунчрщур,
щр с�чря хн�чр�щых ьчън-нъьцчуц�щух: ««ъчё-цъчё!
т�! К“йн�ьи!
».
рр�ёщъц ыыу э�цъч ъэщъшрщуу чиньэнън�ч ьнъ№ тщ�чучъьэ—, нъьыуэын�
Еьчу ыр�ёщъц ныхъруч т� ы�чцу ыънрррщуя, ъьэ�щ�нчун�чу роъ �рт
ыио�щу, щъэ�цух, иыыёцън, � ъьэъыъсщъ, щрщ�нятчунъ р�н�чу рчи ыъщяэ—,
чэъ ъщ щр ыы�н. ’�ьэъ ыыу –эъч нтыъьчыр ьэ�ы�чуь— ны�ы�э— чъчрщэ рчя
ы�ььц�т� ыъичуэрч—щъх ьц�тцу, н цъэъыъх ыыуьиэьэнън�ч –ыутър, ьхъсух
ь ыъьэиыцъч ыр�ёщц�. с№срэ ьц�тцу, ыыуьц�тцу, ру�чъоу у э.р. ьэыъучуь—
э�цуч ъ�ы�тъч, чэъ�ы ыр�ёщъц ь�ч чъо ьррч�э— нынър, инуррэ— у ъьът
»рэъч, цъор� щ�ьэиы�рэ ырыуър �рчых щъчрх, ррэу чъоиэ уоы�э— щ�
ичуцр н эёычи№ ыъоъри хъэ— нь№ щъч—. Зучъх ррэу ныщисррщы ьуррэ— н
яы�щор ут-т� хъчър� у ыиыоу, чрэъч ср, ыъц� рьэ— нътчъсщъьэ—, ъщу ръчс
щы щ�ьч�ср�э—ья эрычъч, ьнрэъч. Нъ ррэу, эрч щр чрщрр, ньр ьнъу ъ�я
т�щщъьэу ыъ ръчи ръчсщы иьырн�э— ныыъчщяэ—: н яы�щор ръчсщы �ыэ—
Дрэрх ыъчуэ�чу: ъщу ыыъръчс�эрчу ыър�, �ирищур цъычуч—цы,
Обряд«, ритухл«, ыхерчт«-збчрчги, сНяыхнн«ч с рзыдчничм
ръсррщур ыр�ёщц� �ычъ �ъч—шъх ы�ръьэ—№ рчя ыъруэрчрх, ыър
«ъор� н яы�щор ыъс�ч� срщщущ�, эъ ърущ ут ыърьэнрщщуцън (ч�щр
чисчущ�) �ы�ч �и�рщ у шёч т� яы�щои, ыъ ьуощ�чи ыънуэиху (ц–хчу
эыч—ыщ) ъщ оыъчцъ ир�ыяч н �и�рщ, чэъ ыъчъо�чъ ыъсрщуцр. –рщ
щущ�, ыъс�нш�я н ырыных ы�т, ъэ уьыио�, ъэ щръсур�щщъоъ оыъчцъ
оъ ир�ы� ы�тырш�ч�ь— ъэ �ырчрщу. А рчя «�ын�чъх» ыъсрщуцы –эъ
�ычъ ьнъръ�ы�тщыч ьуощ�чъч. Ц щрцъэъыых ыъьёчц�х ир�ы н �и�рщ
йъьчрр учу ррэьцър чрьэъ �рыроъныр чицчу ъэр�№э ц�цъх-щу-
�ир— ьъ��цр. «ъор� ыр�ёщъц ныы�ьэ�ч, эъ рчи оънъыучу, чэъ –э� ьъ
��ц� Ш роъ рыио. Ц щрцъэъыых ьэъх�ущ�х ыыррыъчуэ�чу ъэр�н�э— ыъ
ръруншроъья ыр�ёщц� ъ�чын�чу у цч�чу н ыысуцъных эёычых
у чяоцух чршъчрц. сы�ти т�нятын�чу щ� ыици, шр№, сунъэ ыыэыу
уыъыщ (щуэци, ьычрэёщщи№ ут ъчрщ—рх сучы), цъэъыых ьчисуч ъхы�
щуэрчрч. рыэыууыъыщ щъьучу нь№ сутщ—, щр ьщуч�я, рьчу ьчич�хщъ
ын�ч�ь—, эъ т�нятын�чу щъни№. «ъор� чрчънрц ичуы�ч, ыыэыууыъыщ
ырырырт�чу щъсъч, у ъщ «�ы�ч роъ ь ьъ�ъх» (ыыу ыъхъыъщ�х цч�чу
«ъор� ыр�ёщъц щрчщъоъ ыъры�ьэ�ч, роъ ъррн�чу н
Ч цъч
�ущртъщ ут чяоцъх ъчрщ—рх шциыы эрчёщц� (ыысуц�) щ� оъчър эрчъ.
ярсри щъо ъьэ�нчячу чрэыыёхиоъч—щи№ ыыъырт—, цъэъы�я т�ы�ху
н�ч�ь—. Цчрьэъ ырчёщъц ут хчъыч�эъ�ич�сщъх эц�щу, н ”” нрцр у н
щ�шу рщу (ьнъы�чун�чу н щрьцъч—цъ ьчърн, ыърцч�рын�чу, т�цыын�
чу цч�ы�щъч у т�нятын�чу), ы�щ—шр цч�чу чъх ьн�ощич, ъщ �ыч чяо
цуч у хъыъшъ ныуэын�ч нч�ои. йърцч�р ут чъх� чрщячу, ыыъчын�чу
“к’ьйьр
(цъч�ущртъщ) нырырру
щ� оыир—, щ� ьыущи учу ыиц�
щ�шун�чу ыъчъьци ч�щр�ыцу у щ� цъщчуц рё циьъчрц щрыыуч—рх
учу ъчрщ—рх шциыы (итъы учу ыыъьэъ ыъчъьц�)
. иэъ эъср
ыр�ёщъц щъьуч ръ эрх ыъы, ыъц� щр ырырьэ�н�ч ыуь�э—ья.
«�сръчи ыр�ёщци шучу щъных цъч�ущртъщ, ыъэъч роъ ъьэ�нчячу учу
ьсуо�чу, оънъыя рих�ч, чэъ ыъэрыячу. срхч�ь
“к’ьйьр
щъьяэ ррэу н
ъчрщрнърчрьцух �ыуо�р�х, э�ч, орр ьъхы�щярэья эы�руцуъщщ�я хътях
Ичрщ� р�н�чу н т�нуьучъьэу ъэ нырчрщу ыъсррщуя, ыъоъры, ныр
чрщу оър�. –�ц, щ�ыыучры, н Нршц�щр н нъь—чъх �ыуо�рр сунёэ у
ы��ъэ�рэ ъчрщрнър ыъ учрщу Еээъич. «ъор� ъщ ыъручья, щ� чуьэъч
щр�р (рщёч) ыъянучъь— ч�чрщ—цър ъ�ч�цъ, э�ц роъ у щ�тн�чу ыъ –эъх
ыыучрэр н чъчрщэ роъ ыъсррщуя Ч «ч�чрщ—цър ъ�ч�цъ щ� чуьэъч оъ
Ц ьрч—р учрщ� ъ�ычщъ учрчу ърущ ъ�щух цъырщ—. Нъ рьчу ррэу
ичуы�чу, эъ цъырщ— утчрщячу рчя ъ�ч�щ� тчых рихън. йыунрри ыыу
чры учёщ ррэрх н ьрч—р «ычыч—оущ� с.А. (ыъръч ут ьрч� Ищчъищ
я�щъ (ъэ �щоч. money Ч«ррщ—оу») Ш н ррщ— рё ыъсррщуя н ьэъх�у
щр оъьэучу �чрыуц�щцы, цъэъыыр ч�ьэъ ыыъутщъьучу ьчънъ ч�щу у
Ц р�щщъч ьчич�р чъсщъ инуррэ— эъ, чэъ цъырщ— цычъы- рчя ьрч—у
ъц�т�чья ир�чщыч у ыъруэрчу т�цырыучу роъ н учящ�ырчрщуу ьнъух
1. –унъэщых, щ�ьрцъчых, ыэуц Ш «ычъырэ Ч «ыыушрршух ъэ чры
нрх», Г�чо�нър Ч «рых�щур иэцу учу ыэуцы»,
нр“бъд
Ч «рых�щур ъчр
2. йыуыърщыр янчрщуя: –уыцырэ Ч «ыыушрршух ъэ ы�ььнрэ�», э.р.
ыъручья щ� ы�ььнрэр,
Ч «ырырш�ощиншух ьъчщцр», э.р.
ыъруншухья ыъьчр ыъчирщя,
Ч «эищрыън�я срщщущ�», Ёъ Ч
«ыиыо�, чрэрч—»,
Ч «ш�о�№щ�я ыъ Зрччр»,
э Ч «ы�ь
3. Днусрщуя:
Ш «урищ�я, ш�о�№щ�я»,
э - Фырыр
Пь
Ч «иьэ�чъ рыш�щух»,
Ч «ррыс�щ�я,
иррысун�№щ�я», Цыцныэ�оыщ Ч «урищух ыъ ц�чщяч»,
4. ”н�чр�щыр учрщ�, ьнят�щщыр ь ц�цуч-чу�ъ ьъ�ыэурч учу ьчи
ч�рч ут сутщу чрчънрц�: иыч–ч—ыщ Ч «ьуч—щрхшух», я�очяч—ыщ Ч
Ищъор� цчучцу, р�щщыр чрчънрци ыъ ыънъри ц�цъоъ-чу�ъ ьъ�ыэуя
учу ьчич�я, ырырхъручу н учрщ�. Н�ыыучры, учя
Ч «чисчущ�»
�ычъ ьщ�ч�ч� ыыътнущрч, э�ц роъ щ�тын�чу ыъэъчи, чэъ ъщ ъьэ�чья
ррущьэнрщщыч чисчущъх н ьрч—р, т�эрч ъщъ ьэ�чъ роъ учрщрч. Ищэр
ырьщър учя й�чъяэ Ч «чусу» (чрхъныр чичцу чрхъч нщиэы—). иэъ учя
чисчущ� ыъчичуч рщё н ы�щщрч ррэьэнр, цъор� ыъчрщя уьц�ч н яы�щор
ьнъу чусу. с –эуч ьчич�рч ъщ ыыуъ�ыёч цчучци, ырыршррши№ н учя.
Ичрщ� чрщячу н ьчич�р ыыъръчсуэрч—щъх �ъчртщу ыр�ёщц�.
чъч—щъчи ыр�ёщци р�н�чу щънър учя, чэъ�ы ъэъощ�э— рихън �ъчрт
щу, ньрчуншухья н роъ ъыо�щутч. –�ц, щ�ыыучры, Дъ�ыурн Ачуч�рц
я�оъчррънуч (ь. кщы�щ�х) н 5 чрэ ьуч—щъ т��ъчрч, у ыъруэрчу, чэъ
�ы т�ыио�э—, ъ�ч�щиэ— у ыыунрьэу н т�чрш�эрч—ьэнъ рихън �ъчртщу,
р�чу рчи рыиоър учя рущэыэ–оыщ Ш �ыъшрщщых р�чрцъ т� ъцы�ущи.
–ъч—цъ чэъ ыъруншрчиья ыр�ёщци р�н�чу учя. Нр ц�цър ыъы�чъ.
Дрришц� у ���ишц� ъьщън�эрч—щъ у ьыъцъхщъ ны�уы�чу щ�у�ъчрр
ыърхърящрр. Еьчу ыърьэнрщщуц�ч чэъ-щу�ир— ьщучъь—, эъ ъ�ят�эрч—
«ъор� ыр�ёщъц щр ыр�оуыирэ щ� р�щщър ыъруэрчячу учя, оънъыяэ:
«Дыиоър учя щ�ръ щ�хэу». Нъ ырырр эрч ц�ц р�э— щънър учя, щ� �рт
нрэырщщъх ьэъыъщр яы�щоу ъыъыъсщячуь— ь црч—№ т�ыио�э— чрыэрх Ш
Еьчу ср учя �ычъ ны�ы�щъ эщ�эрч—щъ у ыы�нуч—щъ, эъ ррэу �ычу
ьыъцъхщычу, ыъьчишщычу у ыыу �ъчртщу ьцъыъ нытръы�нчун�чу. И
щ�ыыъэун, рьчу учя ыъръ�ы�щъ щрыы�нуч—щъ, щрыърхърящрр, эъ ыр
�ёщц� ръ ьънрышрщщъчрэуя ыырьчрри№э ы�тчучщыр �ъчртщу. –�цур
ррэу чич�№эья у ц�ц �ирэъ �ы ыыъьэъ ьищрьэни№э. Гънъыучу, чэъ –эъ
ыыъуьхъручъ ыъэъчи, чэъ �ычу оыршщы эр, ч—ё учя щъьуч ыр�ёщъц.
яъсрэ �ыэ—, эъэ чрчънрц ыыу сутщу утррн�чья, ъ�ус�ч сунъэщых у
ыэуц. Еьчу ср нънырчя щр утчрщуэ— ыр�ёщци учя, эъ ъщ чъо ихэу ут
сутщу т� оырху ьнъроъ ыырршрьэнрщщуц� ыъ учрщу. Еьчу ьэ�ыуц щр
«ъор� ыр�ёщъц т�ьыы�ч, рчи н чрнър ихъ шрыэ�чу: «Ц эр�я ньрчуч
ья рих ишрршроъ, учя цъэъыъоъ я эр�р ьрхч�ь р�№. Еьчу –эъ ррхьэну
’рырт щрцъэъыър нырчя цъычящ�я ч�э— ь щънъыъсрёщщыч ъ�хъ
ручу ьэъх�ущ� ь ыр�ёщцъч, цъэъыъчи иср �ычъ р�щъ учя. Ц ьнъ№
ъчрырр— хътярн� яы�що ъ�ят�щы �ычу ър�ыун�э— ух ыър�ыц�чу.
я�ч—чуц�ч р�№э ньё эъ, чэъ щръ�хъручъ чисчущ�ч. Дрнъчц�ч ср
эъ, чэъ �ычъ щръ�хъручъ срщщущ�ч н ыъньррщрнщъх сутщу. Цьр –эу
нрщу, ыыррчрэы �цциы�эщъ иы�цънын�№э ръ эъоъ нырчрщу, цъор� ъщу
’эъ�ы ыр�ёщъц щр ц�ыыутщуч�ч, рчи ыъьэъящщъ щ�ръ оънъыуэ— ч�
ьцъныр ьчън� щроыъчцъ, ъьъ�рщщъ цъор� чрщя№э чъцыыр ч�ц�э (ыър
оитщуцу) щ� ьихур (ы�щ—шр чрщячу чъх). йъьчр цъыччрщуя ыр�ёщц�
ьы�ти цч�чу щ� утоъэънчрщщър ьырцу�ч—щъ рчя щроъ чрьэъ. иэъ ррч�
чу рчя эъоъ, чэъ�ы щр ыыуич�э— ц ыиц�ч, чэъ�ы ъщ щр �ыч ц�ыыутщыч
у н �ирищрч р�н�ч нътчъсщъьэ— ныыъчщяэ— ы��ъэи ыъ ръчи. сыящр
оъ ыр�ёщц� ицч�рын�чу н ц�ч�чци н иръ�щи№ ыъти у э�ц, чэъ�ы роъ
щучроъ щр ьэрьщячъ, рьчу чрэъч щ� ичуцр, эъ ыыуцыын�чу шциыцъх.
счуэ�чъь—, чэъ рьчу щр ьъ�ч№р�э— –эу ыы�нуч�, эъ ыр�ёщъц �иррэ
ы�ьэу ц�ыыутщыч у �рьыъцъхщыч. Еьчу щръсур�щщъ и ыр�ёщц� щёцу
ыъцыын�№эья цы�ьщъэъх, эъ оънъыяэ э�ц: «йыъэунщыр ррнчъщцу т�цр
чън�чу н ъэьиэьэнур ыъруэрчрх». йъьчр –эух ьчън цы�ьщъэ� ъ�ычщъ
«�срър иэыъ ыыъьщиншроъья ыр�ёщц� нынъручу щ� ичуци у ыыуоъ
н�ыун�чу: «чыьэырщ—цъ ныхру щ� ичуци, щ�хру ьъчщышцъ, ыиьэ— ъщъ
сэиыщу щъо т�ыырщ�чу црчън�э—. Ищ�чр ьэ�н нтыъьчыч, и ыр�ёщц�
яъчъръх ч�эрыу т�ыырщ�чъь— хъруэ— н эищрыи т� циьэ�ыщуцъч
у т� ы�ьэрщуячу, ыъэъчи чэъ ъщ� чъоч�, яцъ�ы, ыыунрьэу ут эищрыы
тчъоъ рих�. «ъор� ыр�ёщъц ыъры�ьэ�ч, щ�чущ�ч хъруэ—, ч�эрыу ы�тыр
ш�чъь— ныхъруэ— н эищрыи. Нъ цъор� ъщ� ыыухъруч�, ырырр эрч, ц�ц
ыъцъычуэ— ыр�ёщц�, ръчсщ� �ыч� ьцрруэ— щрцъэъыи№ ч�ьэ— чъчъц�
бррсри у ыъьэрч— щрч—тя �ычъ ррыс�э— щ� ичуцр ръ щ�ьэиычрщуя
эрчщъэы, р�ср рьчу ъщу рщё щр ныьъхчу, чэъ�ы ц–ч—–э «чрыэу» –эу
Дрэьц�я ъррср�, ш�ыъчцу щр ръчсщы н�чяэ—ья щ� ыъчи, � ръчсщы
нуьрэ—. Н� ррэьцъх ъррсрр ц�эроъыучрьцу т�ыырщ�чъь— ьуррэ— учу
Еьчу ч�э— щ�хъруэья н ъэр�чрщуу ъэ ыр�ёщц�, ъщ� щр ръчсщ� ч�
ьэъ рич�э— ъ щёч, ущ�чр ъщ ьэ�щънуэья ц�ыыутщыч, ъщ чиньэнирэ эъ
Еьчу ыр�ёщц� ыио�№э, ъцыис�№щур ръчсщы чъчч�э—, щрч—тя т�
ьэиы�э—ья учу щ�ы�р�э— ь ыио�щ—№ щ� ыр�ёщц� щрьцъч—цуч ьы�ти.
КхЭ Нзсеит«Нхли чуНстНз бчрчылиНзсти, Ныхимзезмз»и и
с ы�щщроъ ррэьэн� н ррэях нъьыуэын�чу чиньэнъ нт�учъыъчъщу.
я�чрщ—цух ррэрх щуцъор� щр ъьэ�нчячу �рт нщуч�щуя. Еьчу ыр�ёщъц
ыч�чрэ, роъ ъ�ят�эрч—щъ �ы�чу щ� ыицу. З� чч�ршучу ррэ—чу н ьрч—р
их�сун�чу ррэу �ъчрр ьэ�ышроъ нъты�ьэ�, э�ц ц�ц ыъруэрчу, н ъьщън
я�чрщ—цух ррэрх ь ь�чъоъ ыъсррщуя ыыуич�чу ьы�э— ыыу шичр,
щр �ъяэ—ья эрчщъэы. Цья ьрч—я щ�хъруч�ь— н ърщъх яы�щор, �ъчрр
ьэ�ышур ррэу �ро�чу, ыртнучуь—; ч�эрыу, ���ишцу у ррришцу т�щу
ч�чуь— ръч�шщучу хътяхьэнрщщычу ррч�чу у щр чъочу �ыэ— н ыъ
ьэъящщъч щ�ыыясрщуу, щр шичрэ— ы�ру эъоъ, чэъ�ы ыр�ёщъц ьы�ч
ьыъцъхщъ. йыуичун ыр�ёщц� ц эушущр, чъсщъ щ�нырруэ— ь�чъчи ср
ыр�ёщци. бэ шич� ъщ щ�чущ�рэ щрынщуч�э—, ц�ыыутщуч�э—, � нъ нырчя
ьщ� щръсур�щщых шич, ир�ы учу шчрыъц чъсрэ роъ ьуч—щъ щ�ыио�э—.
чычъ ыыущяэъ, чэъ рьчу ррнъчц� иср щ�ичуч�ь— шуэ—, эъ ъщ� ш—ёэ
рчя �ы�э—рн (ьэ�ышух у чч�ршух) у чч�ршух ьрьэёы ыиц�нуцы учу
ш�ыцу, чущуэ ъррсри. Ц ьнъ№ ъчрырр— �ы�э—я ррч�чу рчя ьрьэёы
ы�тчучщыр уоыишцу ут ррырн�, � э�цср ъыируя, щръ�хъручыр рчя
ныррчцу шциы -
(ръьц� рчя ныррчцу шциы), ныцныыъхоыщ
Итрырнчр и чщъоух щ�ыърън, н эъч чуьчр у и ьрнрыящ, ьищрьэнъ
н�ч т�цъщ ыъчуэ�щуя, ин�срщуя, ыърчущрщуя нъ ньёч �ъчрр ъыыэщыч
у чирыыч ьэ�ышуч ыъцъчрщуяч. »№��я ыыъь—��, ч№�ър ыъыичрщур
ръчсщъ �ычъ ныыъчщяэ—ья �рьыырцъьчънщъ. йыунрри э�цъх ыыу
чры. я�ч—чуц 14-15 чрэ ръ�уы�чья ръ ьнъроъ ьэъх�ущ� щ� ьъ��ч—рх
иыыясцр. йъ ръыъор ъщ ыъы�ч н ьуч—щи№ ыиыои у ыршуч ырырср�э— н
��чцр, цъэъыых ъц�т�чья р�чрцъ ъэ ьэъх�ущ�, ы�ьыыяо ьъ��ц у ъьэ�
нуч ух щ� ичуцр. ’рырт щрцъэъыър нырчя ыърърх�ч нртррхър. съ��ц
у оыит �ыьэыъ т�оыитучу н эы�щьыъыэ. йъ ыыуртри н ьэъх�ущр, ыыу
ныоыитцр ъ�щ�ыисучу, чэъ ърщъх ьъ��цу щрэ, рё, нуручъ, т�чрчъ ьщр
оъч, ыъэъчи у щр т�чрэучу. «ъор� нртррхър ирх�ч, ���ишц� ьц�т�ч�
нщици, чэъ�ы ъщ, щрьчъэыя щ� щриэух�№щи№ ыиыои, щр эрыяя нырчрщу,
нътны�эучья т� ьъ��цъх. Цщиц, щр ьц�т�н щу ьчън�, ыърх�ч н ��чъц.
Еьчу очи�ср нщуцщиэ— н ьиэ— –эъоъ ьчич�я, эъ чъсщъ ыъщяэ—, чэъ
–эъ �ыч� щр ���ишцущ� ыыухъэ—. съ��цу щ� срнрыр ъчрщ— црщяэья.
З� хъыъши№ ртръни№ ьъ��ци н ц�чрьэнр ъ�чрщ� ъэр�н�чу щрьцъч—
цъ ъчрщрх. иэъэ ьчич�х ъц�т�чья рчя ч�ч—чуц� �ъч—шуч иыъцъч щ�
�ирищрр, ъщ �ыч ьэыъоъ щ�ц�т�щ у щ�ичрщ нщуч�эрч—щъьэу у �рырс
ръруэрчу ы�щъ ыыуич�№э ррэрх ц эыири. с ч�чых чрэ, �иц
н�ч—щъ ь эъоъ чъчрщэ�, цъор� ыр�ёщъц щ�чущ�ч хъруэ—, ъщ щ�
чущ�ч у эыируэ—ья. Еьчу ч�э— шч� щ� ичуци т� рыън�чу, эъ ъщ�
ръруэрчу т��ъэучуь—, чэъ�ы и ррэрх �ычу ъыируя эыир�. с 5 чрэ
(чрч ы�щ—шр, эрч чичшр) ч�ч—чуцу учрчу ьнъу щъсу, цъэъыыр утоъ
э�нчун�чуь— рчя щух ьэ�ышучу �ы�э—ячу, ыъруэрчячу учу �ычу ыъ
р�ырщы ыыу ыъсррщуу ыърьэнрщщуц�чу. Дрнъчцу эъср учрчу ыыу
Нъс Ш –эъ ыыррчрэ ырынъх щръ�хъручъьэу. я�ч—чуцу ьэыио�чу
уч ррырнъ, утоъэ�нчун�чу рчя ьр�я, � э�цср �ы�э—рн, ьрьэёы уоыиш
цу, чиц у ьэырчы, ыы�щу у �ъчы, ы�тррчын�чу эишу у ырт�чу чяьъ.
Ц �ъчрр ыътрщрр нырчя, чъсщъ р�ср ьц�т�э— щрр�нщъ, рьчу и ыъ
руэрчрх �ыч� нътчъсщъьэ—, ъщу ыъциы�чу ч�ч—чуци чучщър ыис—ё.
йыунрри ыыучры ут нъьыъчущ�щух ъ ррэьэнр с.А. «ычыч—оущ� (суэр
чя ь. »�нырщэуя, ъщ �ыч ны�чъч н ы�хэи�руьы�щьрыр, ыъръч ут иср
щрьищрьэни№щроъ ыъьёчц� —э—–щ, цъор�-эъ щ�хъруншроъья чрсри ьё
срыорх Ачрцьррнуч ы�ььц�тын�рэ: «Ц 5 чрэ чщр циыучу чрчцъ
ц�чу�рыщи№ нущэънци Ч
. й�эыъщън �ычъ чщъоъ, у и щ�ь
�ыч� нътчъсщъьэ— эырщуыън�э—ья н ьэырч—�р ыъ чушрщяч. Н�ч щр
т�ыырщ�чу нтыъьчыр, ц�ц ьрхч�ь. ’эъ�ы чщр �ычъ иръ�щъ ьэырчяэ—,
ъэрц ьыучуч ыыуцч�р, э�ц ц�ц нущэънц� �ыч� рчя чрщя н –эъч нът
ы�ьэр ьчушцъч рчущщъх. йы�нр�, ыъэъч, цъор� я иср ныыъь, � нущ
эънцъх я ыъч—тън�чья чщъоъ чрэ, ъыисур ьэ�чъ рчя чрщя цъыъэцуч у
щриръ�щыч, щъ ъэрц рич�ч у хъэрч, чэъ�ы я �ыч хъыъшуч ъхъэщуцъч
у ьэырчцъч иср н эъ нырчя, т� чэъ я рчи �ч�оър�ырщ у ыъщыщр т� роъ
Ц 6 чрэ я нырыныр и�уч ь�ч тнрыя, –эъ �ыч� ыэуц�-ы�т�ъхщуц,
щ� чицъэьцъч ятыцр н–чныц�щъчоычоыщ. Ц чрьэ— –эъоъ ьъ�ыэуя �ыч
ьънрышёщ ьырцу�ч—щых ыуэи�ч, цъэъыых ыыъррч�ч ьэ�ырхшущ�.
сщ�ч�ч� ьъ�ы�чуь— чисчущы-ыърьэнрщщуцу, ъщу ньр ньэ�чу чуцъч ц
чъы№, ц эъх ьэъыъщр, ъэцир� нъьхъруэ ьъчщцр (н щрцъэъыых ы�хъщ�х,
ьрчрщуях ыуэи�чы ьънрыш�чу, ыънрыщиншуь— чуцъч ц иьъышуч, э.р.
ц цч�р�ущи), нущэънци у ыэуци ыъчъсучу щ� трчч№, � чрщя ыъьэ�ну
чу ыяръч. йъръшёч ьэ�ыуц, щ�ч�ч чэъ-эъ шрыэ�э—, ыънрыщиншуь— ц
ьъчщци у ррыс� чрщя т� ычрчу, ыъэъч нтяч у ыън�чуч щ� трчч№ ыя
ръч ь чърх ръ�ычрх у нущэънцъх. Д�чрр н чрьэ— чрщя �ычъ иьэыърщъ
ыы�трщучщър ыуышрьэнъ. я�э— ьн�ыуч� чяьъ, нычъсуч� ч�цъчыр ци
ьъчцу рчя чрщя у оъьэрх.
ыътры�нуч� ь ырынъх ръ�ычрх,
йрын�я ръ�ыч�

Ш –эъ �ъч—шър ыыуяэщър ьъ�ыэур рчя ыъруэрчрх,
ыърьэнрщщуцън у, цъщрчщъ ср, ъьъ�рщщъ рчя эъоъ, н чрьэ— цъоъ иьэы�
ун�чу црчых ыы�трщуц, цъэъыых т�ыъчущ�чья рчя ч�ч—чуц�, �ирищр
йъчщ№ ръ ьух ыъы, ц�ц щ� ришр н эъэ ррщ— �ычъ э�ц ы�ръьэщъ,
чуцъ оъырчъ, ръчоъ щр ьы�чъь—. йъьчр –эъоъ я ьэ�ч ъэщъьуэ—ья ц ъхъ
эр ь �ъч—шуч ин�срщурч, ррч�ч ньё, чэъ�ы чрщя �ы�чу щ� ъхъэи, �
йъчщ№, чэъ иср ь 3-4 чрэ я ц�срых ррщ— хъруч щ� �рыро чъыя,
цъор� ыыуртс�чу ъхъэщуцу, у ыъчъо�ч ныэ�ьцун�э— нрч—�ъэ щ� �рыро,
щъьуч нёьч� у рыиоър щр ъчрщ— эясёчър ьщ�ыясрщур. яъё иьрырур у
ьэ�ы�щур нтыъьчыр щуцъор� щр ъьэ�нчячу �рт нщуч�щуя. «ъор� чъы
с�, ч�хэ�ц� (чъыьцъоъ т�хц�) учу щрыыи ы�тррчын�чу, эъ ъ�ят�эрч—
щъ р�н�чу циьъц чяь� н ц�чрьэнр ыъъщырщуя, у я, рънъч—щых, �рс�ч
ръчъх ц ч�чр. ”ъэя ръч� �ычъ ръьэ�эъчщъ чяь�, ч�ч� ньрор� ы�
рън�ч�ь— у хн�чуч� т� ыыущрьёщщи№ щ�оы�ри, ыърчрыцун�я ц�срых
я�ч—чуц�, цъэъыых ыыъьуэья щ� ъхъэи, ъэыы�нчячу ьщ�ч�ч� т�
чрч-щу�ир— ръчъх, � ыъэъч, рьчу ъщ �ыьэыъ у хъыъшъ ныыъчщяч ыъ
ыичрщур учу ыыъь—�и, эъ �ы�чу ь ьъ�ъх. Гънъыучу: «яы эр�я �рыёч,
ыъэъчи чэъ эы Ш �ыьэыых, � ьцъыъьэ— н ррчр ньрор� щръ�хъруч�, эы
Ц ��хр�ыр ч�ч—чуц ьщ�ч�ч� �ыч ыъьыч—щыч - ныёч—ыщ щ� �рырои,
щ� ъьэ�щънц�х, � щ� ъхъэр �ыч ы�ььунщыч щ��ч№р�эрчрч. Н� ъьэ�
щънц�х рчи р�н�чу т�р�щуя: ь�ро�э— т� нъръх, ыъьэ�нуэ— ч�хщуц у э.р.
«ъор� ыърыъьэъц иср хъыъшъ ьэырчяч, эъ рчи рънрыячу ыъчёэщър
чрьэъ (иьэы�ун�чу ьнъръ�ы�тщых –цт�чрщ) Ч о�ыыищёы� учу ьэырчц�,
рънрыяя нущэънци-эыёхчущрхци. –ъ рьэ— рчя щроъ ыыушчъ нырчя ь�
чъьэъяэрч—щъ т�о�ыыищуэ— у т�ьэырчуэ— цыиыщи№ ръ�ычи - ч�хэ�ц�,
я�ч—чуц ц 15-эу оър�ч иср ичрч хъыъшъ ьэырчяэ—, ъхъэуэ—ья. йыу
чрыщъ ь 8-чу чрэ (ущъор� у ы�щ—шр) учрч ьнъё ьщ�ыясрщур у ъыируя,
щръ�хъручыр рчя ъхъэы: т�цуришци, ы�чци ь цы№чцъч щ� ърщъч цъщ
цр, чэъ� ръьэ�н�э— щрыыи нътчр ыыуы�я, щ�ыэи, ч��э (�ыц�щ). Цыён– Ш ыы�
щи у �ъчи (–ычыцыэ–э) ут чъысъных ти�ън (ыичъц чъысъных ти�ън
5-8 щ� чрьц�х учу нрыёнц�х, ьнят�щщых н ыицъяэци) ъщ ньрор� э�ьц�ч
ь ьъ�ъх т� ыъяьъч. Цыён– у –ычыцыэ–э ыыррщ�тщ�ч�чуь— рчя чънчу
Еьчу ч�ч—чуц-ыърыъьэъц нырыныр ръ�ыч ь�чъьэъяэрч—щъ ч�хэ�
ц�, –эъ �ыч� роъ ырын�я цыиыщ�я ръ�ыч�, эъ ыыу ы�тррчцр щ� �рырои
рё ррчяэ ыъырыёц ыънщычу ыъчъьц�чу шуыущъх ъцъчъ 15-20 ьч. иэ�
ръ�ыч�, ырыных ч�хэ�ц, ы�тр�ёэья ньрч, цэъ щ�хъруэья щ� �рырои,
ньрч срч�№щуч. с�чъчи ръ�ыэчуци ръьэ�ёэья эъч—цъ щр�ъч—шъх
иэъ ьъ�ыэур Ш ырын�я ръ�ыч� Ш эъср янчярэья ыы�трщуцъч н
ръчр. Ц чрьэ— –эъоъ н�ыучу чяьъ н �ъч—шъч цъэчр, ьътын�чу н ръч
ньрх срч�№щух ц ыы�трщучщъчи исущи учу ъ�рри. кщъы
и�ьс* �ы�
ь�“с* �и�ь�и�сысйт
ьщ�ч�ч� иоъщ�№э
ыыррцън, ъэщуыын�я ы�ч—ц�чу цыъхъэщыр циьъчцу рщё щрэыъщиэъоъ
чяь� у �ыъь�№э н эи ьэъыъщи, ъэцир� ньэ�ёэ ьъчщцр. йъьчр ныыъчщр
Цъъ�щр ч�хэ�ц ц�ц ъхъэщуч—я ръ�ыч� црщуэья �ъч—шр, чрч чъыс Ш
–эъ ущрунури�ч—щ�я ръ�ыч� ъхъэщуц�. йыу ръ�ычр ч�хэ�ц� чичшур
циьцу Ш ьрырцр, оъчън�, ч�ьэ— цушъц, ырчёщц�, ръьэ�№эья эъчи, цэъ
ръ�ыч тнрыя , � чъыс, цуэ, �рчих�, щрыы� Ш цъччрцэунщ�я ръ�ыч�,
цъэъы�я ррчуэья ыъыънщи у ы�тр�ёэья ньрч. И учрщщъ цырьэрц ч�хэ�
ц� �ы�чу рчя ьънрышрщуя ыуэи�ч� эъысрьэнрщщых ыыънърущ ьртъщ�.
Ц ц�сръх ьрч—р учу ьэъх�ущр ьищрьэнън�ч ьнъх чрэър ы�тррч
цу цырьэц� ч�хэ�ц�. йыу ы�тррчцр тнрыя оыирущци у цырьэрц щр ы�ь
ччрщячу, � ъьэ�нчячу рчя ыуэи�ч�. Дчя –эъоъ ьъ�уы�чуь— ньр суэрчу
ьэъх�ущ� (срч�№щур) н ърщъх ут �ъч—шух яы�що, оыирущци ь цырьэ
цъч црчуцъч цъыэучу щ� цъьэыр. «ъор� чяьъ �ычъ оъэънъ, ьщ�ч�ч�
иоъщ�чу рихън (ыыррцън), т�эрч �цциы�эщъ ьырт�чу ыъчъьцу чяь�,
ырт�чу ух щ� циьцу у ньрх иоъщ�чу. Н�чуьэъ ъчущрщщыр ьэ�ыуц�чу
у чисчущ�чу ъэ чяь� цъьэу т�нъы�чун�чу н ныррч�щщи№ ь ыыъшчъоъ
ьртъщ� шциыци щрыыы, т�нятын�чу нрыёнцъх, нрш�чу у ъьэ�нчячу н
яы�щор ръ нрьщы. сцъч—цъ и�ун�чу ч�хэ�цън т� ьртъщ, ьэъч—цъ у ьъ
Црьщъх ьчрри№щроъ оър� срщщущы у ррнъчцу шчу н эищрыи у
ьъ�уы�чу эъч—цъ щ�ч�ншур ы�ьэу (н ь�чъч ьъци) ьърръ�щыр ы�ь
эрщуя Ш
қуқуңэт
(чуьэъчцу уны), ьуыъ–э (чуьэ—я ц�чщрчъчцу ыъщу
ц�№щрх), ыУыъ–э (чуьэъчцу оъыц� –ччуыэучрьцъоъ), ыыч�ныэ (оъырц
руэи�ч ыыънърущ ьртъщ�, �ч�оър�ырщуя т� ръ�ычи рихън чъыя, ьъ
нрыш�чу ыыу №сщъч нрэыр щ� �рырои чъыя (чэъ� нрэры рич ь �рыро� у
сщ�ч�ч� щ� �рырои чъыя ьъ�уы�чу ч№ррх. б�ыяр щ�чущ�чья ь эъоъ,
чэъ шциыи щрыыы ы�тнъы�чун�чу у ъ�ьыы�чу цъьэу трчрщ—№ у цъырщ—ячу,
ьъ�ы�щщычу срщщущ�чу. сэ�ырц оънъыуч ьчън� �ч�оър�ыщъьэу рих�ч
йъьчр –эъоъ иьэы�ун�чу ьъырнщън�щуя, ыыутъч рчя ыъ�рруэрчя �ыч�
щрыыуч—я шциы�, н цъэъыъх н эрчрщур оър� хы�щучу ыуэи�ч—щыр цъьэу. Ц
ьъырнщън�щуу (ъ�ычщъ �ро щ� ьцъыъьэ— щ� щр�ъч—шър ы�ььэъящур) ыыу
уч�чу ич�ьэур ърщънырчрщщъ нтыъьчыр у ррэу. Цтыъьчыр ьырцу�ч—щъ
ъэьэ�н�чу, чрч ыърт�ръыун�чу ыр�яэушрц, у шциы� ръьэ�н�ч�ь— ь�чъчи
–рщщущ ъ�ычщъ щ� ъхъэи щр �ы�чу, щъ щр ыъэъчи, чэъ �ычъ щрч—тя,
Ш щрт�чрч. бхъэ� щ� чъыьцъоъ тнрыя Ш ррчъ ъы�ьщър, т�чрч ыърнрыо�э—
срщщущи ъы�ьщъьэу. — срщщущ у ръч� ррч хн�э�рэ. бнрънрншух срщщущ
�ы�чу н сёщы �ы�э—я ичрышроъ чис� (э�ц щ�тын�рчых ъ�ыч�х чрнуы�
«ъор� ч�ч—чуц иьн�ун�ч ъьщънщыр ыыуёчы ръ�ычу тнрыя, эъ ыыучры
щъ н 15-16 чрэ ъхъэщуцу ыыущуч�чу роъ н ьнъ№ �ыуо�ри, т�цырычячу т�
Н�хъряь— щ� ъхъэр, ррэу ыъьэрырщщъ ырырщуч�чу ьрцырэы ъхъэщу
«�сръчи ы�хъщи ыыъсун�щуя ыыуьищу ьнъу, ъьъ�ыр, ьнъхьэнрщ
щыр эъч—цъ –эъх чрьэщъьэу ыыуыърщыр иьчънуя, цъэъыыр т�нуьрчу
э�цср у ъэ нырчёщ оър�. бэрц ъ�ъяьщяч ьыщън—яч, цъор�, орр у н
ц�цър нырчя чъсщъ ъхъэуэ—ья, у н ц�цър щрч—тя. чрыроъныр чицчу
тщ�чу чрьэ� ыыъхъсррщуя чъыьцух эрчрщух, ух ьцъыъьэ— у щ�ыы�н
чрщур н ъыырррчёщщър нырчя оър�. Н�ыы�нчрщур, ьцъыъьэ—, нырчя
утчрщрщуя щ�ыы�нчрщух эрчрщух щръ�хъручъ �ычъ тщ�э—, ыъэъчи чэъ
ъэ щроъ т�нуьрчъ рнусрщур ч—рън, ыыучунън у ъэчунън, щ�ыы�нчрщур
»№�ъчи �ирищрчи ъхъэщуци щръ�хъручъ �ычъ тщ�э—, чэъ н ъхъэр
щ� ч�хэ�ц� у чъысрх, и�ун ч�хэ�ц�, щ�ръ �ычъ и�ун�э— у чъысъщц�.
–�ц ц�ц чъысъщъц, нысуншух �рт ч�эрыу, ыъь ъьъ�рщщъ ьуч—щыч у
ныщъьчуныч, ъщ ныщисррщ �ыч ь�чъьэъяэрч—щъ ьр�я ыыъцъычуэ— у
т�щуэуэ—, �ыч �оырььунщыч ыъ ъэщъшрщу№ ц ч№ряч. Н�тын�чу э�цух
чъысрх чъыс�чу-ърущъчц�чу. бщу щр �ъячуь— ч№ррх, учрчу цыиы
щыр ьцырщрщщыр цчыцу. чычу ьчич�у, цъор� ърущъчцу ырырнъы�чу
н�чу чърцу учу т�ычын�чу ыър нрч—�ъэы у ыыъэыц�чу рщущр цчыц�
чу н щрьцъч—цух чрьэ�х, ч�ьэъ –эъ т�ц�щчун�чъь— эрч, чэъ ыъоу��чу
Ц щ�ч�чр ъцэя�ыя щ� чъысъных чрс�ущ�х ыыънъручу т��ъх. йыу
чёч ъьрщ—№ щ� чрс�ущр у нрьщъх щ� ч—рущ�х щрч—тя и�ун�э— �ъчрр
10 чъысрх. —�ун�чу эъч—цъ цъы—ячу, ьэырчяэ— щрч—тя �ычъ. З�ыыр
щ�чъь— щ� т��ър ыъч—тън�э—ья ъыируячу, щ�хррщщычу учу нтяэычу н
Цъэ, щ�ыыучры, чэъ ыыъутъшчъ н Ищчъищр. йъьчр ърщъоъ ут т�
�ърн ь чрс�ущ� уьчртчу чъысу, щр �ычъ нурщъ ух р�ср щ� чъыр.
Н� ьчрри№щух ррщ— ыърщячья ьуч—щых шэъыч. сэ�ыъсучы-ъхъэщу
цу ьрч� Ищчъищ, ыыррыъч�о�я ыыучущи уьчртщънрщуя сунъэщых, ьъ�ы�чу
ньрх ъхъэщуцън у ьыыъьучу и ц�сръоъ ут щух, цъор� у црч утоъэънчрщы ух
ъыируя ъхъэы. бц�т�чъь—, чэъ ърущ ут ящръо�хьцух, чъчъръх ы�ырщ—-ъ
чрщрнър ыъч—тън�чья т�ыырщёщщыч щ� чрс�ущр ъыисурч, щ�хррщщыч
рщё н ррэьэнр и ьэ�ыъоъ чъоуч—щуц�. сэ�ырхшущы ыъыыъьучу ньрх ящ
ръо�хьцух, ыыурх�ншух щ� т��ъх, щрт�чррчуэрч—щъ ыъцущиэ— ух ьрчрщур,
щрьчъэыя щ� ьуч—щых шэъыч. Н� ьчрри№щрр иэыъ �ыч яьщых ьъчщрчщых
йъьчр т��ъя у ы�тррчцу ъ�ят�эрч—щъ ьчын�рэья цыън— ь ц�чщрх
Дрэрх �ы�чу щ� т��ъх чъысрх, щъ ъщу �ычу ы�ььунщычу щ��ч№
р�эрчячу ыыу ръ�ычр у ыыу ы�тррчцр эиш. р�тррчын�чу чисчущы,
нщиэырщщур ч�ьэу Ш цушцу, ырчрщ—, ьрырцр, срчиръц у э.р. Ш срщ
щущы. Дрэрх щуцъор� щр т�ьэ�нчячу урэу щ� ъхъэи, � �ы�чу щ� ъхъ
эи эъч—цъ эъор�, цъор� ъщ ь�ч т�хъчрэ, ыъэъчи чэъ ъхъэ� - –эъ ррчъ
ъы�ьщър у ьчуэ�чъь—, чэъ т�ьэ�нчяэ— Ш ньё ы�нщъ, чэъ ыъьыч�э— щ�
ьчрыэ—. Цъъ�щр ыр�ёщци ньрор� ьэ�ы�чуь— р�э— нътчъсщъьэ— ыыу
щуч�э— ь�чъьэъяэрч—щъ ыршрщуя, ъщ ь�ч ьр�я уьыыэын�ч нъ ньёч у
н цъщцр цъщцън ыъщуч�ч, чэъ рчи щисщъ: ц чрчи, ц ц�цъчи нури рря
Ащ�чъоучщъ нъьыуэ�щу№ �рыроъных (ыыучъыьцух) чицчрх у –ьцу
чъьън нъьыуэын�№эья ц�чрьэн� ъчрщрнър� и эищрыъных (ъчрщщых)
Ц 7-8 чрэ ч�ч—чуц иср ь�чъьэъяэрч—щъ ртруч щ� ьъ��ц�х. бэрц
ьщ�ч�ч� ы�тырш�ч т�ыыяо�э— 2 ьъ��цу, т�эрч 4 у э.р., ыыучёч ьъ��ц
ны�уы�чу щр ьуч—щых, ущ�чр ыр�ёщъц чъо ух щр иррыс�э—. Ц –эъч нъты�ь
эр ч�ч—чуц иср ичрч т�ыыяо�э—, цъычуэ— ьъ��ц, их�сун�э— т� щучу, тщ�ч
Ц 8-9 чрэ ч�ч—чуц� �ы�чу щ� ъхъэи, чэъ�ы ъщ тщ�ч ь�чър ъьщънщър Ш
ц�ц ьэ�нуэ— ц�ыц�щы у ныщуч�э— ут щух тнрыя, иьэ�щ�нчун�э— ьрэу рчя
ыы�ы у щрыыы. Н�ы�нщр ь нтыъьчычу ч�ч—чуц ы�ь ъчрщрх ьщ�ч�ч� н
рщрнщър нырчя, � ыъэъч у н щъчщър. Ищъор� нтыъьчыр рънрыячу ррэяч
Н� ъхъэр учу н ьэ�рр ъэрц ы�ььц�тын�рэ ьыщи ъ ыън�рц�х ъчрщрх, ъ
ы�ьэ�ущ�х, ъ эъч, чэъ ъщ ръчсрщ тщ�э— у ррч�э—, чэъ�ы �ыэ— ныщъьчу
— ъчрщщых у ыыучъыьцух чицчрх у –ьцучъьън ърщуч ут –ннрцэунщых
чрэърън нъьыуэ�щуя �ычу т�ыънрру у т�ыырэы. иэъ ьнъръ�ы�тщыр ыы�
нуч�, ыыуич�№щур ыр�ёщц� ц нщуч�эрч—щъьэу, �рырсчунъьэу, ыъыярци,
1. йыуря ь ичуцы, щр т��ир— ъэыяхщиэ— ъррсри у ны�уэ— ьщро ь эъы��
ьън, ныэ�щуэ— чусу у ньё ыънрьуэ— рчя ьишцу. Еьчу –эъоъ щр ьррч�рш—,
эъ щъч—№ ц–ч—– (чёыэ) ыыурёэ, ъррщрэ у уьэъычрэ энъ№ ъ�ин—, � чъсрэ,
нъъ�щр р�ср ихрёэ н щрх. Ц яы�щор ньрор� нуьрч� учу чрс�ч� и нхър�
2. Еьчу ъьэ�чъь— чяьъ н ц�ьэы№чр, эъ ъ�ят�эрч—щъ т�цыъх рё
цыышцъх учу ръщрчцъх, ущ�чр риху �ириэ рьэ— чяьъ. Цррыъ ь нъръх
э�цср щр т��ын�х т�цыын�э— цыышцъх учу ръщрчцъх, ущ�чр ц–ч—–э
3. Цычыэи№, чуьэи№ ыъьири, ц�ьэы№чу,
(ръьцу рчя ыртцу
чяь�) щисщъ ъ�ят�эрч—щъ ырырнъы�чун�э— ннрых рщъч, ущ�чр ц–ч—–э
4. Цъ нырчя рры щрч—тя ырэ—, оыъчцъ оънъыуэ— учу ьчряэ—ья, ущ�
чр ыъьир� ньэ�щрэ, �иррэ э�щцрн�э—, нын�чуэ ньё ьъррысучър щ�
Дрэяч т�ыырэы у т�ыънрру ыырыърщъьучуь— н ц�чрьэнр ыырръьэр
ырсрщух. Ц щух иыъчущ�чуь— ц–ч—–э Ш тчыр риху, цъэъыыр ыыу щрны
ыъчщрщуу ыы�нуч� ц�ц �ы чьэучу ьнъучу ш�чъьэячу, ыыъррчын�чу
ы�тчучщыр щрыыуяэщъьэу. Нрныыъчщрщур щрцъэъыых ыы�нуч, ъьъ�ъ
н�сщых, чъочъ ыыунрьэу ц �ъчртщу у р�ср ьчрыэу ыърьэнрщщуцън Ш
1. Еьчу ьъ�ы�чья щ� ъхъэи, иср т�ыыяо ьъ��ц, у рьчу нъс�ц иыыяс
цу трнщич, эъ ир�чу щр �иррэ, щ� ъхъэр щр ыънртёэ. Нисщъ ы�ьыыяо�э—
2. Нр ьыыъьун ы�тыршрщуя и хътяхцу, щрч—тя щъсъч ныцъныыу
3. Црьщъх, ыъц� рны�сцу щр ныхриэ ут щъы, щрч—тя ьъ�уы�э— эы�ни
4. Црьщъх, ыъц� щр ыыучрэрчу ч�хцу, щрч—тя эъыуэ— суы. иэъ рр
5. Нрч—тя и�ун�э— щрыыи, чънуэ— ыы�и �рт щ�ръ�щъьэу, ущ�чр ыыу
6. сищрьэнън�чъ срчртщър ыы�нучъ: «Нр энъё - щр �рыу». »рэъч
ъррср� тучщяя, ыыърицэы, щ�ыэы чрс�чу щ� ичуцр, чяьъ ьишучу ъцъ
чъ яы�що, щр �ъяь—, чэъ ъщъ ыыъы�ррэ. — эищрыъных суэрчрх �ычу
ъыырррчёщщыр чрьэ� тучщух у чрэщух цъчрнух. «ъор� чрэъч цъчрн�
чу щ� чрэщрр чрьэъ ьэъящцу, щ�ыэы ь тучщрх ъррсръх чъочу ъьэ�нуэ—
щ� тучщрх ьэъящцр. »№ру ъэчуч�чуь— чрьэщъьэ—№, рънрыурч рыио
ц рыиои. Гънъыучу, чэъ рьчу щ�хрёш— ны�ыъшрщщи№ щ� �рыро эиши
щрыыы, чъыс�, ч�хэ�ц�, эъ ыъчъсу щ� щрё ц�чрщ— (ру�чрэыъч 15-20
ьч) Ш у ньр �ириэ тщ�э—, чэъ –э� ръ�ыч� иср т�щяэ�, у эъор� щуцэъ
иср щр учррэ ыы�н� р�ср ъэырт�э— ъэ эишу циьъц цъсу Ш эъч—цъ ь
7. Еьчу и�ун�чу чррнрря, эъ шциы� ръьэ�н�ч�ь— эъчи, цэъ роъ ыры
ных инуррч, ыиьэ— –эъ р�ср �иррэ ыр�ёщъц, эъч—цъ щ�ч�ншух хъруэ—.
8. Нрч—тя ны�ы�ьын�э— ъ�очър�щщыр, ъчущрщщыр ъэ чяь� цъьэу
9. Нрч—тя ыыущъьуэ— ръчъх ыэуч—у яхц�, цъэъыыр щр иыъэыр�чя№э
н ыущи. Еьчу ср ьъ�уы�рш— ьърръ�щыр яхц�, эъ �рыу ут ощртр� эъч—
бцъчъ щъыъц чрччущоън ут цичцу чъсщъ нтяэ— эъч—цъ ыъчъ
нущи цъыршцън
т�рьс, Пьк
Ш –эъ цъырщ— ныьъцъх эы�ны,
ы�ьэищрх щ� �ъчъэуьэых чрьэ�х (ъьъц�). »рччущоу ьъ�уы�№э –эу
цъыщу, ьцч�рын�я ух цичц�чу нътчр ьнъух щъыъц. «ъыщу ъчрщ— нциь
11. Еьчу эы ы—ёш— ут ырчцу учу ыичрхц�, эъ чрьэъ, ъэцир� эы ыуч,
12. Дрэу у чъчърыр ч№ру ръчсщы ыуэ— эъч—цъ �ич—ъщ, щрч—тя
ыуэ— ч�х у рыиоур щ�ыуэцу, ущ�чр �иррэр ыъэчунычу у ьч��ычу. Цья
бэщъшрщуя чрсри ч№р—чу щ� срнрыр утр�нщ� ьцч�рын�чуь— ыъ
ыыущцуы�ч нт�учщъоъ ин�срщуя, рънрыуя, нт�учъныыичцу, ыърррыс
Еьчу ц ьэ�ри ыыу�ун�чья чисъх ъчрщ—, эъ роъ нътны�щ�чу хътяу
Цъыъньэнъ ьчуэ�чъь— ьэы�шщыч ыъьэиыцъч, цъэъыър щр ыыъщ�
« эы�руцуъщщыч щ�ыърщыч чрэър�ч нъьыуэ�щуя ъэщъьуэья нъь
ыуэ�щур ыъьыррьэнъч нъч—цчъы�. Н�ыърщых нъч—цчъы щёь н ьр�р
щ�ыърщи№ чирыъьэ—, ырырр�н�рчи№ ут ыъцъчрщуя н ыъцъчрщур. яи
рыыр ьц�тцу срнры� ы�ьцыын�№э ьыы�нррчуныр т�цъщы сутщу, щр
ъ�хъручыр н ьиыъных иьчънуях Ш щ�цъычуэ— оъчърщъоъ, ыырръьэ�
нуэ— щъччро ыыъшрршрчи щрчроцух ыиэ—, ыъчъч— ьч��ъчи. сц�тцу,
чуны, чрорщры ич�э ин�с�э— ьэ�ышух, �ыэ— эыиръч№�уныч, ьцыъч
щыч, ьыы�нррчуныч. йыучёч орыъу ух щ�ррчрщы ц�ц ыъчъсуэрч—щы
чу, э�ц у ъэыуц�эрч—щычу ц�чрьэн�чу. Ц щух у �ъо�эыыу, янчя№щур
ья ъ�ы�тцъч рчя ыъры�с�щуя, чрьэщы, щррыы, ьыы�нррчуны, чънцу у
с.А. «ычыч—оущ ньыъчущ�рэ: «Ц ъьщънщъч щ�ь ичучу чрырт ьц�т
цу. «ъор� �ычъ ьнъ�ърщър нырчя, н яы�щор ньр ррч� �ычу ырырррч�
щы учу ыиыо� чрч� щ� ичуцр, � ъьъ�рщщъ эъор�, цъор� ц щ�ч н ьэъх�у
щр ыыуртс�чу оъьэу, чы, ррэу, тщ�чу, чэъ щ�чущ�рэья нырчя ьц�тъц. Ц
яы�щои т�щъьучу чъысъни№ оъчъни Ш нуччрныэ учу ч�ьэ Шн–чяоыч
оыщ, рьчу тучъх, эъ т�щъьучу н ыъчъо, ыыуоч�ш�чу н оъьэу ут рыиоух
яы�що. сщ�ч�ч� ньр рыисщъ рряэ оъчъни учу ч�ьэ (чэъ �ычъ �ъч—шуч
ррчуц�эрьъч), ы—№э ч�х, � ыъэъч ны�уы�чу ьц�туэрчя, у ъщ ы�ььц�
Ц щ�шух цы�ях (Ищчъищ, —–чрщ) утнрьэщычу ьц�туэрчячу �ычу
ьэ�ыуцу –ыщ�ц у Аэыц. Аэыц �ыч –ьцучъьъч ыъ щ�цуъщ�ч—щъьэу у
тщ�ч чщъоъ –ьцучъььцух ьц�тъц, ырьрщ, и щроъ �ыч ъчрщ— хъыъшух
оъчъь. Гъьэрх Ш уьциьщых ьц�туэрчрх ъчрщ— ч№�учу, ух ыыухър �ыч
�ъч—шъх ы�ръьэ—№. сщ�ч�ч� ьэ�ыуцу ы�ру ыыучучуя «щ��ун�чу ьр�р
црщи», р�н�я ньрч ьурящуч нътчъсщъьэ— ыъиоън�ыун�э— ьр�я. иэуч
ыъръоырн�чъь— ъсур�щур ьц�тцу, ыъэъч ъщу, цъщрчщъ, ьъоч�ш�чуь—
сц�тцу ы�ььц�тын�чуь— нь№ щъч—, ущъор� щрьцъч—цъ щъчрх. Ит
–эух ьц�тъц чы итщ�н�чу чщъоъ ыъчртщъоъ рчя ьр�я Ш н щух �ыч�
сутщ—. Ц щух уьц�чу орыъу ныхър ут ц�цъх-чу�ъ ьуэи�цуу, �ъыъчуь—
ьъ тчъч. яы, ррэу, ньрор� ъчрщ— ырырсун�чу т� орыърн ьц�тъц, ъщу,
бэ ыърьэнрщщуцън ут ыырр�щух чъсщъ �ычъ итщ�э— ъ ыыррц�х
ьнъроъ ыър�, ьнъ№ ыъръьчънщи№, цэъ ут щух у чрч �ыч утнрьэрщ, тщ�
Ц ьиыъных иьчънуях сутщу у эыир� щ� срнрыр щисщъ �ычъ ныы�ь
сыъыэунщыр уоыы н ьъьэят�щуу ьчисучу ьнъръ�ы�тщычу нъыч�
с 6-7-чрэщроъ нъты�ьэ� ррэрх ъ�ич�чу чрэ�щу№ ч��э�. Н� ыы�тр
щуц�х рчя ыърыъьэцън иьэы�ун�чу ьъырнщън�щуя ыъ ьэырч—�р ут
чиц�, ыыысц�ч чрырт щ�ыэы, эыъхщъчи ыыысци, �рои щ� ьцъыъьэ— щ�
щр�ъч—шур ы�ььэъящуя. Дчя ыъ�рруэрчрх н ьъьэят�щуях ьэ�нучуь—
— ррнъчрц �ычу ьнъу нуры ьъырнщън�щух: ьъырнщън�щур н оъы
чънъч ырщуу (оъычънър ырщур црщучъь— �ъч—шр, чрч ьчънрьщър),
същочуыън�щур 2-3 ц�чщячу: ц�чщу ыъырырчрщщъ ыър�ы�ьын�чуь—
ннрых ърщъх ыицъх. «эъ р�ч—шр ыыъ�—ёэ чяч ннрых ърщъх учу рничя
с�чычу ущэрырьщычу �ычу ч�ььъныр уоыы. Н�ыыучры, уоы�
«яъысънър ыр�ыъ у цуэъных чрыры». съ�уы�чу рнр цъч�щры ыъ 5-10
чрчънрц (ч�ьэъ –эъ �ычу ъэррч—щъ цъч�щры ч�ч—чуцън у ррнъчрц).
«ъч�щры ньэ�н�чу н чущу№ щ� ы�ььэъящуу 20 чрэыън рыио ъэ рыи
о�. йъьырру ыъчя чрс�ч �ъч—шъх чрыры цуэ� (ъ�ычщъ оырщч�щрьцъ
оъ). брщъх ут цъч�щр р�н�чу чъысънър ыр�ыъ, ыыррьэ�нуэрчу –эъх
цъч�щры цур�№э ь чрьэ� ц�чрщ— н оъчъни цуэ�. «�ц эъч—цъ ц�чрщ—
ир�ыучья ъ� оъчъни, ьы�ти �роиэ ц щрх у ыыэ�№эья щр р�э— т�нч�ррэ—
ыр�ыъч ьъырыщуц�ч. З�р�ч� рыиоъх цъч�щры т�нч�ррэ— ыр�ыъч
бчрщ— ыъыичяыщъх �ыч� уоы� н ниэ�ъч «
ьокэбичбьс
» чрс
ри ьрчрщуячу учу щ� ъыырррчёщщъх эрыыуэъыуу. Еьчу ыыънъру
чу уоыи чрсри ьрчрщуячу, эъ эъч—цъ тучъх у чичшр щ� ч—ри, �
рьчу чрэъч, эъ щ� о�ч—цр щ� �рырои (н ь. —–чрщ уоы�чу учрщщъ
«ъч�щры щ�ьчуэын�чу 20-30 чрчънрц. Ищъор� –эъ цъчучрьэнъ
н цъч�щр�х �ычъ ърущ�цънъ. Ц ырынъч ьчич�р (чрсри ьрчрщуя
чу тучъх щ� ч—ри) ыы�нуч� �ычу э�цучу: цъч�щры ръчсщы �ычу,
ыущ�я чяч, рънрьэу роъ ъэ ърщъоъ ьрчрщуя ръ рыиоъоъ, ъэ�уы�я
—ч�ьэщуцу ьъырнщън�щух, цъч�щры ньрор� �иыщъ ыърррысу
н�чуь— �ъчрч—щуц�чу. Цыуоы�э— н ьъырнщън�щуях �ычъ ньрор�
Иэ�ц, щ�ыърщъьэу срнры�, чицчу у –ьцучъьы, –нрщы, №ц�оу
ыы, цъыяцу, учр№э �ъо�эых у црщщых ъыыэ нъьыуэ�щуя ррэрх,
цъэъыых щръ�хъручъ утич�э— у ъ�ят�эрч—щъ уьыъч—тън�э— н ы�
�ъэр н шцъчр у ррэьцъч ь�ри. «�срых ичуэрч— ръчсрщ тщ�э— чр
эъры нъьыуэ�щуя и цъырщщых ьрнрыящ, ыыънрырщщыр у уьыъч—
йыъ�чрч� уьыъч—тън�щуя щ�ыърщъх ырр�оъоуцу н ыыъцрььр
нъьыуэ�щуя ррэрх утич�рэья э�цучу ичёщычу, ц�ц Н.А. «ъщьэ�щ
эущън�, Е.Н. яррыщьцух, я.“. ду��рн� у рыиоучу. йъыыэцу ыъ
ц�т�э— уьэъыу№ т�ыъсррщуя у ы�тнуэуя щ�ыърщъх ырр�оъоуцу и
яциэън ьррч�щы Ц.р.Ан�щ�ь—рныч, и ч�чых щ�ыърън Д�ч—щроъ
Цъьэъц� Ш Г.“. срнуч—о�рныч, и щ�ыърщъьэрх э№чрщьцъоъ ср
нры� Ш Ц.И. «ъьэрццуч. Н�ыърщъх ырр�оъоуцъх чицчрх у –ьцу
чъьън ьры—ётщъ щр т�щуч�чья рщё щуцэъ. ”ъэя ьэиррщэы ыушиэ
циыьъныр ы��ъэы, ъьнрщ�я н ьнъух ы��ъэ�х ыыъ�чрчы, щъ щр
ъ�хъручъ очи�ъцър утичрщур у тщ�щур щ�ыърщъх ырр�оъоуцу, у
Еьэ— ичуэрчя у шцъчы, цъэъыыр уьыъч—ти№э чрэъры нъьыу
э�-щуя н ичр�щъч ыыъцрььр, ьэ�ня ъьщънщъх црч—№ ыыъ�исрр
щур ущэрырь� ц уьэъыуу у цич—эиыр ыърщъоъ щ�ыър�. Н�ыыучры,
нъьыуэ�эрчу у ичуэрчя »ъыущьцъх шцъчы у ррэьцъоъ ь�р� щ� т�
щяэуях у иыъц�х ыърщъоъ ятыц� тщ�цъчяэ ррэрх ь нъч—цчъыъч,
чицъэьцучу у –ьцучъььцучу т�о�рц�чу, ыъьчънуц�чу, ыъоънъы
ц�чу, иьэы�ун�№э ьъырнщън�щуя ыъ щ�цуъщ�ч—щыч нур�ч ьыъы
э�, ыыънъряэ щ�цуъщ�ч—щыр ыы�трщуцу, н цъэъыых ыыущуч�№э
Ц ь�ъыр р�щщых ч�эрыу�чън �ъч—ши№ ыъчъщ— ъц�т�чу цъ
ырщщыр суэрчу ’ицъэьцъоъ ы�хъщ�: срыорх Ачрцьррнуч «ычыч
оыщ (ны�ч, ы. »�нырщэуя, ыъръч ут ьрч� Ищчъищ), Ачуч�рц я�оъ
чррънуч Дъ�ыурн (ьэ�ыъсуч ы. »�нырщэуя, ыъръч ут кщы�щ�я),
Ц ц�чрьэнр щ�ичщъоъ цъщьич—э�щэ� ыъчъщ— ъц�т�ч Ачрц
ьрх Ачрцьррнуч чиыыцущ, ръцэъы нучъчъоучрьцух щ�иц, ръц
эъы уьэъыучрьцух щ�иц, нррищух щ�ичщых ьъэыирщуц Ищьэуэиэ�
снъръ�ы�тщъх чъррч—№ ыъроъэънцу ц�рыън н ъ�ч�ьэу ьрнрыънрр
чрьцъоъ ъ�ы�тън�щуя янчярэья ущьэуэиэ щ�ыърън срнры� (ИНс) ръь
ьухьцъоъ оъьир�ыьэнрщщъоъ ырр�оъоучрьцъоъ ищунрыьуэрэ� уч. А.И.
Грыцрщ� н о. с�щцэ-йрэры�иыор. Ц щ�ьэъящрр нырчя оч�нщъх т�р�чрх
ущьэуэиэ� щ�ыърън срнры� янчярэья ьъхы�щрщур ятыцън у цич—эиы
Ццч�р ущьэуэиэ� щ�ыърън срнры� н ыъроъэънци ц�рыън рчя ьрнры
щых ыроуъщън ъэчрчрщ йы�нуэрч—ьэнъч р“ н ««ъщцрыцуу иьэъхчу
нъоъ ы�тнуэуя цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры�, су�уыу у
Д�ч—щроъ Цъьэъц� ръььухьцъх “ррры�цуу»: «Нрьцъч—цъ ррьяэучрэух
иьыршщъ ррхьэнирэ Ищьэуэиэ щ�ыърън срнры� ръььухьцъоъ оъьир�ы
ьэнрщщъоъ ырр�оъоучрьцъоъ ищунрыьуэрэ� учрщу А.И. Грыцрщ� Ч ищу
ц�ч—щых –эщъчущонуьэучрьцух ъ�ы�тън�эрч—щых у уььчррън�эрч—
ьцух црщэы». «ъщцрыцуя иэнрысррщ� ы�ьыъыясрщурч йы�нуэрч—ьэн�
р“ ъэ 4 нрны�чя 2009 оър� № 132-ы у ыърыуь�щ� Ц.Ц. йиэущыч. Ц
р�щщъх цъщцрыцуу н ц�чрьэнр ърщъоъ ут ырш�№щух тнрщ—рн иьэъх
чунъоъ ы�тнуэуя цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры� ы�ььч�
эыун�рэья ыъроъэънц� щ�цуъщ�ч—щых ц�рыън рчя ы��ъэы н ьъцу�ч—
Дряэрч—щъьэ— ИНс щ�ыы�нчрщ� у ыы�цэучрьцу ьнят�щ� ь ыроуъщ�
чу срнры�, н цъэъыых ьънырчрщщ�я ьуэи�цуя н ьнрыр ъ�ичрщуя ыър
щыч ятыц�ч у ъьщън�ч цич—эиыы ъэчуч�рэья ы�тщъъ�ы�турч, учррэ
ъэчрэчунъ ныы�срщщи№ –эщъыроуъщ�ч—щи№ ьырцунуци. йъ–эъчи н
ьънырчрщщъч ьрнрыънррчрьцъч ъ�ы�тън�щуу э�цср ичуэын�рэья ыъ
эыр�щъьэ— ьрнрыщых ыроуъщън н ьъхы�щрщуу эы�руцуъщщых тщ�щух
у ьъррхьэнур ух ы�тнуэу№ н ьуьэрчр оич�щуэ�ыщъоъ ыыъьнрщрщуя.
Ищьэуэиэ нцч№ч�рэья н ы�ты��ъэци у ыр�чут�цу№ ыыъоы�чч ущщъ
н�цуъщщъх ыъроъэънцу ьырцу�чуьэън, ы�ты���эын�рэ ичр�щъ-чрэъ
ручрьцур ыъьъ�уя, –чрцэыъщщыр ъ�ы�тън�эрч—щыр ырьиыьы щънъоъ
ыъцъчрщуя рчя ыъроъэънцу, ырырыъроъэънцу у ыънышрщуя цн�чуну
Ц ИНс �ццичичуыън�щ тщ�чуэрч—щых ущэрччрцэи�ч—щых ц�ыуэ�ч
ьрнрыщых –эщъьън, щ�ичщыр тщ�щуя у ыы�цэучрьцух ъыыэ ъ�ы�тън�
щуя рчя цъырщщых щ�ыърън срнры�. срнрыънррчрьцър ъ�ы�тън�щур,
ыр�чутирчър н ущьэуэиэр, ъ�рьырчун�рэ ыыррчьэнрщщъьэ—, ырырр�чи
щъныч ыъцъчрщуяч ьрнрыящ црщщъьэрх ух –эщучрьцух цич—эиы, ищу
ц�ч—щъоъ нуррщуя у ыъщуч�щуя чуы�, рихънщъ-щы�ньэнрщщъоъ, хиръ
срьэнрщщъ-–ьэрэучрьцъоъ ъыыэ� ух ыыррцън. иэъэ ъыыэ ъ�ч�р�рэ щр
эъч—цъ уьэъыучрьцъх црщщъьэ—№, щъ нъьэыр�ън�щ ьроърщя н иьчънуях
–цъчъоучрьцъоъ у цич—эиыщъоъ цыутуьън ц�ц н очъ��ч—щъч ч�ьшэ��р,
йъроъэънц� ырр�оъоучрьцух ц�рыън рчя ыроуъщън срнры�, су�у
ыу у Д�ч—щроъ Цъьэъц� ръььуу нрррэья иср 85 чрэ. быыэ ы��ъэы ны
ыиьцщуцън ущьэуэиэ� н ц�чрьэнр ичуэрчрх и�рруэрч—щъ ыърэнрыср�рэ
ух ныьъци№ цн�чунуц�цу№. Ц ИНс ъ�ич�№эья ыыррьэ�нуэрчу �ъчрр
20 цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры�, су�уыу у Д�ч—щроъ
Цъьэъц� р“ (кч�чъ-Нрщрццух Аб, ’ицъэьцух Аб, Нрщрццух Аб, ”�щ
эы-я�щьухьцух Аб, ррьыи�чуц� с�х� (кциэуя), ррьыи�чуц� чиыяэуя,
ррьыи�чуц� –ын�, ррьыи�чуц� «ъчу, «ы�ьщъяыьцух цы�х, З���хц�ч—
ьцух цы�х, ”���ыъньцух цы�х, йыучъыьцух цы�х, «�чч�эьцух цы�х,
с�х�чущьц�я, яиыч�щьц�я, Ачиыьц�я, ’уэущьц�я, «рчрыъньц�я, –ъч
ьц�я, –№чрщьц�я, »рщущоы�рьц�я ъ�ч�ьэу у ры.). йъ –эщучрьцъчи ьъ
ьэ�ни у цъчучрьэни утич�рчых ятыцън у цич—эиы ИНс щр учррэ ыъь
Н� ьроърщяшщух ррщ— щр ньр чъчърыр ч№ру Ч ыыррьэ�нуэрчу цъ
ырщщых щ�ыърън нч�рр№э н ыъчщъх чрыр эы�руцуъщщычу тщ�щуячу
ьнъух ыыррцън. сырру эрх, цэъ ыъьэиы�рэ ичуэ—ья н щ�ш ищунрыьуэрэ,
рьэ— ц�ц ыъчичуншур нъьыуэ�щур н ыърщъх ятыцънъх у цич—эиыщъх
ьыррр, э�ц у ыыъсуншур �ъч—ши№ ч�ьэ— сутщу н оъыърр у ыъьрч
цр. сэиррщэы учр№э ы�тчучщых иыънрщ— тщ�щух ъ ыърщъх цич—эиыр.
Ичрщщъ тррь—, н ущьэуэиэр, ьрнрыщ�я чъчърёс— учррэ нътчъсщъьэ—
утич�э— ыърщъх ятыц, очи�ср итщ�э— эы�руцуу ьнъроъ щ�ыър�, ыъчи
Ц ущьэуэиэр щ�ыърън срнры� ъ�ич�№эья ыыррьэ�нуэрчу цъырщщых
ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън, цич—эиыы цъэъыых, учря ъ�щи№ чъррч—,
э�ц щ�тын�рчър ярыъ, нчрьэр ь эрч ьищрьэнрщщъ ъэчуч�№эья рыио ъэ
рыио�. б�щуч рчя –эух цич—эиы янчярэья ьэырччрщур ыърррысун�э—
эы�руцуу ыыррцън, ьъхы�щяя эы�руцуъщщыр тщ�щуя у ъ�ы�т сутщу
ьнъух ьъычрчрщщуцън. сищрьэния н ьхърщъх цчуч�эучрьцъх ьыррр,
цич—эиыы цъырщщых щ�ыърън срнры� ныы��ъэ�чу ъ�щур н ьнърх ъь
щънр ьуьэрчы щы�ньэнрщщъ-–эучрьцух ыыррьэ�нчрщух у эы�руцуъщ
щых щъыч ыънрррщуя, ыыутн�щщых ыроичуыън�э— ьъцу�ч—щыр ъэщъ
шрщуя н ьиыъных иьчънуях Аыцэуцу. сэиррщэы ыътщ�№э, ьы�нщун�№э
ыъръ�щыр –чрчрщэы н цич—эиыр рыиоух –эщъьън, итщ�№э эы�руцуу
рыиоух цич—эиы, ыъчич�я црчъьэщър ыыррьэ�нчрщур ъ щ�ыър�х срнр
ы�. “ъычуыън�щур –эщучрьцъх уррщэучщъьэу ьэиррщэън ыыъуьхъруэ
учрщщъ тррь—, ъщу ныьэы�ун�№э ьнъ№ уррщэучщъьэ— ыъ ъэщъшрщу№ ц
рыиоуч –эщъь�ч, ыыррьэ�нуэрчу цъэъыых ич�эья н ърщъч цъччрцэунр.
Н� нъщр чщъоъъ�ы�туя –эщучрьцух цич—эиы ьэиррщэ�чу яычр ныччр
щярэья цич—эиы� ыърщъоъ –эщъь�. –�цур нъычы ы��ъэы н ущьэуэиэр
ъ�рьырчун�№э иьнърщур тщ�щух, ыыуъ�ырэрщур ыы�цэучрьцух щ�ны
цън, ичрщур ьъыъьэ�нчяэ— –чрчрщэы цич—эиыы. Дихънщых чуы ьэи
ррщэ� ъ�ъо�щ�рэья эы�руцуъщщычу тщ�щуячу ы�тщых щ�ыърън. Ц цъ
щрчщъч уэъор нъычуыирэья ищуц�ч—щых ьырцу�чуьэ. Цыыиьцщуц ИНс
нъьэыр�ън�щ н ыъчуцич—эиыщых ьрнрыщых ыроуъщ�х, э�ц ц�ц, янчяяь—
щъьуэрчрч ьнърх цич—эиыы, ъщ ьыъьъ�рщ уьыъч—тън�э— н ьнърх �ири
щрх ырр�оъоучрьцъх рряэрч—щъьэу шуыъцух цыио тщ�щух ъ щ�ыър�х
срнры�. Н�шу ныыиьцщуцу т�щяэы н ь�чых ы�тщых ьнры�х Ш –эъ ичр
щыр, ыуь�эрчу, хиръсщуцу, сиыщ�чуьэы, �нэъыы ичр�щуцън, ьъэыир
щуцу –эщъцич—эиыщых црщэыън, читррн, энъычрьцух ч�ьэрыьцух, ичу
эрчя ръшцъч—щых ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух, ч�чъцъчычрцэщых,
цъчрных, ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых шцъч, цъччррсрх у нитън. Ичрщщъ
ъщу янчя№эья хы�щуэрчячу цич—эиыщъоъ щ�ьчрруя, �ч�оър�ыя цъэъ
–ы�руцуъщщыр у ущщън�цуъщщыр нъычы ы�тнуэуя н ьрнрыънрр
чрьцъч ъ�ы�тън�щуу ущьэуэиэ� щ�ыърън срнры� ръььухьцъоъ оъьи
р�ыьэнрщщъоъ ырр�оъоучрьцъоъ ищунрыьуэрэ� уч. А.И.Грыцрщ� ыыъ
нъряэья н ы�чц�х нррры�ч—щых оъьир�ыьэнрщщых ъ�ы�тън�эрч—щых
ьэ�щр�ыэън “Гбс Цйб у “Гбс Цб. йыу ырырхърр щ� иыънщрни№ ьу
ьэрчи ъ�ы�тън�щуя у ц ы�ты��ъэцр щъных ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч
ИНс ьчррън�ч ъьщънщыч ыыущцуы�ч нъьэыр�ън�щщъьэу у цъщциырщ
эъьыъьъ�щъьэу ъьщънщых ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч ыъроъэънцу
��ц�ч�ныън у ч�оуьэыън. йыу –эъч чрэъръчъоучрьцъх ъьщънъх ы�т
ы��ъэцу щъных ыыъоы�чч ыъьчисучу ыртич—э�эы щ�цъычрщщъоъ ъыы
э� ьрнрыънррчрьцъх ыъроъэънцу, �щ�чут� ьъьэъящуя ъ�ы�тън�эрч—
щъоъ ыыъьэы�щьэн� ьрнрыщых ыроуъщън. Зррь— н�сщъ ыърчрыцщиэ—,
чэъ ущщън�цуъщщъьэ— ыыъоы�чч ыыррыъч�о�рэ ы�тнуэур щрцъэъыых,
иср ъыы�нр�ншух ьр�я щ� ыы�цэуцр, ъ�ы�тън�эрч—щых у цич—эиыщых
эы�руцух ущьэуэиэ�. йырсрр ньроъ –эъ ъыурщэ�цуя щ� чщъоъыыъ
нуч—щъьэ— ыъроъэънцу Ч н щ�у�ъч—шрх ьэрырщу ьъъэнрэьэни№щ�я
ыъэыр�щъьэяч ыроуъщ�ч—щъоъ ыыщц� эыир�. –�цуч ъ�ы�тъч, ыыъ�чр
чы ьъхы�щрщуя у ы�тнуэуя ятыцън у цич—эиы цъырщщых ч�чъчуьчрщ
щых щ�ыърън срнры�, су�уыу у Д�ч—щроъ Цъьэъц� чъоиэ ырш�э—ья
эъч—цъ щ� цъчычрцьщъх щ�ичщъх ъьщънр, ыыррыъч�о�№щрх чрсруь
цуычущ�ыщых –эщъчущонъцич—эиыъчъоучрьцух ыърхър, ичуэын�№щух
ьънырчрщщър ьъьэъящур эы�руцуъщщъх цич—эиыы ьрнрыщых –эщъьън.
Ищщън�цуъщщыр нъычы ы�тнуэуя н ьрнрыънррчрьцъч ъ�ы�тън�щуу
ущьэуэиэ� щ�ыърън срнры� Грыцрщъньцъоъ ищунрыьуэрэ� нцч№ч�№э
н ьр�я ьътр�щур у нщррырщур щъных ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч ьр
нрыънррчрьцъоъ ыыънучя, утр�щур ичр�щъ-чрэъручрьцъх у щ�ичщъх
чуэры�эиыы ыъ ятыц�ч цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры�,
ыыънрррщур ыыънъыурщэ�цуъщщых ъчучыу�р ыъ ыърщъчи ятыци, нщр
рырщур н ичр�щых ыыъцрьь –чрцэыъщщых у чич—эучррухщых ыъьъ�ух,
ущэры�цэунщых у руьэ�щцуъщщых нъыч ъыо�щут�цуу ичр�щых т�щя
эух, ы�тнуэур ьыррьэн ч�ььънъх ущнъыч�цуу щ� ятыц�х цъырщщых
ч�чъчуьчрщщых –эщъьън, � э�цср ыърррысц� ър�ырщщъх чъчъррсу
чрырт ущщън�цуъщщыр щ�ичщыр ыыърцэы, энъычрьцур ч�ьэрыьцур,
нщррырщур н ичр�щых ыыъцрьь щъных нъыч ы�тнуэуя ырр�оъоучрьцух
суьэрч� ыъроъэънцу ырр�оъоучрьцух ц�рыън ьрнрыънррчрьцъоъ
ыыънучя н ущьэуэиэр щ�ыърън срнры� рГй— уч. А.И. Грыцрщ� нцч№
ч�рэ цъчычрцьщи№ ыыънрььуъщ�ч—щи№ ыъроъэънци ьэиррщэън, у –эъ
н щ�у�ъч—шрх ьэрырщу ьъъэнрэьэнирэ црчъьэщъьэу эы�руцуъщщъх
цич—эиыы, ыршрщу№ т�р�ч рр эы�щьчяцуу у �р�ыэ�цуу ц щъныч ьъ
цуъцич—эиыщыч ыр�чуяч. иэъэ ыыущцуы ьъхы�щярэья у ыыу ырырхърр
щ� иыънщрни№ ьуьэрчи ъ�ы�тън�щуя, орр ьэиррщэы ыъьчр ъцъщч�щуя
��ц�ч�ныу�э� ыъчич�№э нътчъсщъьэ— ыыъръчсуэ— ъ�ы�тън�щур н
ч�оуьэы�эиыр, цъэъы�я э�цср ьътр�рэ ръыъчщуэрч—щыр нътчъсщъьэу
рчя ы�тнуэуя �ц�ррчучрьцъх чъ�уч—щъьэу щ�шрх чъчъррсу. иэщъыр
оуъщ�ч—щ�я ьрнрыънррчрьц�я ьъьэ�нчя№щ�я, нцч№ч�№щ�я утичрщур
ыърщых ятыцън у чуэры�эиыы, ыыъщутын�рэ нь№ ъ�ы�тън�эрч—щи№
ыыъоы�ччи. сэиррщэы утич�№э руьцуычущы, ьнят�щщыр щрыъьырр
Ц ы�чц�х чъррыщут�цуу ъ�ы�тън�щуя у ыр�чут�цуу щъных ъ�ы�
тън�эрч—щых ыыъоы�чч ��ц�ч�ныьцъх у ч�оуьэрыьцъх ыъроъэънцу ь
ичрэъч чщъоъыыънуч—щъьэу ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч н ущьэуэи
эр щ�ыърън срнры� ныьэыърщ� чрэц�я ьуьэрч� ыъроъэънцу ырр�оъ
оучрьцух ц�рыън ьрнрыънррчрьцъоъ ыыънучя, цъэъы�я ьнят�щ� ыыр
срр ньроъ ь ы�тнуэурч ьуьэрчщъьэу у цъчычрцьщъьэу н ыъьэыърщуу
ичр�щых ыч�щън у ьъррыс�щурч ичр�щых ыыъоы�чч. ИНс щ� ьроър
щяшщух ррщ— ыыррч�о�рэ ыроуъщ�ч ыыъоы�ччы ыъроъэънцу ырр�оъоу
чрьцух ц�рыън ныьшрх цн�чунуц�цуу, ъэнрч�№щур щънрхшуч оъьи
р�ыьэнрщщыч ьэ�щр�ыэ�ч н ъ�ч�ьэу чщъоъиыънщрнъоъ ъ�ы�тън�щуя.
–�ц�я ьуьэрч� ыъроъэънцу ырр�оъоучрьцух ц�рыън, нцч№ч�№щ�я нт�
учъьнят�щщыр ьэиырщу ъ�ичрщуя, янчярэья ъыэуч�ч—щыч н�ыу�щэъч
рчя ущьэуэиэ� у ьыъьъ�ьэнирэ ыъьэрырщщъчи ырырхъри ъэ ъ�щроич�
щуэ�ыщъоъ ъ�ы�тън�щуя ц ыыънрььуъщ�ч—щъчи у щ�ичщъ-уььчрръ
н�эрч—ьцъчи иыънщяч, ъыурщэуыън�щщыч ыырсрр ньроъ щ� ьъхы�щр
щур у ы�тнуэур ятыцън у цич—эиы цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън
срнры�. йыу ырырхърр щ� иыънщрни№ ьуьэрчи ъ�ы�тън�щуя ИНс, н
ч�ьэщъьэу, ъыуы�чья щ� ьнъх щ�цъычрщщых ъыыэ у ъ�ы�тън�эрч—щыр
эы�руцуу, ыътнъчя№щур нъычуыън�э— щръ�хъручыр рчя ьрнрыщых
ыроуъщън –эщънучъчъоучрьцур у –эщъцич—эиыъчъоучрьцур ырр�оъоу
Ищьэуэиэ щ�ыърън срнры� оъэънуэ ырр�оъоън рчя ьрнрыщых ыр
оуъщън ыъ ъ�ы�тън�эрч—щыч ыыъоы�чч�ч: иыънрщ— ��ц�ч�ныу�э�,
иыънрщ— ч�оуьэы�эиыы. бьщънщыр ъ�ы�тън�эрч—щыр ыыъоы�ччы
ыъроъэънцу ��ц�ч�ныън у ч�оуьэыън ы�ты��ъэ�щы н ьъъэнрэьэнуу ь
щ�ичщъ-чрэъручрьцуч щ�ыы�нчрщурч ы��ъэы ущьэуэиэ� Ч «срнрыънр
ррщур: ъ�ы�тън�щур у щ�иц�». йыу ьътр�щуу ц�сръоъ ичр�щъоъ ыч�щ�
ч�цьуч�ч—щъ ичуэын�чуь— ыъэыр�щъьэу ыроуъщън н цн�чунуцуыъ
н�щщых ц�ры�х ыъ цъщцырэщыч ьрнрыщыч ятыц�ч. ч�ц�ч�ныьцур ну
чъчъоучрьцур ыыъоы�ччы н ИНс ыр�чути№эья ь ичрэъч чщъоъъ�ы�туя
чущонуьэучрьцух у ырр�оъоучрьцух эрхщъчъоух ъ�ичрщуя н ьуьэрчр
ьрнрыънррчрьцъоъ ъ�ы�тън�щуя, ъыуы�яь— щ� ъыыэ ьчъсуншухья
чрэъруц ыырыър�н�щуя ыърщых ятыцън, � э�цср щ� ъьщънр �щ�чут�
у ыыучрщрщуя н уььчррън�эрч—ьцъх ы��ъэр щ�ичщъ-чрэъручрьцъоъ
ч�эрыу�ч� у ы�тнун�№щух ыыъоы�чч ь уьыъч—тън�щурч щънрхшух
ущнъыч�цуъщщых эрхщъчъоух, ы�ты��ъэъц ущщън�цуъщщых чъррчрх
шцъч—щъх ъ�ы�тън�эрч—щъх ьуьэрчы у э.р. йыъоы�ччы ыырриьч�эыу
н�№э иочи�чёщщър утичрщур ьънырчрщщых цъщцрыцух ятыцън у чу
эры�эиы щ�ыърън срнры�, � э�цср чъррчуыън�щур у ы�ты��ъэци ьъ
нырчрщщых ущэры�цэунщых ы�тнун�№щух ыыъоы�чч щ� –чрцэыъщщых
щъьуэрчях. б�ы�тън�эрч—щыр ыыъоы�ччы, ыр�чутирчыр ц�нррыъх
–эщъцич—эиыъчъоуу, ъыурщэуыън�щы щ� чщъоъыыънуч—щи№, цъч
ычрцьщи№ ьрнрыънррчрьци№ ыъроъэънци ьэиррщэън-ьрнрыящ, цъэъыыр
ыыуъ�ырэ�№э щр эъч—цъ эръырэучрьцур тщ�щуя, щъ у ыы�цэучрьцур
щ�ныцу н ьнрыр эы�руцуъщщъх цич—эиыы, хиръсрьэнрщщых ыыъчыь
чън ы�тщых –эщъьън, читрхщър ррчъ, э�щцрн�ч—щых у читыц�ч—щых
нъч—цчъы, утич�я ыыу –эъч ъ�ят�эрч—щъ руьцуычущы ыъ ыърщъчи
ятыци, чуэры�эиыр у нъч—цчъыи. Нръ�хъручъьэ— н ъэцыыэуу щъных
ыыъоы�чч ыъроъэънцу ��ц�ч�ныън н ИНс ыыъруцэън�щъ ьънырчрщ
щыч ьъьэъящурч ъ�ичрщуя ущъьэы�щщыч ятыц�ч н шцъч�х ьрнрыщых
ыроуъщън у ы�тнун�№щучуья цъщэ�цэ�чу ьъ ьэы�щ�чу Аыцэучрьцъоъ
ыроуъщ� н уььчррън�эрч—ьцъх у ъ�ы�тън�эрч—щъх ъ�ч�ьэях. Ц ч�оу
ьэрыьцух ыыъоы�чч�х ыъ щ�ыы�нчрщу№ «йрр�оъоучрьцър ъ�ы�тън�
щур» ы�ты��ъэ�щ� ыыъоы�чч� «“учъчъоучрьцър ъ�ы�тън�щур н ыъчу
–эщучрьцъх ьыррр», чэъ ъ�иьчънчрщъ щръ�хъручъьэ—№ ыыъръчсрщуя
ъ�ичрщуя ��ц�ч�ныън ыыънучя «б�ы�тън�щур н ъ�ч�ьэу ыърщъоъ
чъчъоън, нч�рр№щух чрэър�чу уььчррън�эрч—ьцъх рряэрч—щъьэу
н ъ�ч�ьэу –эщънучъчъоуу. йыъоы�чч� щъьуэ чрсруьцуычущ�ыщых
х�ы�цэры, ъэы�с�№щух ьънырчрщщър ы�тнуэур чущонуьэуцу у ущ
щън�цуъщщых эрхщъчъоух ъ�ичрщуя. Н�ыы�нчрщур «йрр�оъоучрьцър
ъ�ы�тън�щур» ыр�чутирэ ыыъоы�ччи «иэщъцич—эиыъчъоучрьцър ьр
нрыънрррщур» ь н�ыу�эунщычу чъричячу «иэщъоы�нучрьцър читрр
нрррщур» у «Дрцъы�эунщъ-ыыуцч�рщър уьциььэнъ у хиръсрьэнрщщыр
ыыъчыьчы щ�ыърън срнры�, су�уыу у Д�ч—щроъ Цъьэъц�». йыучрыщ�я
ьэыицэиы� ��ц�ч�ныьцъоъ ичр�щъоъ ыч�щ� ь ырырчщрч руьцуычущ ьрнр
ыънррчрьцъоъ цуцч� н ьъррыс�щуу ичр�щъоъ ыч�щ� у ырырчщя ьрнрыъ
нррчрьцух руьцуычущ ыъроъэънцу ��ц�ч�ныън ыъ ыыънуч№ «Ц ъ�ч�ьэу
ыърщъоъ ятыц� у чуэры�эиыы» ыырриьч�эыун�рэ н�ыу�эунщи№ ч�ьэ—
цуцч� руьцуычущ ыыънуч—щъх ыъроъэънцу у н�ыу�эунщыр чъричу, щ�
цъэъыыр ъэнъруэья �ъч—ш�я ч�ьэ— цырруэън ыъ ьы�нщрщу№ ь ��тънъх
эыирърчцъьэ—№ ичр�щъоъ ыч�щ�. йыъоы�чч� ыырриьч�эыун�рэ утичрщур
ньрх ы�тррчън нъщрэуцу, чрцьуцу у оы�чч�эуцу ыърщъоъ ятыц�, � э�ц
ср ьэиррщэы утич�№э н�цич—э�эунщыр циыьы ыъ ны�ъыи. Н� эырэ—рч
оъри ъ�ичрщуя ьэиррщэ�ч ыырръьэ�нчярэья нътчъсщъьэ— ны�ъы� н�ыу�
эунщых чъричрх, щ�ыыучры, «рърщъх ятыц у чуэры�эиы� у ущъьэы�щщых
ятыц» у «рърщъх ятыц у чуэры�эиы� у ыиььцух ятыц у чуэры�эиы�». бь
нърщур –эух чъричрх р�рэ ьэиррщэ�ч нътчъсщъьэ— ыыуъ�ырьэу тщ�щуя
у ичрщуя ыъ шуыъцъчи цыиои нъыыъьън н ъ�ч�ьэу нучъчъоуу ь ыътуцуу
рних ы�тщых ятыцъных ьуьэрч, чэъ ь ичрэъч ыъчу–эщучрьцъх ьъьэ�нчя
№щрх ъ�ы�тън�эрч—щъх ьырры н шцъч�х ыроуъщън ръььуу янчярэья щр
Ц р�ч—щрхшрч ныыиьцщуцу ущьэуэиэ� ыыъръчс�№э ъ�ичрщур н �ьыу
ы�щэиыр ыъ ьырцу�ч—щъьэу 10.02.02 «ктыцу щ�ыърън р“» у 24.00.01 «–р
Ц ы�чц�х ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч ьэиррщэы ущьэуэиэ� щ�ыърън
срнры� ыыъхъряэ чрэъручрьци№ у ырр�оъоучрьци№ ыы�цэуци ыъ ыърщыч
ятыц�ч н шцъч�х ьрнрыщых ыроуъщън. –�цъх ыърхър ъ�рьырчун�рэ ыъ
оыисрщур н рьэрьэнрщщи№ ъ�ы�тън�эрч—щи№ ьырри, ъщу ыырыър�№э ыър
щъх ятыц, чуэры�эиыи, ыыъощътуыи№э ьнър р�ч—щрхшрр эыиръиьэыъх
б�ы�тън�эрч—щ�я рряэрч—щъьэ— н ИНс рГй— уч. А.И. Грыцрщ�
ъ�рьырчун�рэья ыыънрььъы�чу, ръцрщэ�чу Ш нррищучу ьырцу�чу
ьэ�чу н ъ�ч�ьэу иы�ч—ьцух, �чэ�хьцух, ы�чръ�ту�эьцух ятыцън, –эщъ
цич—эиыъчъоуу у рыиоух ъ�ч�ьэях щ�ичщых тщ�щух, ъ�рьырчун�№щух
ъ�ичрщур ыърщыч ятыц�ч у цич—эиы�ч. Ц ьъьэ�н цъччрцэун� чущону
ьэучрьцух ц�нрры нхъряэ ыырыър�н�эрчу ут чуьч� цъырщщых ч�чъ
чуьчрщщых щ�ыърън, щъьуэрчу ыърщых ятыцън. Ц щ�ьэъящрр нырчя н
ущьэуэиэр ы��ъэ�№э 4 ц�нррыы, ъьищрьэнчя№щур ъ�ы�тън�эрч—щи№
рряэрч—щъьэ— ыъ ыыъоы�чч�ч ыъроъэънцу ��ц�ч�ныън, ьырцу�чуьэън,
ч�оуьэыън у �ьыуы�щэън. –ыу чущонуьэучрьцур ц�нррыы ъ�рьырчун�
№э ыырыър�н�щур ыъ 20 ятыц�ч цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън
срнры�, су�уыу у Д�ч—щроъ Цъьэъц�: эищоиьъ-ч�щ—чсиыьцур ятыцу
(–нрщьцух, –нрщцухьцух, ич—чьцух, ир–орхьцух, ъыъцьцух (ич—эущ
ьцух), щ�щ�хьцух); э№ыцьцур ятыцу (ръчо�щьцух); ь�чърухьцур ятыцу
(щрщрццух, що�щ�ь�щьцух, ьрч—циыьцух); нущщъ-иоъыьцур ятыцу (ь�
�чьцух, х�щэыхьцух, ч�щьухьцух, нрыььцух); ы�чръ�ту�эьцур ятыцу
(–ьцучъььцух, чицъэьцух, цъыяцьцух, уэрч—чрщьцух); утъчуыън�щщыр
ятыцу (црэьцух, щунхьцух, №ц�оуыьцух). б�ы�тън�эрч—щыр ыыъоы�ч
чы ц�нррыы –эщъцич—эиыъчъоуу нцч№ч�№э н ьр�я утичрщур эы�ру
цуъщщъх цич—эиыы цъырщщых щ�ыърън: ъ�ыч�рн, нрыън�щух, эы�ру
цуъщщых тщ�щух, нъч—цчъы�, –эуцу, ыы�н�, –эщъоы�нуу у уьэъыуу
цъырщщых щ�ыърън. иэщъцич—эиыъчъоучрьц�я ьъьэ�нчя№щ�я ыыъ
оы�чч ъыурщэуыън�щ� щ� чщъоъыыънуч—щи№ ьрнрыънррчрьци№ ыър
йырыър�н�эрчу ИНс янчя№эья �нэъы�чу щ�ичщых уььчррън�щух,
ичр�щъ-чрэъручрьцух утр�щух ыъ ыърщыч ятыц�ч, нъч—цчъыи у чу
эры�эиыр, эы�руцуъщщыч тщ�щуяч (�ицн�ыу, ичр�щуцу, ичр�щыр ыъ
ьъ�уя, ьчън�ыу), цъэъыыр нщррыя№эья н ъ�ы�тън�эрч—щи№ ыы�цэуци.
сътр�щы –чрцэыъщщыр ъ�ы�тън�эрч—щыр ырьиыьы Ч чич—эучррух
щыр ыъьъ�уя щ� ятыц�х �ыцэучрьцух –эщъьън ь ырырнъръч щ� ыиььцух
у �щочухьцух ятыцу, ыыррщ�тщ�чрщщыр рчя утичрщуя эы�руцуъщщъх
цич—эиыы. Ц�сщъ ъэчрэуэ—, чэъ �ъчрр 90% ньрх утр�щщых ичр�щу
цън у ичр�щых ыъьъ�ух рчя ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух ьрнрыщых
ыроуъщън ы�ты��ъэ�щы ыырыър�н�эрчячу у ныыиьцщуц�чу ущьэуэи
э� щ�ыърън срнры� ръььухьцъоъ оъьир�ыьэнрщщъоъ ырр�оъоучрьцъ
оъ ищунрыьуэрэ� уч. А.И. Грыцрщ� Ч �нэъы�чу Ч щъьуэрчячу ятыц�,
бьъ�и№ ыъч— учррэ ы�тнуэур щ�ичщъ-уььчррън�эрч—ьцъх у ыыъ
рцэщъх рряэрч—щъьэу щ�шух ьэиррщэън ь ыыунчрчрщурч –чрцэыъщщых
ырьиыьън у чич—эучррухщъоъ учч№ьэы�эунщъоъ ч�эрыу�ч�. иэу уь
ьчррън�щуя ъьщън�щы ыырсрр ньроъ щ� ьъ�ьэнрщщых ч�эрыу�ч�х ыъ
ятыци у цич—эиыр, ьъ�ы�щщых нъ нырчя –цьырруцух у ыъчрных ыы�ц
эуц н ыроуъщы ыыъсун�щуя цъырщщых щ�ыърън срнры�. А н ичр�щъч
ыыъцрььр уьыъч—ти№эья ъ�ы�тън�эрч—щыр эрхщъчъоуу, �ч�оър�ыя
цъэъыыч ьэиррщэы чъоиэ н р�ч—щрхшрх ы��ъэр –ннрцэунщъ ыыучр
щяэ— –эу тщ�щуя рчя ьъхы�щрщуя у ы�тнуэуя ьнъух цич—эиы (ьътр�н�э—
читру, �щь�ч�чу, ыырыър�н�э— ыърщъх ятыц, нрьэу цыисцу ыъ эы�ру
бьъ�и№ ыъч— н ы�тнуэуу ьуьэрчы ыъроъэънцу ц�рыън уоы�рэ ьр
эрнър ьъэыирщучрьэнъ ущьэуэиэ� щ�ыърън срнры� н ъ�ч�ьэу щ�ицу у
ъ�ы�тън�щуя ь щ�ичщъ-ъ�ы�тън�эрч—щычу ичырсррщуячу ь црч—№
ыр�чут�цуу т�р�ч н ьнрыр ныьшроъ, ръыъчщуэрч—щъоъ у ыъьчрни
тъньцъоъ ыыънрььуъщ�ч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя у ыънышрщуя ц�чрьэн�
ырр�оъоучрьцъоъ ъ�ы�тън�щуя щ� ньрх иыънщях т� ьчрэ цъщьъчур�
цуу ущэрччрцэи�ч—щых, ч�эрыу�ч—щых, ц�рыъных, эрхщъчъоучрьцух у
рыиоух ырьиыьън. Ищьэуэиэ щ�ыърън срнры� ц�ц ьэыицэиыщър ыъры�т
ррчрщур ръььухьцъоъ оъьир�ыьэнрщщъоъ ырр�оъоучрьцъоъ ищунры
ьуэрэ� уч. А.И. Грыцрщ� ъьищрьэнчярэ ьрэрнър ьъэыирщучрьэнъ щр
эъч—цъ н ы�чц�х ьрэрнъоъ ъ�ъррущрщуя ырр�оъоучрьцух нитън «йр
р�оъоучрьцур ц�рыы ръььуу», щъ у ыыънуч—щых нитън ыъ ьрнрыъ
нррчрьцъчи щ�ыы�нчрщу№, щ�ичщъ-уььчррън�эрч—ьцух ущьэуэиэън,
чрсрищ�ыърщых щ�ичщъ-ъ�ы�тън�эрч—щых ичырсррщух у э.р. –�цър
ы�тнуэур рряэрч—щъьэу ыъ ьрэрнъчи нт�учъррхьэну№ щ�ыы�нчрщъ щ�
иьучрщур ущэроы�цуу ь ъ�ы�тън�эрч—щычу у щ�ичщычу ичырсррщу
ячу ыроуъщън срнры�, су�уыу у Д�ч—щроъ Цъьэъц�, щ� ы�ты��ъэци
ущщън�цуъщщых ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч, щ� ыънышрщур цн�чу
нуц�цуу щ�ичщых у ырр�оъоучрьцух ц�рыън, щ� ьънчрьэщи№ ы�ты�
�ъэци ичр�щых ыъьъ�ух ь ичрэъч ьънырчрщщъх ятыцънъх ьуэи�цуу,
щ� ы�тнуэур ьрнрыънррчрьцух уььчррън�щух, щ�ыы�нчрщщых щ� ьъ
хы�щрщур ятыцън у цич—эиы цъырщщых ч�чъчуьчрщщых –эщъьън. –�ц,
ущьэуэиэ щ�ыърън срнры� нт�учъррхьэнирэ ь ыыънуч—щычу нит�чу
ыъ ьрнрыънррчрьцъчи щ�ыы�нчрщу№, щ�ыыучры, ь срнрыъ-Цъьэъч
щыч “ррры�ч—щыч ищунрыьуэрэъч уч. я.«. Аччъьън� (о. кциэьц),
“ррры�ч—щыч щ�ичщъ-уььчррън�эрч—ьцуч ущьэуэиэъч «Н�ичщъ-уь
ьчррън�эрч—ьцух ущьэуэиэ щ�цуъщ�ч—щых шцъч ррьыи�чуцу с�х�
(кциэуя)», Н�ичщыч црщэыъч утичрщуя Аыцэуцу (о. с�чрх�ыр), Ищ
ьэуэиэъч чущонуьэучрьцух уььчррън�щух рАН (о. с�щцэ-йрэры�иыо),
йрэыът�нърьцуч оъьир�ыьэнрщщыч ищунрыьуэрэъч, чиыяэьцуч оъьи
р�ыьэнрщщыч ищунрыьуэрэъч у ры. –�ц�я ы��ъэ� н ы�чц�х ьрэрнъоъ
ьъэыирщучрьэн� ь ы�тчучщычу щ�ичщъ-ъ�ы�тън�эрч—щычу ичырсрр
щуячу ьыъьъ�ьэнирэ ыршрщу№ ыыъ�чрч ыъроъэънцу ц�рыън рчя ьр
нрыщых ыроуъщън, иьэъхчунъчи ы�тнуэу№ цъырщщых ч�чъчуьчрщщых
–�цуч ъ�ы�тъч, чщъоъчрэщух ъыыэ ущьэуэиэ� щ�ыърън срнры�
с�щцэ-йрэры�иыоьцъоъ оъьир�ыьэнрщщъоъ ищунрыьуэрэ� уч. А.И. Гры
црщ� н ыъроъэънцр ырр�оъоучрьцух ц�рыън, н ыырыър�н�щуу ятыцън у
цич—эиы цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън срнры�, су�уыу у Д�ч—
щроъ Цъьэъц�, ыыъръчс�я ьрнрыънррчрьцур эы�руцуу, нышрч щ� ьъ
нырчрщщых –э�ы ыъроъэънцу ьырцу�чуьэън шуыъцъоъ ыыънучя рчя
ьрнрыщых ыроуъщън ръььуу, чэъ р�рэ ъьщън�щур ыърэнрыруэ— роъ
съоч�ьщъ «ъщцрыцуу хиръсрьэнрщщъоъ ъ�ы�тън�щуя н ръььух
ьцъх “ррры�цуу (2001) хиръсрьэнрщщър ъ�ы�тън�щур Ч –эъ ыыъцрьь
ънч�ррщуя у ыыуьнърщуя чрчънрцъч хиръсрьэнрщщъх цич—эиыы ьнъ
роъ щ�ыър� у чрчънрчрьэн�, ърущ ут н�сщрхшух ьыъьъ�ън ы�тнуэуя
у нъычуыън�щуя црчъьэщъх чучщъьэу, рр рихънщъьэу, энъычрьцъх
ущрунури�ч—щъьэу, ущэрччрцэи�ч—щъоъ у –чъцуъщ�ч—щъоъ �ъо�эьэн�.
«ъщцрыцуя ъэы�с�рэ нъч№ оъьир�ыьэн� н ыр�чут�цуу цъщьэуэицуъщ
щых ыы�н у ьнъ�ър чрчънрц� у оы�ср�щущ� ръььуу н ъ�ч�ьэу цич—эи
с ыы�нъ щ� ич�ьэур н цич—эиыщъх сутщу у ыъч—тън�щур ичырсрр
с ьнъ�ъри чуэры�эиыщъоъ у хиръсрьэнрщщъоъ нурън энъычрьэн�,
с ъ�ят�щщъьэ— т��ъэуэ—ья ъ ьъхы�щрщуу уьэъыучрьцъоъ у цич—эиы
Д�щщ�я цъщцрыцуя ъыырррчярэ ьъррыс�щур ъ�ы�тън�эрч—щъх,
щ�ичщъх, энъычрьцъх рряэрч—щъьэу ъыо�щут�цух, нррищух хиръср
рр�чут�цуя цъщьэуэицуъщщых ыы�н н ъ�ч�ьэу цич—эиыы у уьциььэн
сроърщя ыыъ�чрчы Аыцэуцу у ьъыырррч—щых ц щрх эрыыуэъыух
руцэи№э ыънъыъэ ъ�ы�тън�эрч—щых ыыъоы�чч нъ ньрх �ыцэучрьцух
оъьир�ыьэн�х. бэцыыэур ыъэрщцу�ч—щъоъ ырьиыь� Аыцэуцу рчя –цъ
щъчуцу у –цъчъоуу, ищуц�ч—щъьэ— цич—эиыщъоъ ыыъьэы�щьэн� ыроуъ
щ� нъычуыи№э щ�цуъщ�ч—щыр ущэрырьы ръььуу, цъэъыыр ьнят�щы
ь ъьнърщурч ырьиыьън, ьъхы�щрщурч ъцыис�№щрх ьырры, ыъррры
с�щурч сутщрьыъьъ�щъьэу у цич—эиыы суэрчрх Аыцэуцу у срнры�.
Ц «сэы�эроуу ы�тнуэуя �ыцэучрьцъх тъщы ръььухьцъх “ррры�цуу у
ъ�рьырчрщуя щ�цуъщ�ч—щъх �ртъы�ьщъьэу ръ 2020 оър�» ъэчрч�рэья
щутцър ц�чрьэнъ сутщу цъырщщых ч�чъчуьчрщщых щ�ыърън, ыыъсу
н�№щух щ� эрыыуэъыуу Аыцэучрьцъх тъщы ръььухьцъх “ррры�цуу.
Ц црчях ичичшрщуя ц�чрьэн� сутщу щ�ьрчрщуя, ыыъсун�№щроъ у
ы��ъэ�№щроъ н Аыцэучрьцъх тъщр ръььухьцъх “ррры�цуу, нцч№ч�я
цъырщщыр ч�чъчуьчрщщыр щ�ыъры, ыънышрщуя иыънщя ух ьъцу�ч—
щъоъ у цич—эиыщъоъ ъ�ьчисун�щуя ыырриьч�эыун�рэья чъррыщут�цуя
ъ�ърцэън ьъцу�ч—щъх ущны�ьэыицэиыы, нцч№ч�я ъ�ы�тън�эрч—щыр
Иьхъря ут ъьщънщых ьэы�щъных ьэы�эроух у ъоы�щучрщух, ниты
цич—эиыы у уьциььэн ъыырррчя№э ьырцунуци ьнъух ъ�ы�тън�эрч—щых
ьуьэрч, �цэунщъ ич�ьэни№э н ы�тнуэуу ыъчуцич—эиыщъоъ оы�ср�щьцъ
оъ ъ�щрьэн�, –эщъцич—эиыщъх уррщэучщъьэу у ы�ьшуырщуу чрсыроу
ъщ�ч—щъоъ у чрсрищ�ыърщъоъ нт�учъррхьэнуя ыъ ь�рырсрщу№ цич—
Ц Аыцэучрьцъч ыроуъщр чуы� ъьищрьэнчярэья ущэроы�цуя ъ�ы�тъ
н�эрч—щых ыыъоы�чч ыъьыррьэнъч —щунрыьуэрэ� Аыцэуцу, ыъьыч�№
щроъ «чрсцич—эиыщыр учыич—ьы» чрырт ьрэрныр ьуьэрчы «Thematic
Networks on Indigenous
rts and
rafts» (йыуцч�рщър уьциььэнъ цъ
ырщщых щ�ыърън Аыцэуцу) у «Thematic Networks on
rctic Sustainable
rts and
esign» (—ьэъхчунър ы�тнуэур �ыцэучрьцъоъ уьциььэн� у ру
т�хщ�). сътр�рэья ррущ�я ъ�ы�тън�эрч—щ�я ьрэ— ««ич—эиы� Аыцэуцу».
Аыцэучрьцух оъьир�ыьэнрщщых ущьэуэиэ цич—эиыы у уьциььэн, ьът
р�щщых н 2000 оъри, т�щяч чрсрищ�ыърщи№ у чрсыроуъщ�ч—щи№ щуши
н щ�ичщъ-ъ�ы�тън�эрч—щъх у ущщън�цуъщщъх рряэрч—щъьэу ыъ ьъхы�
щрщу№, нъьыыъутнърьэни у ы�тнуэу№ цич—эиыы у уьциььэн щ�ыърън
Аыцэуцу, срнры�, су�уыу у Д�ч—щроъ Цъьэъц�. чрырсщър ъэщъшрщур
ц чщъоъъ�ы�тщыч цич—эиыщыч эы�руцуяч ьътр�рэ хиръсрьэнрщщър
ыыъьэы�щьэнъ энъычрьэн� чъчърёсу, нъычуыия �ыхуэрцэиыи щънъх
ъ�ы�тън�эрч—щъх ыр�ч—щъьэу. АГИ«И т�цч№чрщы ръоънъы� ъ ьъэыир
щучрьэнр ь ищунрыьуэрэ�чу Аыцэуцу, Еныъыы, �ч�оър�ыя цъэъыыч
ы�тнун�№эья э�цур црщщъьэу, ц�ц ъыурщэ�цуя щ� чичшрр �ирищрр у
энъычрьэнъ �ыцэучрьцъх цич—эиыы, ыыунрысрщщъьэ— ц ьъхы�щрщу№ у
« ыыуъыуэрэщъх ьнрыр ьъэыирщучрьэн� ь —щунрыьуэрэъч Аыцэуцу
ъэщъьяэья ич�ьэур н ыыъоы�ччр ьэиррщчрьцъоъ ъ�чрщ� North2North у
ыырыър�н�эрч—ьцъоъ ъ�чрщ� NorthTREX, ич�ьэур н щ�ичщъ-уььчрръ
н�эрч—ьцъх ыыъоы�ччр Thematic Network, ыыънрррщур чрэщух циыьън
Field School у ич�ьэур н ыыъоы�ччр н ъ�ч�ьэу нъч—цчъы� у –эщъцич—
эиыы щ�ыърън Аыцэуцу GoNorth. чъчрр 40 ьэиррщэън ныртс�чу щ� ичр
�и ыъ ъ�чрщи н ы�тщыр ниты срнрыщъх Еныъыы: с��чьцух ъ�ы�тън�
эрч—щых црщэы, Ищ�ыу, »�ыч�щрьцух ищунрыьуэрэ, йъчуэрхщучрьцух
ищунрыьуэрэ (о. рън�щурчу), —щунрыьуэрэ ыыуцч�рщых щ�иц (о. бичи),
—щунрыьуэрэ ыыуцч�рщых щ�иц (о. «рчуу-–ъыщуъ), с��чьцух ищунрыьу
эрэьцух цъччррс («�иэъцрхщъ), —щунрыьуэрэьцух цъччррс (о. ”�ыьэ�р),
—щунрыьуэрэ –ыъчьр (о. –ыъчьр), —щунрыьуэрэ —чр� (о. —чр�).
ярсрищ�ыърщых ъ�чрщ ыырыър�н�эрчячу у ьэиррщэ�чу ьыъьъ�
ьэнирэ �цэи�чут�цуу чучщъьэщъоъ ъыыэ�, �цэунут�цуу –эщъцич—эиы
щъх уррщэучщъьэу. «�ц ьыы�нррчунъ ъэчрч�рэ И.Ц. рысцън�, чуы
ыърщъх цич—эиыы ъ�ырэ�рэ чрэцур цъщэиыы, ыъы�р�я н ъ�ы�тън�эрч—
щър ыъчр рыиоъх ьэы�щы ]7, ь. 58]. –�ц, ьэиррщэц� ц�нррыы нъч—цчъ
ы� у –эщъцич—эиыы щ�ыърън Аыцэуцу Ачрцьррн� А. ыъьчр иьыршщъоъ
ъ�ичрщуя ыъ ыыъоы�ччр G
North щ�ыуь�ч� руычъчщи№ ы��ъэи щ�
ьы�нщуэрч—щъч ч�эрыу�чр с��чьцъоъ ищунрыьуэрэьцъоъ цъччррс�
(«�иэъцрхщъ, Нъынроуя) у шцъчы «Аыцэуц�» Нры№щоыущьцъоъ ы�хъщ�
кциэуу. сэиррщэц� ут “ущчящруу, ныыиьцщуц� —щунрыьуэрэ� ”рч—
ьущцу, ��ц�ч�ны �уъчъоуу чъыо »р� я��ыу, ь ррэьэн� чрчэ�нш�я уч
ч№ьэыуыън�э— цщуоу ыъ нчъыр у н�ищр, ьчъоч� нъычъэуэ— чрчэи, ъ�
ич�яь— щ� ц�нррыр рут�хщ� у ррцъы�эунщъ-ыыуцч�рщъоъ уьциььэн�
Аыцэучрьцух ущьэуэиэ цич—эиыы у уьциььэн црчрщ�ыы�нчрщщъ
ы�тнун�рэ чрсыроуъщ�ч—щър нт�учъррхьэнур ыъ ыъроъэънцр энъычр
ьцъх ущэрччуорщцуу ут чуьч� щ�ыърън су�уыу у Д�ч—щроъ Цъьэъц�.
Ц ичр�щых ыыъцрьь АГИ«И нщррырщ цуцч руьцуычущ ыър иьчънщыч
щ�тн�щурч «�ыцэучрьцух цъчыъщрщэ», нцч№ч�№щух ыыррчрэы ыъ �ы
цэучрьцъчи ыроуъщънрррщу№, цич—эиыр у уьциььэни Аыцэуцу, чунъ
чъоуу, –эщъоы�нуу щ�ыърън срнры�, цъэъыыр янчя№эья «ьцнътщычу»
у ыыъщутын�№э ньр ьырцу�ч—щъьэу у щ�ыы�нчрщуя ыъроъэънцу. иэъ
щръ�хъручъ рчя эъоъ, чэъ�ы ц�срых ьэиррщэ тщ�ч у ыъщуч�ч чуь
ьу№ ущьэуэиэ�, � н �ирищрч Ч ьэыъуч ьнъ№ сутщ— у рряэрч—щъьэ—
ьъоч�ьщъ урр�ч�ч у црщщъьэяч, ыъчуэ�рчыч щ� срнрыр. суьэрчщых
х�ы�цэры ы��ъэы ыъ ыыуъ�щрщу№ ьэиррщэън ц щ�цуъщ�ч—щыч цич—
эиыщыч эы�руцуяч ыырриьч�эыун�рэ ррущьэнъ ичр�щъх у нщричр�щъх
«ич—эиы� щ�ыърън срнры� Ч –эъ �ъо�эрхш�я ы�чуэы�, н цъэъыъх
ц�срых щ�ыър учррэ ьнъ№ цы�ьци. Ц ърщъх цич—эиыр ыыръ�ч�р�рэ
ыыущцуы э�щцрн�ч—щъьэу, н рыиоъх Ч чщъоъъ�ы�тур чрчъручрьцъоъ
ь�чъныы�срщуя, н эырэ—рх Ч эр�эы�ч—щъьэ— щ� ъьщънр ъ�ыярънъх
цич—эиыы. йъ црчрнъчи т�ц�ти н ущьэуэиэр ъ�ич�№эья ьэиррщэы ут
«ъыяцьцъоъ �нэъщъчщъоъ ъцыио�, «�чч�эьцъоъ цы�я, «ы�ьщъяыьцъоъ
цы�я, н ч�ьэщъьэу, цъыяцьц�я ьэируя Ч ыъ щ�ыы�нчрщу№ «срнрыщ�я
хъыръоы�нуя». сырцу�ч—щъьэ— «ррсуььры ры�ч�эучрьцъоъ эр�эы�»
ыъчичуч� с. бъыс�ц ут ррьыи�чуцу –ын�, ч�иыр�э ырьыи�чуц�щьцъ
оъ эр�эы�ч—щъоъ нрьэун�чя «–рч�щщых �рыро» н щъчущ�цуу «»ичшух
ырсуььры» (ьырцэ�цч— «Дъч чрыщ�ыры Ач—��») у н щъчущ�цуу «»ич
шух ьырцэ�цч—» (ьырцэ�цч— «Ащорчы щр ыч�чиэ»), ч�иыр�э чрсрищ�
ыърщъоъ эр�эы�ч—щъоъ нрьэун�чя «–ио�щчыц», щъчущ�щэ Н�цуъщ�ч—
–�цуч ъ�ы�тъч, ънч�ррщур –эщъцич—эиыщъх цъчырэрщцурх, ыырр
ыъч�о�№щрх тщ�щур ятыц�, цич—эиыы у эы�руцух ыърщъоъ щ�ыър�,
нхъруэ н ьъьэ�н ыыънрььуъщ�ч—щъх цъчырэрщцуу ныыиьцщуцън ущ
ьэуэиэ�. –нъычрьц�я чъчърёс—, ич�ьэния н чрсрищ�ыърщых ыыърцэ�х,
цъщциыь�х, нрьэун�чях, ичуэья ыыръръчрн�э— ьнъ№ щ�цуъщ�ч—щи№
ь�чъръьэ�эъчщъьэ— у ныьэы�ун�э— ру�чъо н ы�тщых чрсцич—эиыщых
цъччищуц�цуях. Н�ичщыч ъ�ъьщън�щурч ьэы�эроуу –эщъцич—эиыщъоъ
хиръсрьэнрщщъоъ ъ�ы�тън�щуя АГИ«И янчярэья эръыуя �ыцэучрьцъх
цуыцичыъчяыщъх цунучут�цуу, ыыутщ�щщъх чрсрищ�ыърщыч щ�ич
щыч ьъъ�щрьэнъч. –ръыуя ы�ты��ъэ�щ� ыыънрььъыъч ущьэуэиэ�
—.А. Цущъциыънъх н ьъэыирщучрьэнр ь й.Ц. кцънцъч, ыыртуррщэъч
ярсрищ�ыърщъоъ ущьэуэиэ� уч. й. съыъцущ�-Н. «ъщры�э—рн� ]2]. ”и
ръсрьэнрщщър нъычъщрщур црщщъьэрх �ыцэучрьцъх цуыцичыъчяыщъх
цунучут�цуу ыыъянчярэья н энъычрьцух ыыърцэ�х ц�нрры нъч—цчъ
ы� у –эщъцич—эиыы щ�ыърън Аыцэуцу, �ц
эрыьцъоъ ч�ьэрыьэн�, су
нъыуьу у рут�хщ� у ры. Н�ичщъ-уььчррън�эрч—ьц�я ы��ъэ� нрррэья
ыъ щ�ыы�нчрщуяч: –ыучрьцър щ�ьчррур щ�ыърън Аыцэуцу, эр�эы�ч—
щъ-уоыъныр эы�руцуу ьу�уыьцух щ�ыърън, ырр�оъоучрьцух ыъэрщцу�ч
цич—эиыы щ�ыърън срнры�, хъыръоы�нучрьцър уьциььэнъ щ�ыърън
Аыцэуцу. Цъты�ьэ�№щрр ут оър� н оър срч�щур чъчъррсу ут ыроуъ
щън «ы�хщроъ срнры� ъ�ич�э—ья н АГИ«И ъ�ъяьщярэья ыъщуч�щурч
иоыъты уьчртщънрщуя эы�руцуъщщъх цич—эиыы у нътчъсщъьэ—№ ыъчи
З�р�ч� нъычуыън�щуя щънъоъ ыъцъчрщуя ьырцу�чуьэън, ицъыр
щёщщых н ьнъух цич—эиы�х у ъэцыыэых чуыи, ьэ�ч� ��тъх рчя ьътр�щуя
энъычрьцух шцъч нррищух рряэрчрх цич—эиыы у уьциььэн, ыырыър�№
щух н ущьэуэиэр. иэъ шцъчы щ�ыърщъоъ �ыэуьэ� р“, т�ьчисрщщъоъ
рряэрчя уьциььэн рс (к) А.с. чъыуьън�, т�ьчисрщщъоъ �ыэуьэ� р“
у рс (к) Е.Н. сэры�щън�, ръцэъы� уьциььэнънрррщуя й.И. дрхцущ�,
ръцэъы� уьциььэнънрррщуя А.Г. »ицущъх, т�ьчисрщщъоъ рряэрчя уь
циььэн рс (к) я.А. р�хчррнъх, т�ьчисрщщъоъ рряэрчя уьциььэн р“
«.я. я�чъщэън�, т�ьчисрщщъоъ рряэрчя щ�ицу рс (к) —.А. Цущъциыъ
нъх, т�ьчисрщщъх �ыэуьэцу р“ А.с. Ан�щ�ь—рнъх, т�ьчисрщщъх �ы
эуьэцу рс (к) Ц.И. «ъчърртщуцънъх, ч�иыр�э� чрсрищ�ыърщых цъщ
—чр�щых эр�эы АГИ«И т� 10 чрэ ьнърх энъычрьцъх ы��ъэы ыъьэ�нуч
ъцъчъ 30 ьырцэ�цчрх. сэиррщэы ыыущуч�чу ич�ьэур н яъчъррсщъч
нрьэун�чр «чирищрр эр�эы�ч—щъх ръььуу» (о. кыъьч�нч—), ьырцэ�цч—
«я�иочу» ьэ�ч ч�иыр�эъч Цьрыъььухьцъоъ нрьэун�чя эр�эы�ч—щъоъ
уьциььэн� рчя ррэрх. Ащь�ч�ч— щ�ыърщъоъ э�щц� «А�ы-А�ыэыц» (сня
щрщщ�я ръыъо�) щ�црчрщ щ� ьъхы�щрщур у ы�ьыыъьэы�щрщур –эщучр
ьцъх хъыръоы�нуу Аыцэуцу. Ц ырырыэи�ыр �щь�ч�чя э�цур э�щцы, ц�ц
«йц�оуыьцух э�щрц», «кциэьцух ъьиъх�х», н ыыъоы�ччр ныьэиычрщух
э�цср щ�ыърщыр ырьщу, уоы� щ� хъчиьр, эы�руцуъщщыр цыиоъныр э�щ
цы щ�ыърън Аыцэуцу, нъч—цчъыщыр щъчры�, цъчыътуцуу, ьырцэ�цчу.
«ъччрцэун щр ы�т ьэ�щънучья ч�иыр�эъч ы�тчучщых чрсрищ�ыърщых
цъщциыьън. З� ыъьэ�щънци «б�ыяр� ыъцчъщрщуя �ъсрьэн�ч Ахыы»
т�ьчисуч оы�щэ щ� ич�ьэур н IV цъщциыьр ярсрищ�ыърщъоъ ррэьцъоъ
у №щъшрьцъоъ цич—эиыщъоъ ъ�чрщ� «ръььуя-Еныъы� чъчър�я». Аы
эуьэы �щь�ч�чя ыъц�т�чу эы�руцуъщщър уьциььэнъ цъырщщых ч�чъ
чуьчрщщых щ�ыърън «ы�хщроъ срнры� н кыъщуу, “ы�щцуу, Иэ�чуу.
Ащь�ч�ч— «А�ы-А�ыэыц» ьэ�ч ъ�ч�р�эрчрч «Гы�щ-ыыу» IX ярсрищ�
ыърщъоъ цъщциыь�-нрьэун�чя уьциььэн, цъэъыых ыыъхъруч н оъыърр
Цыьэ�нъчщ�я рряэрч—щъьэ— Ч ърщъ ут оч�нщых щ�ыы�нчрщух ы��ъ
эы ущьэуэиэ� рчя энъычрьцъх ь�чъыр�чут�цуу ьэиррщэън. сэиррщэы
ц�нрры сунъыуьу у оы�нуцу ьэ�щънучуь— ч�иыр�э�чу ыроуъщ�ч—щъ
оъ цъщциыь� «Аыэ-Цч�рунъьэъц», ырьыи�чуц�щьцъх ыырчуу уч. Ц�чр
ыу�щ� Ц�ьуч—рн�, рр�№э�щэ�чу ныьэ�нъц «с�х�-�ыэ-чъррыщ», «Црьщ�
н ррц��ыр», ич�ьэщуц�чу ычрщ–ы� «Зъчъэъ »рщьцух ьц�ч», ныьэ�нъц н
о�чрырр «—ыо–ч», ныьэ�нъчщъч т�чр Н�цуъщ�ч—щъоъ хиръсрьэнрщщъ
оъ читря. –. я�чышрн�, ьэиррщэц� ц�нррыы сунъыуьу, ъррыс�ч� ыъ
�рри н цъщциыьщъх ыыъоы�ччр ярсрищ�ыърщъоъ нрьэун�чя ррэьцъоъ
у чъчъррсщъоъ энъычрьэн� «Д�ч—щух Цъьэъц ръььуу Ч А–р: нрчуцух
–ухух ъцр�щ рыис�ы у чрчэы». Ц ыърррысци урру ыыърцэ� «Иьциььэнъ
Аыцэуцу», ыыррьэ�нчрщщъоъ ц 10-чрэу№ ущьэуэиэ�, �ыч ъыо�щутън�щ
чрсрищ�ыърщых ыыърцэ ьэиррщэън у ыырыър�н�эрчрх «Иьциььэнъ Аы
цэуцу. с�х�-кциэуя». чч�оър�ыя ыърррысцр яущуьэрыьэн� цич—эиыы
ръььухьцъх “ррры�цуу ич�ьэщуцу ыыърцэ� ъыо�щутън�чу ныьэ�нци н
о. рън�щурчу н “ущчящруу, ыыррьэ�нун �ъчрр ьэ� ы��ъэ яциэьцух хи
ръсщуцън н тщ�чрщуэъч читрр «Аыцэуцич». йъ оы�щэи �рчущуьэы�цуу
о. кциэьц� ьэиррщэы ыырэнъыучу ыыърцэ «
rtStreet», ицы�ьун ррэьцур
ычъщ�рцу оъыър� ьънырчрщщычу ыуьищц�чу, ьътр�ншучу ыътуэун
Ц црчях ьътр�щуя ррущъоъ ъ�ы�тън�эрч—щъоъ ыыъьэы�щьэн� н
ьнрыр энъычрьцъх, ьъцу�ч—щъ-цич—эиыщъх, хиръсрьэнрщщъ-–ьэрэучр
ьцъх рряэрч—щъьэу ыыу АГИ«И �ыч ичырсррщ Аыцэучрьцух ущьэуэиэ
ьцух ъ�ы�тън�эрч—щых ъцыио (АыцИщбб), цир� н ц�чрьэнр �ььъцуу
ыън�щщых ччрщън нъшчу нррищур ичр�щыр т�нрррщуя, ыр�чути№щур
ъ�ы�тън�эрч—щыр ыыъоы�ччы н ьнрыр ьыррщроъ ыыънрььуъщ�ч—щъ
оъ у ныьшроъ ъ�ы�тън�щуя. иэъ ъ�ы�тън�эрч—щых ырьиыьщых црщэы
яущуьэрыьэн� цич—эиыы у рихънщъоъ ы�тнуэуя рс (к), Цыьш�я шцъч�
читыцу, кциэьцух читыц�ч—щых цъччррс уч. я.Н. –уыцън�, кциэ
ьцър хиръсрьэнрщщър ичучущр уч. й.й. ръч�щън�, кциэьцух цъччррс
цич—эиыы у уьциььэн�, кциэьцух хъыръоы�нучрьцух цъччррс уч. А. у
Н. йъьрч—ьцух, Н�чьцух ырр�оъоучрьцух цъччррс уч. И.Е. Цущъциыъ
н�, кциэьцух цъччррс эрхщъчъоуу у рут�хщ� эы�руцуъщщых ыыъчыь
чън щ�ыърън кциэуу у ры. Н�ыы�нчрщуя АыцИщбб Ч –эъ ъэ�ъы рчя
ъ�ичрщуя н ущьэуэиэр э�ч�щэчуных у чъэунуыън�щщых ррэрх, ы��ъ
э� дцъчы АГИ«И, ыънышрщур цн�чунуц�цуу у ыыънрььуъщ�ч—щ�я
ырырыъроъэънц� у ъ�ичрщур н �ьыуы�щэиыр ьырцу�чуьэън ичырсрр
щух цич—эиыы у уьциььэн у ырр�оъоън ДдИ. –�цср ъц�т�щур чрэъ
ручрьцъх ыъчъщу ц�нрры ущьэуэиэ� чищуцуы�ч—щыч ичырсррщуяч
цич—эиыы, ичырсррщуяч ръыъчщуэрч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя у ыырсрр
ньроъ, ррэьцуч шцъч�ч уьциььэн н ы�ты��ъэцр ичр�щъ-чрэъручрьцъх
ръцичрщэ�цуу н ьняту ь ннрррщурч нррры�ч—щых оъьир�ыьэнрщщых
ьэ�щр�ыэън у ыъроъэънцъх ръцичрщэън ц чуцрщтуыън�щу№ у ьъррх
ьэнур ыыърцэуыън�щу№ цич—эиыщъх ьырры н чищуцуы�ч—щых ы�хъщ�х
Ц щ�ьэъящрр нырчя АыцИщбб ъ�ъррущярэ 34 ррэьцур шцъчы уь
циььэн у 8 ъ�щръ�ы�тън�эрч—щых шцъч, цъэъыыр янчя№эья ьэ�су
ыънъчщычу ычъщ�рц�чу нит�. йыу –эъч н ы�чц�х чщъоъиыънщрнъх
ьуьэрчы ъ�ы�тън�щуя ныыиьцщуцу ррэьцух шцъч уьциььэн учр№э
нътчъсщъьэ— ыыъръчсуэ— ьнър ъ�ы�тън�щур н шрьэу ичырсррщуях
ьыррщроъ ыыънрььуъщ�ч—щъоъ ъ�ы�тън�щуя у н ыъьчрри№щрч Ч н
ъыо�щут�цуу ныьшроъ ъ�ы�тън�щуя.
Ц 2013 оъри ущьэуэиэ ыыуьэиыуч ц ьъэыирщучрьэни ыъ ыр�чут�
цуу ырьыи�чуц�щьцъоъ ыыърцэ� «яитыц� рчя ньрх» ыъ нъыыъь�ч
ъыо�щут�цуу, ьъррыс�щуя, чрэъруцу ыырыър�н�щуя читыцу у ыъ
чичрщуя ьъъэнрэьэни№щух тщ�щух. чычъ ъэцыыэъ щ�ыы�нчрщур
«яитыцътщ�щур у читыц�ч—щъ-ыыуцч�рщър уьциььэнъ», ыыънуч—
«яитыц�ч—щ�я ырр�оъоуц�» ыыу ц�нррыр уьциььэнънрррщуя, ъыо�
щутън�щ� ы��ъэ� цыисц� «яитыц�ч—щых ц�чрхръьцъы» рчя ъ�ич�
№щухья щ�ч�ч—щых цч�ььън сбд № 7 о. кциэьц�, ьътр�щы ыъ ущу
цу�эунр ьэиррщэън ыяэъоъ циыь� ц�нррыы щ�ыърщых ущьэыичрщэън
�щь�ч�ч— �чъцнчрхэ у ррэьцур шичъныр ъыцрьэыы.
Ищуцу�эъы ыыърцэ� «яитыц� рчя ньрх», ырыных йыртуррщэ рр
ьыи�чуцу с�х� (кциэуя) я.Е. Нуцъч�рн н ьнърч ныьэиычрщуу щ�
т�цч№чуэрч—щъч т�ьрр�щуу ярсрищ�ыърщъоъ цъщоырьь� «яиты
ц�ч—щър уьциььэнъ у ъ�ы�тън�щур н рихънщъч ы�тнуэуу ъ�щрьэн�»
ъэчрэуч, чэъ «щ�ш� эрыыуэъыуя Ч �ыцэучрьц�я тъщ� ръььуу, цъэъ
ы�я янчярэья ч�ьэ—№ ъоыъчщъоъ ыроуъщ�, чрх ыъэрщцу�ч рщр �и
ррэ ы�ьцыын�э—ья у ы�тнун�э—ья ыъ чрыр ыыъоырьь� чрчънрчрьэн�.
иэъ Ч эрыыуэъыуя цуыцичыъчяыщъх цунучут�цуу, тррь— ыыъуьхъ
руэ щ�чъсрщур чщъсрьэн� ыч�ьэън цич—эиыы, оръоы�нучрьцух у
оръыъчуэучрьцух ыр�чух чуы�» ]5].
«�срых чрчънрц н ррэьэнр ъ�ч�р�рэ �ъч—шучу нътчъсщъьэя
чу рчя ы�тнуэуя энъычрьцух ьыъьъ�щъьэрх. р�тнуэур –ьэрэучрьцух
чиньэн ррэрх, хиръсрьэнрщщъоъ нъьыыуяэуя, ъ�ы�тщых ыыррьэ�н
чрщух нъъ�ы�срщуя ръьэуо�рэья щ� т�щяэуях ьэирух «дцъчы АГИ
«И».
съхы�щрщур у р�ч—щрхшрр ы�тнуэур эы�руцуъщщъх цич—эиыы Ч
–эъ щр эъч—цъ т�р�ч�, щъ у чуььуя ньрх нитън уьциььэн� у цич—эи
ыы. Цит ц�ц ь�чъы�тнун�№щ�яья ьуьэрч� ьэ�щънуэья ъыъыъх рчя
ьъхы�щрщуя эы�руцуъщщъх цич—эиыы у ыыънрььуъщ�чут�цуу рр
ь�чых яыцух янчрщух ]6]. Аыцэучрьцух ущьэуэиэ ьэырчуэья ьэ�э—
�ч�оъыыуяэщыч чъщъч рчя нъычуыън�щуя н ыроуъщ�х срнры�
энъычрьцъх ущэрччуорщцуу, очи�ъцъ ыъщуч�№щрх уьэъцу у ьырц
унуци ыърщъх цич—эиыы у нчрьэр ь эрч нъьыуэ�щщъх щ� шрррны�х
’рчънрц, ыътщ�ншух црщщъьэу щ�цуъщ�ч—щъх цич—эиыы, щ�и
чуншухья рич�э— црчъьэщъ, �иррэ ррхьэнън�э— нъ �ч�оъ щ�ыър� у
бэрчрьэн�, �иррэ ъэцыыэ чуыънъчи хиръсрьэнрщщъчи щ�ьчрру№,
ъьътщ�н�э— у �ыэ— оъэъныч ы�тнун�э— оич�щуэ�ыщър ыыъьэы�щ
–�цуч ъ�ы�тъч, –эщъцич—эиыщър хиръсрьэнрщщър ъ�ы�тън�щур
ъ�ч�р�рэ ъоыъчщыч ыъэрщцу�чъч н нъычуыън�щуу и ъ�ич�№щух
ья –эщучрьцъх уррщэучщъьэу, энъычрьцъоъ сутщрщщъоъ ыиэу.
Гйоплфспгб, Ж.Р. Нжзефобспеобё лфмэуфсобё ежёужмэоптуэ алфуйй г
Гйоплфспгб, Ф.Б. Чйслфнрпмёсобё чйгймйибчйё: йежй й рспжлуь. —
Идобуэжгб, Т.Т. Лфмэуфсобё нпежсойибчйё г Сжтрфвмйлж Тбцб (алфуйё)
: лпммжлуйгобё нпопдсбхйё 1 Рпе сже. Т.Т. Идобуэжгпк. Бгупсь: Бтубхэжгб
П., Идобуэжгб Т., Гйоплфспгб Ж., Гйоплфспгб Ф., Шмьлпгб П. — алфутл: БДИИЛ,
Лпочжрчйё цфепзжтугжоопдп пвсбипгбойё г Спттйктлпк Хжежсбчйй
]Юмжлуспооьк сжтфст]. — Сжзйн ептуфрб: www.lib.smr.ru1...1Лпочжрчйё_цфеп
зжтугжоопдп_пвсбипгбойё_г_СХ — Ибдмбгйж т юлсбоб. — (Ебуб пвсбщжойё:
Нфиьлб емё гтжц: нбужсйбмь пвтфзежойё Лпочжрчйй нфиьлбмэопдп
гптрйубойё й пвсбипгбойё об Ржсгпн Нжзефобспеопн лподсжттж «Нфиь
лбмэопж йтлфттугп й пвсбипгбойж г ефцпгопн сбигйуйй пвщжтугб» 1 ]Тптубгй
ужмй: Б.Г. Гбсмбнпгб, И.Д. Рбгмпгб; дм. сжеблупс Н.Н. Вжсмёошйл]. — алфутл:
Ржебдпдйлб Тжгжсб: йоуждсбчйё г жейопж пвсбипгбужмэопж рсп
тусботугп ]Юмжлуспооьк сжтфст]. — http:11insch.ru1provedennye-konferencii-i-
Сьзлпгб И.Г. Тпгсжнжооьк фойгжстйужу г сбнлбц жгспржктлпдп
«тжгжсопдп йинжсжойё»: хжопнжо йоужсобчйпобмйибчйй. — Нфснботл, НДДФ,
2013.
Тусбуждйё сбигйуйё бслуйшжтлпк ипоь Спттйктлпк Хжежсбчйй й пвж
тржшжойё обчйпобмэопк вжипрбтоптуй еп 2020 дпеб http:11minec.gov-murman.
ru1�les1Strategy_azrf.pdf — Ибдмбгйж т юлсбоб. — (Ебуб пвсбщжойё: 30.07.2015).
Убсбтпгб, Г.Б. Ржебдпдйшжтлйж фтмпгйё гптрйубойё нпмпежзй об усб
ейчйёц обчйпобмэопк лфмэуфсь (об рсйнжсж Сжтрфвмйлй Тбцб (алфуйё) 1 Г.Б.
Убсбтпгб 11 Гжтуойл Нптлпгтлпдп дптфебстугжоопдп фойгжстйужуб лфмэуфсь й
“ъычуыън�щур –эщъцич—эиыщъх цъчырэрщэщъьэу �ирищух ырр�оъ
оън, ъьищрьэнчя№щух ыыуъ�щрщур ич�щухья ц –эщъцич—эиыщыч црщ
щъьэяч эъоъ учу ущъоъ щ�ыър� н ыыъцрььр ичр�щъ-нъьыуэ�эрч—щъх
ы��ъэы, ъ�иьчънчрщъ эрщррщцуячу ъ�щрьэнрщщъоъ ы�тнуэуя, ьнят�щ
р�ььч�эыун�я ьъррыс�щур ыъщяэуя «ыыънрььуъщ�ч—щ�я цъчыр
эрщэщъьэ— ичуэрчя», ърщу уььчррън�эрчу ъэчрч�№э, чэъ ъщъ ныы�
с�рэ ррущьэнъ эръырэучрьцъх у ыы�цэучрьцъх оъэънщъьэу ичуэрчя
ц ъьищрьэнчрщу№ ырр�оъоучрьцъх рряэрч—щъьэу, ыыъянчя№щрхья
н ъ�ъ�щрщщъч ичрщуу ырр�оъоучрьцу чыьчуэ—, ъ�ч�р�э— �щ�чуэу
чрьцучу, ыыъощъьэучрьцучу, ыыърцэунщычу, ырнчрцьунщычу, ъы
о�щут�эъыьцучу у цъччищуц�эунщычу ичрщуячу (Ц.А. счf